باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىستا قانداي ءادىستى پايدالاندى

ونى El.kz ءتىلشىسى تاريحشى-عالىم عالىمتاي تولەپبەرگەنوۆتەن سۇراپ ءبىلدى.

كەڭەس تاكتيكاسىن جوققا شىعارعان كوماندير

تاريحشىنىڭ سوزىنشە، بۇل پىكىر شىندىققا جاراسادى، «باۋىرجان سپيرالى» دەگەن وسى دەدى.

جۋكوۆتاردىڭ «جەستكي وبورونا» تاكتيكاسىن جوققا شىعارعان. باۋىرجان مومىش ۇلى از اسكەرمەن كۇشى باسىم جاۋدى بوگەي بىلگەن تاماشا قولباسشى. اعا لەيتەنانت دارەجەسىندە گەنەرالداردان ارتىق تاكتيكالىق باسقارۋدى ءىس جۇزىندە جۇرگىزگەن. قازاق بولماي ارميان، گرۋزين، ورىس، يەۆرەي بولعاندا سوعىستى ارميا باسقارعان اسكەرباسى رەتىندە اياقتار ەدى. ول ديۆيزيا باسقارىپ قانا سوعىستى اياقتادى. رەسەيدە نەشە ءتۇرلى گەنەرال بار ارميا باسقارعان سوعىستا، ءبىراق باۋىرجانداي ولاردى ەشكىم تانىمايدى، - دەيدى تاريحشى-عالىم.

عالىم باۋىرجان مومىش ۇلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە داڭقى شىققان قولباسشىنىڭ ءبىرى ەكەنىن، سوعىسقا دەيىن قيىر شىعىستاعى جاپون ميليتاريستەرىنە قارسى سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسقان تاجىريبەلى وفيتسەر بولاتىن دەپ تىلگە تيەك ەتتى.

«سپيرال ءادىسى» - اسكەري جاڭالىق

سوعىس باستالعان كەزدە باۋىرجان مومىش ۇلى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا باتالون كومانديرى رەتىندە مايدانعا كىردى. ءدال وسى ساتتەن باستاپ ونىڭ قولباسشىلىق قابىلەتى مەن اسكەري دارىنى ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. مۇنى بايقاعان ديۆيزيا كومانديرى، گەنەرال يۆان ۆاسيليەۆيچ پانفيلوۆ باۋىرجاندى ديۆيزيانىڭ ەڭ ءقاۋىپتى ۋچاسكەلەرىنە ارنايى تاپسىرمالارمەن جىبەرىپ وتىردى. باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىس جۇرگىزۋ تاكتيكاسىندا كوپتەگەن جاڭالىقتار ەنگىزدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى - كەيىن اسكەري اكادەميالاردا ارنايى ءپان رەتىندە وقىتىلعان «سپيرال ءادىسى» دەپ اتالعان سوعىس تاكتيكاسى بولدى، - دەيدى تاريحشى عالىمتاي تولەپبەرگەنوۆ.

عالىم 1941-جىلدىڭ كۇزى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولعانىن، ماسكەۋ تۇبىندە اسا اۋىر، شەشۋشى جاعداي قالىپتاسقانىن جەتكىزدى.

ماسكەۋدى قورعايمىز با، الدە جاۋعا بەرىپ قويامىز با؟» دەگەن ۇلكەن سىن ساعاتى تۋعان ەدى. سول ۋاقىتتا سولتۇستىك-باتىس مايداننان جاڭادان جاساقتالعان، قازاقستاندا قۇرىلعان ەكى ديۆيزيا جانە ءۇشىنشى ءبىر قوسىمشا ديۆيزيا ماسكەۋ تۇبىنە جىبەرىلدى. بۇل شەشىم ەل تاعدىرىن ايقىنداعان تاريحي ساتتەردىڭ ءبىرى بولدى. جالپى قازاقستاننان ماسكەۋ باعىتىن قورعاۋعا ءۇش بىردەي ديۆيزيا جاساقتالعان بولاتىن. سولاردىڭ ءبىرى - اتاقتى 316-اتقىشتار ديۆيزياسى. بۇل ديۆيزيا ۆولوكولامسك باعىتىندا، ماسكەۋگە اپاراتىن نەگىزگى تاس جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان ەدى، - دەيدى.

ماسكەۋ تۇبىندەگى شەشۋشى شايقاستار

نەگە ءدال وسى باعىت ماڭىزدى بولدى؟ سەبەبى رەسەيدىڭ كوپتەگەن جەرلەرى باتپاقتى، جول جۇرۋگە قيىن. سوندىقتان ۇلكەن اسكەري تەحنيكا مەن كولوننالاردىڭ قوزعالىسى ءۇشىن قۇرعاق، كەڭ تاس جولداردىڭ ماڭىزى زور ەدى. ۆولوكولامسك تاس جولى - ماسكەۋگە اپاراتىن تۋرا باعىت، سوندىقتان ونى جاۋعا بەرۋگە بولمايتىنىن ايتتى.

سول كەزگە دەيىن كەڭەس اسكەرىنىڭ قولدانعان نەگىزگى اسكەري تاكتيكاسى قاتال قورعانىس بولاتىن. ياعني، ءبىر قادام ارتقا شەگىنۋگە بولمايدى دەگەن ۇستانىم. بۇل جاۋعا ءبىر مەتر دە جەر بەرمەيتىن، قاتاڭ تارتىپكە قۇرىلعان قورعانىس ستراتەگياسى ەدى. سول كەزەڭدە كەڭەس ارمياسى مايدان شەبىن تۇتاس قامتيتىن ستاتسيونارلى قورعانىس شەپتەرىن قۇرۋعا تىرىستى. ياعني، بۇكىل مايدان بويىمەن ۇزدىكسىز قورعانىس جەلىسىن جاساۋ كوزدەلدى. الايدا مۇنداي شەپتەردى بارلىق جەردە بىردەي قۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. جەردىڭ ەرەكشەلىگىنە، كۇشتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى كەيبىر تۇستار اشىق، قورعالماعان بولىپ قالاتىن، - دەيدى.

ساراپشى اسىرەسە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ۋچاسكەلەردە، جاۋ توسىننان شابۋىل جاساپ، شەپتى بۇزىپ ءوتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى دەپ وتىر. سول سەبەپتى 1941-جىلدىڭ 14-15-قازانىندا، ماسكەۋ باعىتىن تىكەلەي قورعايتىن اسكەرلەر قالماعانىن، بۇل كۇندەرى ماسكەۋ ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى، شەشۋشى ساتتەر تۋعانىن جەتكىزدى.

قالانى قورعاۋ مىندەتى ەندى جاڭادان كەلگەن ديۆيزيالاردىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق قۇرامالارعا ارتىلدى. ويتكەنى سول كەزدە باتىس مايداننىڭ نەگىزگى كۇشتەرى ۆيتەبسك تۇبىندە قورشاۋعا ءتۇسىپ قالعان ەدى. بۇل جاعداي ماسكەۋ باعىتىنداعى قورعانىستى مۇلدە السىرەتتى. جاعدايدىڭ كۇردەلەنگەنى سونشالىق ماسكەۋدىڭ وزىندەگى ۇكىمەت مەكەمەلەرى ەۆاكۋاتسيالانا باستادى. كەڭەس ۇكىمەتى ەل استاناسىن سۆەردلوۆسك قالاسىنا (قازىرگى ەكاتەرينبۋرگ) كوشىرۋگە شەشىم قابىلدادى. بۇل ارەكەت ەلدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى داعدارىستى بولعانىن ايقىن كورسەتتى، - دەدى تاريحشى-عالىم.

سول كۇردەلى كەزەڭدە ءستاليننىڭ ءوزى ماسكەۋدەن «كەتەمىن بە، كەتپەيمىن بە؟» دەگەن شەشىمگە كەلە الماي، ەكى ويلى كۇيدە بولعانى بەلگىلى دەپ وتىر. 1941-جىلدىڭ 13-14-قازان كۇندەرى ماسكەۋدە ناعىز دۇربەلەڭ باستالعان.

قالادا ءتارتىپ بۇزۋشىلىق، توناۋشىلىق، بانديتتىك، جاپپاي قاشۋ ارەكەتتەرى ورىن الا باستادى. حالىق اراسىندا ۇرەي مەن سەنىمسىزدىك ءورشىپ تۇرعان شاق ەدى. مىنە، ءدال وسىنداي سىن ساعاتتا، قازاقستاندا جاساقتالعان ءۇش بىردەي ديۆيزيانىڭ ماسكەۋ باعىتىنا كەلۋى وتە ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل قۇرامالار نەگىزىندە جاڭا 16-ارميا قۇرىلدى، ونىڭ قولباسشىلىعىنا اتاقتى اسكەري ستراتەگ كونستانتين كونستانتينوۆيچ روكوسسوۆسكي تاعايىندالدى. روكوسسوۆسكي 16-ارميانى باسقارۋعا تاعايىندالعان كەزدە، ونىڭ قولىنداعى نەگىزگى وپەراتيۆتىك كۇشتەر ءارتۇرلى باعىتتاردان جيناقتالعان جاڭا اسكەري قۇرامالار بولدى. بۇل قۇرامالاردىڭ ىشىندە ەڭ سوعىسقا قابىلەتتى ءارى ءتارتىپتى ديۆيزيا پانفيلوۆ اتىنداعى 316-اتقىشتار ديۆيزياسى ەدى، - دەدى عالىمتاي تولەپبەرگەنوۆ.

پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ەرەكشەلىگى

اتالعان ديۆيزيا نەگىزىنەن قازاقستاندا، ناقتىراق ايتقاندا اقتوبە وبلىسىندا جاساقتالعان. سونىمەن قاتار، وسى قۇرامدا 310-(پەتروپاۆل) جانە 238- (اقمولا) اتقىشتار ديۆيزيالارى دا بار بولاتىن. الايدا ءدال سول ساتتە، پانفيلوۆ ديۆيزياسى ەرەكشە سەنىمگە يە بولىپ، ماسكەۋ تۇبىندەگى ەڭ ماڭىزدى باعىتقا جىبەرىلدى.

ءسىرا، پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ جاساقتالعان جەرى سەمەي ءوڭىرى بولۋى كەرەك. وسى ديۆيزيا بىرنەشە باعىتتى بىردەي قورعاۋعا جۇمىلدىرىلدى. سول اۋىر كەزەڭدە باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىنىڭ بىرەگەي اسكەري ويلاۋ قابىلەتىن كورسەتتى. ول «سپيرال» تاكتيكاسىن العاش رەت ناقتى وسى ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستاردا قولداندى. بۇل تاكتيكانىڭ نەگىزگى ءمانى - ماسكەۋگە اپاراتىن نەگىزگى جولداردا مىقتى قورعانىس شەپتەرىن ۇيىمداستىرىپ، قارسىلاسقا ۇلكەن كەدەرگىلەر جاساۋ. العاشقى قورعانىس شەبىندە جاۋدى ءبىراز بوگەپ، ۇرىس جۇرگىزە وتىرىپ بىرتىندەپ شەگىنۋ تاكتيكاسى قولدانىلدى. الايدا بۇل شەگىنۋ جەڭىلىستىڭ بەلگىسى ەمەس، ەسەپپەن جاسالعان ايلا بولاتىن، - دەيدى.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، شەگىنگەن اسكەرلەردىڭ ارتىندا ءاردايىم ەكىنشى قورعانىس توبى دايىن تۇراتىن. ال جاۋ نەگىزگى كۇشىن الدىڭعى شەپكە شوعىرلاندىرىپ، سول باعىتقا ۇمتىلعاندا، باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بولىمدەرى جاۋدىڭ جەلكەسىنەن تۇتقيىلدان سوققى جاساپ، ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتىپ وتىرعان. بۇل ءتاسىل جاۋدى شاتاستىرىپ، مورالدىق تۇرعىدا السىرەتىپ وتىرعان.

قورشاۋدا جەتى رەت قالعان قولباسشى

سول سەبەپتى باۋىرجان مومىش ۇلى ماسكەۋ تۇبىندە بولعان ۇرىستاردا جەتى رەت قورشاۋدا قالىپ، ءارقايسىسىنان جول تاۋىپ شىققان، كۇردەلى شايقاستاردى تابىستى جۇرگىزگەن قولباسشى رەتىندە ەرەكشە تانىلدى. ونىڭ باسقارۋىمەن وتكەن شايقاستار شەگىنە وتىرىپ سوعىسۋ، توسىن شابۋىلدار جاساۋ، اسكەردى جوعالتپاي الىپ شىعۋ ءبارى دە اسكەري شەبەرلىكتىڭ بيىك ۇلگىسى بولدى. وسى ەرلىكتەرى ارقىلى باۋىرجان مومىش ۇلى جوعارى قولباسشىلىق تاراپىنان ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولا باستادى. الايدا سوعان قاراماستان، ونىڭ ۇلتىنىڭ قازاق بولۋى، ءارى ءوزىنىڭ تىك مىنەزى، شىنشىلدىعى، ەشكىمگە جالتاقتامايتىن تۇعىرلى تۇلعالىعى ونىڭ مانساپ جولىندا كەدەرگى دە بولعانى راس، - دەدى.

«ول ەشكىمنىڭ الدىندا باس يمەيتىن، ادىلەتسىزدىككە كونبەيتىن، تەك شىندىقتى عانا ايتاتىن ادام بولاتىن» ، دەيدى عالىم.

الايدا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگى مەن اسكەري شەبەرلىگىنە قاراماستان، جوعارى قولباسشىلىق ونى كوپكە دەيىن لايىقتى دارەجەگە كوتەرمەي قويدى. سوعىس كەزىندە ول اعا لەيتەنانت شەنىندە باتالون كومانديرى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ءتىپتى ءبىر كەزەڭدە اعا لەيتەنانت شەنىندە ءجۇرىپ، پولكوۆنيك باسقارۋعا ءتيىستى پولكتى باسقارعان كەزى دە بولدى. بۇل ونىڭ ەرەكشە اسكەري دارىنىنا دەگەن سەنىمنىڭ بەلگىسى ەدى. ءسويتىپ، جوعارى جاق امالسىزدان وعان كاپيتان، كەيىننەن مايور اتاعىن بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىراق بۇل ماراپاتتار ونىڭ ناقتى ەڭبەگى مەن قولباسشىلىق دارىنىنا كەشىگىپ بەرىلگەنىن اڭعارتادى، - دەدى.

باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىستى كۋرليانديا تۇبىندە اياقتاعان، ول كەزدە ول 9-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كورىنەدى.

سوعىستان كەيىن دە باۋىرجان مومىش ۇلى اسكەري سالادا بەلسەندى قىزمەتىن جالعاستىردى. ول كەڭەس وداعىنىڭ باس شتابى جانىنداعى اسكەري اكادەميادا، سونداي-اق ك س ر و عىلىم اكادەمياسىندا اسكەري تاكتيكا، سوعىس تەورياسى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوعىس تۋرالى تەرەڭ ويلارى مەن اسكەري پسيحولوگياعا قاتىستى كوزقاراستارى اتاقتى جازۋشى الەكساندر بەككە ايتىلىپ، سول اڭگىمەلەردىڭ نەگىزىندە «ۆولوكولامسك تاس جولى» اتتى ايگىلى كىتاپ دۇنيەگە كەلدى. بۇل شىعارما - ديالوگتىق فورمادا جازىلعان، بىرەگەي اسكەري-رۋحاني ەڭبەك، - دەيدى.

الەم مويىنداعان اسكەري مۇرا

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ول تەك ءبىر باتالون كومانديرىنىڭ ءومىرىن ەمەس، سوعىس جاعدايىنداعى ادام پسيحولوگياسىن، رۋحتىڭ مىزعىماس كۇشىن، اسكەري ستراتەگيا مەن تاكتيكانى تەرەڭ سيپاتتاپ بەرەدى. بۇل كىتاپ بۇگىندە دە يزرايل قورعانىس ارمياسىنىڭ وفيتسەرلەرىنە ارنالعان وقۋلىق رەتىندە قولدانىلادى. بۇل - باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري دارىنى مەن رۋحاني بولمىسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعانىنىڭ دالەلى.

باۋىرجان - جاي عانا باتىر ەمەس. ول - تۇركى حالىقتارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى جاۋىنگەرلىك ءداستۇرىن جاڭا زاماندا دالەلدەپ، ناقتى ىسپەن كورسەتىپ كەتكەن بىرەگەي تۇلعا. ونىڭ ەرلىگى ۇلتتىق رۋحتىڭ كورىنىسى، ونىڭ ۇستانىمى ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ولشەمى بولدى، - دەيدى تاريحشى-عالىم عالىمتاي تولەپبەرگەنوۆ.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى