باياحمەت جۇماباي ۇلى: قازاق حالقىندا ءبيدىڭ ون توعىز ءتۇرى بار

وسىدان كەيىن ول «زارۋگە ءدارۋ» «ءىزعۇتتى باتىر»، «اقىت»، «تۇنەكتە تۋعاندار» سياقتى 10 رومان، 12 پوۆەست، 200-دەن استام اڭگىمە، 50-دەن اسا ولەڭ، ءان ماتىندەرىن ومىرگە اكەلدى. سونداي-اق تانىمدىق، پۋبليتسيستيكالىق 5 كىتابى، «دالا تاعىلىمى»، «جارتاستار ءۇن قاتادى»، «ويۋ-ورنەك الەمى» قاتارلى 8 عىلىمي-ەتنوگرافيالىق كىتابى، «وتارباي جىراۋ»، «كۇمبىرلەگەن كۇي سىرى» سياقتى 5 فولكلورلىق ەڭبەگى جارىق كورەدى. وسىلايشا قالامگەر ءومىر جولىن ۇلتىنىڭ تاريحىن، رۋحاني قۇندىلىعىن زەرتتەۋگە ارناپ كەلەدى. ەندەشە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قازاقستان تاريح جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، ق ح ر مەملەكەتتىك جازۋشىلار، فولكلورشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى باياحمەت جۇماباي ۇلىن ءبىز دە اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

- باياحمەت اعا، ءسىزدىڭ ارعى تاريحقا دەگەن ماحابباتىڭىز سونشالىق، قازىرگى ادەبيەتىمىزدە بار جانردىڭ بارىندە قالام تەربەپ ءجۇرسىز. اسىرەسە، ەتنوگراف-جازۋشى رەتىندە جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ سىرىن اشۋعا ۇڭىلگەن ىزدەنىستەرىڭىز ءبىزدى ايرىقشا قىزىقتىرادى. ەندەشە بىردەن تاقىرىپتىق ساۋالىمىزعا كوشسەك. جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزبەن بايلانىسى قانشالىق؟

- جارتاس سۋرەتتەرى جانە قازىرگى تاريح تۋرالى ءبىراز شۇقشيىپ جۇرگەنىمىز راس. مەن ەس بىلە وسى تاريحي نارسەلەرگە، مۇراعاتتىق دۇنيەلەردىڭ بارىنە وتە نازار اۋداردىم. سوندا كوڭىلىمدە جۇرەتىن جالعىز نارسە - وسى حالىقتىڭ دۇنيەسىنىڭ قاي-قايسىسى دا دالادا قالماسىنشى، ءبىر كادەگە جاراسىنشى دەيتىن يدەيا بولدى. سوندىقتان جولدا ءبىر سىنىق تاس جاتسا دا جيىپ، فوتوعا الىپ، كەيبىرەۋىن مۇراعات ورىندارىنا تاپسىرىپ، كەيبىرەۋلەرىن ساقتاپ كەلدىك. جالپى حالىقتىق دۇنيەلەرگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ باستادىم.

ەكىنشىسى، كەزىندە اۋىز ادەبيەتىنە ايرىقشا اڭسارىم اۋدى. قازىر ەستەلىگىمە قاراپ وتىرسام، مىڭنان استام اقساقالعا جولىققان ەكەنمىن. سولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ دىبىسىن جازىپ، كەيبىرەۋىن ەستەلىگىمە كوشىرىپ دەگەندەي كوپ مۇراعات جىيدىم. حالىق ىشىندەگى اۋىز ادەبيەت، ەتنوگرافيا، سالت-سانا جانە شەجىرە سياقتى دۇنيەلەردى جيۋ ارقىلى ءبىلىمىمدى تولىقتاپ وتىردىم. قىزىققان سايىن قىزىعىپ، ارى قاراي ۇڭگىپ، سونىڭ بيىگىنە شىقسام دەيتىن ءبىر ارماندا جۇردىك.

وسىنداي كەزدە قىتاي ەلىندە «ءتورت كىتاپ» دەگەن ءبىر اۋقىم شىقتى. بۇل مەملەكەت بويىنشا ءاربىر اۋدان، ايماق، وبلىس، ونان كەيىن مەملەكەت دەڭگەيىندە ءتورت كىتاپ شىعارۋ دەيتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما ەدى. ول ءتورت كىتاپ - «ماقال- ماتەل»، «اڭىز-ەرتەگى»، «ولەڭ-جىر»، «قيسسا-داستان» ەدى. ىشكى قىتايدا بۇل ءۇش كىتاپ بولىپ جارىق كورسە، شىڭجاڭدا عانا ءتورت كىتاپ ەتىپ شىعاردى. ويتكەنى قىتايدان باسقا از ۇلتتاردا عانا قيسسا-داستاندار بولدى. ماعان وسى ءتورت كىتاپ شىعارۋ ءبولىمىنىڭ جاۋاپتىسى قىزمەتى جۇكتەلدى. بۇرىنعى جيناعان قولداعى ماتەريالداردى وسى ءتورت كىتاپقا سالساق، ونىڭ سىرتىندا ەل ىشىنەن جانە جيدىق، ارحيۆتەرگە كىردىك. وسىلايشا كوپ قازىنالارعا يە بولدىق.

ء ۇشىنشى، مەنىڭ مىناۋ دالا مادەنيەتىنە، اسىرەسە جارتاس سۋرەتتەرى، تاس ادامدار، بالبالدار، كەشەندەر تۋرالى ءبىراز جۇمىس ىستەۋىمە بۇرىن قىزىعۋىم سەبەپ بولسا، كەيىنگى كەزدە بۇنى عىلىمي تۇردە ارى قاراي جالعاستىرۋىما سۋ بيحاي مىرزانىڭ جەتەكشىلىگى تۇرتكى بولدى. سۋ بيحاي دەپ وتىرعانىم، وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، تەك شىڭجاڭعا عانا ەمەس، ءبۇتىن قىتايدا تانىمال پروفەسسور، تاريحشى. بۇل كىسى جەتپىس التى جاسىندا التاي ءوڭىرىن ارالاعان كەزدە مەن قاسىندا ءجۇرىپ، بىرگە ارالادىم. بۇرىن جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەردى، تاس ادامداردى نەمەسە سونداي دالا مادەنيەتىندەگى كەيبىر كوزگە كورىنىپ تۇرعان نارسەلەردى فوتوعا الىپ، ولاردى جيناي بەرەتىن بولسام، سۋ بيحايعا ىلەسكەننەن كەيىن وسىلاردى زەرتتەۋگە كوشتىم. قازاق تاريحىنا قاتىسى بار دەگەن دۇنيەلەردىڭ بارىنە شۇقشيىپ، كىتاپ وقىپ، سۋ بيحايدىڭ كەيبىر پىكىرلەرىن تىڭداپ، بىلايشا ايتقاندا، بەتالىسىمدى قايتادان وڭادىم.

مىسالى، سۋ بيحاي مىرزا جارتاس بەتىندەگى ءبىر دوڭگەلەنگەن سۋرەتتى فوتوعا ءتۇسىرىپ جاتىپ، «مىناۋ دۋلاتتىڭ تاڭباسى عوي» دەپ ايتىپ جاتىر. سودان باستاپ «مۇندا قازاق تاريحىنىڭ نەگىزى جاتىر ەكەن عوي» دەيتىن وي تۋدى مەندە. جارتاس سۋرەتتەرىندە قازاقتىڭ جالپى ەتنوگرافياسىنىڭ جاتقانىن، بالبالداردىڭ تۇركى داۋىرلەرىنەن بەرى قارايعى كەيبىر تاريحتان سىر شەرتەتىنىنەن حاباردار بولدىم.

جالپى مەن تىنباي ەل، جەردى ارالاپ، جارتاس سۋرەتتەرى مەن بالبال تاستاردىڭ ءبارىن سۋرەتكە الا بەردىم. ولاردى جيا بەردىم. ودان كەيىن فولكلوردى بىلەتىن نەمەسە تاريحي دەرەكتەرگە قاتىستى اڭگىمە ايتاتىن اقساقالدار بولسا سولاردىڭ ءبارىن ىزدەپ سويلەسىپ، جازىپ الىپ وتىردىق. ءسويتىپ قانشاما قۇندى دۇنيەلەر جيدىق. ەندى وسىنىڭ كەيبىرەۋىن جوعارىدا ايتقان ءتورت كىتاپقا ەنگىزدىك. كەيبىرەۋلەرى قولىمىزدا ەدى. مىنە وسى جاقىننان بەرى سول قولداعىنىڭ ءبارىن جيىستىرىپ، شىعارىپ كەتۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ جاتىرمىز. ء وزىمنىڭ العاشقى ويانۋىمنان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى وسى دالا مادەنيەتىنە قاتىستى جۇمىستاردى حالىققا، ەلگە ءبىر نارسە ىستەپ بەرسەم، ارتىمىزعا، ۇرپاقتارعا ۇلگى بولارلىق ءبىر جول كورسەتىپ كەتسەك دەگەن سياقتى ماقساتپەن عانا ىستەپ كەلە جاتىرمىز.

مەنىڭ نەگىزگى وقىعان ماماندىعىم قازاق ادەبيەتى عوي. ەندى كەيىن، مىنە، تاريح ماماندىعى بويىنشا ماگيسترلىكتى بىتىرگەلى جاتىرمىن. ارعى جاقتاعى كەيبىر ءبىلىم مەن بۇنداعى ءبىلىمنىڭ ايىرماشىلىعىنىڭ جەر مەن كوكتەي ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. سونىمەن قۇلشىنىپ، جاسىمىز ءوسىپ، كۇندەرىمىز ءوتىپ جاتسا دا جانتالاسىپ جاتقان ءجۇرىس وسى.

- بالبال دەپ قالدىڭىز. سول باعزىدان قالعان بالبالداردىڭ ءبىزدىڭ دالا وركەنيەتىن زەرتتەۋدەگى ورنى قانداي؟

- دالا وركەنيەتىن زەرتتەۋدەگى باعزىدان قالعان بالبالداردىڭ ورنى تۋرالى ايتساق، ونى زەرتتەۋشىلەر ءبىر نەشە ءتۇرلى كوزقاراسپەنەن زەرتتەيدى. سونىڭ ءبىرىسى، بالبالداردى باتىرلار ءوزىنىڭ جويعان دۇشپاندارىنىڭ سانىن تولتىرۋ ءۇشىن سولاي ەكى-ءۇش جۇزگە دەيىن تىزبەلەپ قويعان دەيدى. ەندى بىرەۋلەر ايتادى: باتىر، جاۋىنگەر مايداندا دۇنيە سالعاننان كەيىن تۋىس-تۋعاندارى بۇل مۇنشالىقتى جاۋدى جەڭدى دەپ بالبالدار تۇرعىزعان دەيدى. ءۇشىنشىسى، وسى تۇرعان بالبالدار دۇنيە سالعان باتىردىڭ وزىمەن بىرگە و دۇنيەگە بارعاندا ەڭبەكشىسى، اسكەرى، قۇلى رەتىندە سانالادى دەپ ايتىلادى. جالپى العاندا تۇركى ۇلتتارىنىڭ تاريحتاعى كەيبىر نانىم-سەنىمى، دۇنيەتانىمىنا قاراساق بۇعان دا كەلىسۋگە بولادى.

دۇنيەدەگى تۇركى ۇلتتارىنىڭ ورتاق ءبىر كوزقاراسى - ولار ەجەلدە كوك تاڭىرگە سەندى، ەندى ءبىر دۇنيەنىڭ بارلىعىنا ناندى، و دۇنيەگە بارعاندا وسىنداي ءبىر كەرەمەت كۇشتەر بىرگە بولادى دەپ ەسەپتەدى. سوندىقتان بالبالداردىڭ جۇزدەپ، مىڭداپ تۇرۋىنىڭ وسىنداي سەبەپتەرى بولۋى مۇمكىن. ءبىر كەزدەردە بالبالدار دالادا تولىعىمەن تۇرعان. كەيىن بۇنى شاقتى، قيراتتى. مىسالى، ەكى ءجۇز، ءۇش ءجۇز بالبال ءتىزىلىپ تۇرسا، سونىڭ ەڭ الدىندا ادام بەينەلى تاس تۇرادى. قالعانىنىڭ بارىندە ادام بەينەسى جوق، تەك قادا تاستار بەينەسىندە تۇرادى. سوعان قاراعاندا بۇنىڭ ءمان-ماعىناسى تىم جوعارى. ونى زەرتتەۋ بارىسىندا كوپتەگەن كوزقاراستار ايقىندالدى. قالايدا ول قازاق تاريحىمەنەن، تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىمەنەن قاتىستى نارسە.

بالبالداردى شاتاستىرىپ جۇرگەندەر دە كوپ. ءبىر-ەكى اعاش تاستاردى بالبالدار دەپ، مەنشىكتەنىپ جۇرگەندەر بار. دالادا ات اعاشتار دا بولعان، ماما اعاشتار دەپ تە اتايدى. ونى دا تاستان جاساعان. بالبالدار، نەگىزىنەن، توپ بولىپ، كوپ، ۇزىننان-ۇزاق بولىپ تۇرادى. ودان كەيىن، بالبالدار تۇرعان جەردىڭ ار جاعىندا دوڭەس بولادى. ول دوڭەستەر - سول كەزدەگى كەشەندەر نەمەسە تاساتتىق بەرۋ مايداندارى. ادامعا تاساتتىق بەرگەننەن كەيىن، ونىڭ رۋحىنا ارناعان بالبالدار تۇرادى. وسى تاس ادامدار - بالبالدار، كەشەن نەمەسە تاساتتىق بەرۋ مايدانى ۇشەۋى ءبىر-بىرىمەن سايكەسكەن ماعىنالاس نارسەلەر.

- جۇرتقا بەلگىسىز قانداي سىنتاستاردى، ەسكەرتكىشتەردى ايتار ەدىڭىز؟

- ەگيپەتتىڭ مۇراجايىنا بارساڭىز وسىنداي ادام بەينەسىندەگى تاستار تۇرادى. سونىڭ ىشىندە اسىل تاس، ياعني كەن تاستار كەزىگەدى ەكەن. ءبىزدىڭ قازاق دالاسىندا دا ءدال سول تاستار بار. مىسالى، جاڭاعى كىسى تاستاردى - كەن تاسىن كەيبىر جەردەن كەزىكتىردىك. ول تاس ادام بەينەسىندە تۇرعانمەنەن كۇن شىعىپ كەلە جاتقاندا، كۇن باتىپ بارا جاتقاندا وندا قۇبىلۋ پايدا بولادى. ادەتتە قوڭىر تاس بولسا، سۋ سەۋىپ قالساڭىز كوك شۇبار تاس بولىپ شىعادى. بىلايشا ايتقاندا، بۇرىن گرانيت تاستاردان تاس ادامداردىڭ بەينەسىن جاساعاندىعى بەلگىلى. تاس ادامدار زەرتتەپ وتىرعان ورىندار بۇلاردى ءالى ايقىن ايتا العان جوق.

ەكىنشى ءبىر تىڭ نارسە - اسپاننان تۇسكەن جۇلدىز تاستاردان كىسى تاستار جاسالعان ەكەن. بۇل تۋرالى الكەي مارعۇلاننىڭ ەڭبەكتەرىندە ايتىلعان. بۇل تاستاردى ادام بەينەسىنە كەلتىرىپ جاساۋ دەگەن وتە قيىن. ال ءۇشىنشىسى - ادامنىڭ تولىق بەينەسىن شىعارماي، تەك سۇلباسى شىعارىلعان تاس ادامدار بار. ولاردى ادام قايتىس بولعاندا بىرگە جەرلەگەن ەكەن. بۇلاردى زەرتتەۋشىلەر ارى قاراي زەرتتەي جاتار. ءبىزدىڭ دە ءوز كوزقاراسىمىز بار. الداعى ۋاقىتتا ناقتىلى عىلىمي دالەلدەر الىپ شىعا الساق، بىردەڭە دەرمىز.

- جالپى بۇعىتاس، بالبال، كىسىتاس، جارتاس سۋرەتتەرى، كەشەن، ورتەڭ دەگەن جادىگەرلەردىڭ اتاۋلارىن جەكە- جەكە اشالاپ ءتۇسىندىرىپ بەرىڭىزشى...

- باعانادان ايتىپ جاتىرمىز عوي. ەندى مىنا بۇعىتاس ەكى-ءۇش ءتۇرلى ايتىلادى ەكەن. ونىڭ بەتىندەگى سۋرەتىنە قاراي بىرەۋلەر بۇعىتاس دەيدى، بىرەۋلەر تورعايتاس دەپ جاتىر. ەندى بىرەۋلەر كونە نانىم-سەنىمدەگى الىپ قاراق قۇستىڭ بەينەسى دەسەدى. ءبىراق عىلىمدا بۇنى بۇعىتاس دەپ كەتتى. بۇل بۇعىنىڭ كەزىندە توتەمگە ايلانعاندىعى، بۇعىنىڭ كوك تاڭىرىمەنەن جولىقتىراتىندىعىمەن بايلانىستى ەكەنى جايلى دەرەكتەر بار.

بالبالداردى باعانادان ايتىپ وتىرمىز، ونى بىردە باتىرلاردىڭ ءوزىنىڭ جويعان جاۋىنىڭ سانى دەيدى. بىردە باتىر دۇنيە سالعاننان كەيىن ونىڭ ارتىندا قالعان جۇرتى ونىڭ جويىلعان جاۋىنىڭ سانىن سولاي شىعارىپ قويعان دەيدى. ەندى بىردە و دۇنيەگە بارعاندا باتىرعا كومەكشى بولادى، باعىنادى دەيدى. ۇلكەن جاعىنان بالبالدار تاس ادامدارمەن ارالاسىپ كەلەدى.

ال كىسىتاس دەپ وتىرعانىمىز - ءاربىر جەردە ورناتىلعان ادام بەينەسىندەگى تاستار. قازىرگى عىلىمدا كىسىتاستى زەرتتەۋشىلەر كەمپىرتاس، ايەلتاس بالاتاس، بالۋانتاس دەپ سىرتقى پىشىنىنە قاراپ ات قويىپ العان. بۇلار دا كىسىتاس. ءبىراق بۇلار كەزىندەگى بيلىك ادامدارىنا، باتىرلارعا، حانىم- حانىشالارعا، كيەلى، قۇرمەتتى كىسىلەرگە ارنالعان. بۇعان توتەم ەرەكشە ارالاسقان دەۋگە بولادى. مىسالى، كەيبىرەۋىنىڭ قولىنا ستاقان الىپ تۇرعانىن كورەمىز. ستاقاندى كىندىكتەن تومەن نەمەسە كىندىك تۇسىنا ۇستايتىن بولعان. ءبىر قولى كەمەر بەلبەۋدە تۇرسا، ءبىر قولى ستاقاندا تۇرادى. نەمەسە ءبىر قولى قىلىشىندا، ەكىنشى قولى ىدىستا تۇرادى. وندا ۇلكەن ميفولوگيالىق اڭىز، دەرەكتەر جاتىر. بۇل ءبىر عىلىمي ماقالا عانا ەمەس، كىتاپقا ارقاۋ بولاتىن دۇنيەلەر.

جارتاس سۋرەتتەرىنە كەلسەك، ولار ەڭ العاشقى قاراپايىمنان دامىپ وتىرعان. ونىڭ بەتىندە ماتەماتيكا دا، فيزيكا دا، حيميا دا - ءبارى بار. مىسالى، اسپان الەمىن - استرونوميانى زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا وسى جارتاس سۋرەتتەرىنەن تابۋعا بولادى. بۇل وتە كۇردەلى تاقىرىپ. قازىر ءبىز تەك قانا ەتنوگرافياعا قاتىستى تۇسىن الىپ شىعىپ جاتىرمىز. بۇنىڭ بەتىندە ءتۇرلى جازۋلار بار. ول جازۋلاردىڭ ءماتىن ماعىناسى ءالى زەرتتەلگەن جوق. كەيبىر ورحون جازۋلارى مەنەن بەرتىنگى ارميان جازۋلار وقىلعانمەن، باسقا جازۋلاردى تانىعان ەشكىم بولعان جوق. سول ءۇشىن دە جارتاس سۋرەتتەرى ءبىزدىڭ تاريحىمىزبەنەن، ەتنوگرافيامىزبەنەن تىعىز قاتىستى. بىلايشا ايتقاندا، ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ قاۋىمدىق داۋىرلەن بەرگى باسىپ وتكەن ءىزىن وسى جارتاس بەتىنەن كورۋگە بولادى.

كەشەن ول - تاساتتىق مايداندار. ونى ءتۇرلى تاسىلدەرمەن ورناتقان. ونىڭ ىشىندە جەرلەنگەن ادام بولمايدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە، كەيىنگى كەزدەردە وسى كەشەندەردى بيىكتەتىپ ساتى تۇرعىزىپ، ونىڭ ۇستىنە ءمايىتتى مۋميالاعان ءتارىزدى كۇنگە قاراتىپ جاتقىزىپ، كۇن قۇدايىنان نەمەسە اسپان تاڭىرىنەن مەدەت تىلەگەن. دەگدۋ مە، بەلگىسىز، ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن جەرلەگەن دەيدى. بۇل ەندى زەرتتەۋ ۇستىندەگى نارسەلەر. ءبىراق قالايدا جارتاس سۋرەتتەرى، تاسادامدار، بالبالدار، نەگىزىنەن، ماعىنالاس، ءبىر- بىرىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى.

- قازاق ويۋ-ورنەكتەرىنىڭ تاريحى تىم ارىدا جاتقانى بەلگىلى. ءسىز ويۋ- ورنەكتەردى سوناۋ ون مىڭ جىلدىقتار ارجاعىنداعى پەتروگليفتەردەن باستاۋ الادى دەپ قارايسىز. وسى ويىڭىزدى تارقاتساق...

- ويۋ-ورنەك ۇزاق تاقىرىپ. مەن قىسقا عانا جاۋاپ بەرەيىن. ويۋ-ورنەك - ءبىزدىڭ ءتىلىمىز، جازۋىمىز، تاريحىمىز، سالت-سانامىز، عۇرىپ-ادەت، مادەنيەتىمىز. مىسالى، ويۋ-ورنەك دەپ جالپىلاما ايتقانىمىزبەن جەكە-جەكە ۇلگى ارقىلى تانيمىز. ۇلگى دەپ وتىرعانىمىز ونىڭ ءتۇرى. قوشقار ءمۇيىز دەسەڭىز ول ءبىر ۇلگى. وسىنداي قارلىعاش قانات، ءيت قۇيرىق سياقتى ازىرگە دەيىن ءمالىم بولعان 500-دەن استام ۇلگى بار. ال قازىر قولدانىستا جۇرگەنى جۇزگە جەتپەيدى. سوندىقتان ءاربىر ۇلگىنىڭ شىعۋ تەگى بار. سول شىعۋ تەگىن ءبىلىپ، ءبىر ۇلگىنى ەكىنشى ءبىر ۇلگىگە قوسۋ كەرەك. سول كەزدە بۇدان ارمان-تىلەك بايقالادى. مىسالى، قىز بەن جىگىتتىڭ ماحابباتىن تەك ءبىر ۇلگىدەگى ويۋ- ورنەكپەن بەينەلەۋگە بولمايدى. ءبىر نەشە ۇلگىنى ماعىناسىنا قاراي وتىرىپ قوسۋ كەرەك.

قوراڭ قويعا، داستارحانىڭ دانگە تولسىن دەگەن ماندەگى قوشقار مۇيىزگە شىدامدىلىق، بەرىكتىك ءمانىن تانىتاتىن يتقۇيرىق ورنەگىن قوسۋ ارقىلى تىڭ ءبىر ماعىنا شىعارۋعا بولادى. سول ارقىلى بىرەۋگە دەگەن تىلەگىڭدى جەتكىزەسىڭ. مىنە، سوندىقتان ويۋ- ورنەك دەگەن نارسەنى تەك سىرتتاي جوبالاپ كورە سالعانمەنەن، ونىڭ ىشكى ءمان- ماعىناسىن ايقىنداۋ كەرەك بولىپ وتىر. ەرتە زامانداعى ادامدار قيالىنىڭ ءبارىن وسى ويۋ- ورنەك ارقىلى كورسەتكەن. مىسالى، بۇرىنىراقتاعى ويۋ- ورنەكتەردە ادام بەينەسى بار بولاتىن. يسلام مادەنيەتى كەلگەننەن كەيىن جاندى زاتتى، ادام تۇلعاسىن سالۋعا قارسىلىق بولدى. ءسويتىپ ادام بەينەسىن اقىرىن-اقىرىن جويىپ، باسقا تاسىلمەنەن ويۋ-ورنەككە كىرگىزىپ جىبەردى. سوندىقتان ويۋ-ورنەكتىڭ مانىنە بەيجاي قاراۋعا، كەلسىن-كەلمەس پايدالانۋعا بولمايدى.

- حالىق ءبيى «قارا جورعانى» جارتاس سۋرەتتەرىنەن تاۋىپ كورسەتكەن ساناۋلى عالىمداردىڭ ءبىرىسىز. وسىنى وقىرمانعا ۇعىندىرىپ بەرىڭىزشى!

- مەنىڭ بىلۋىمدە قازاق حالقىندا ون توعىز ءبيدىڭ ءتۇرى بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى - «قارا جورعا» . جالپى ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلى، ءدىلى نەمەسە ارەكەت- قيمىلى ءبىر- بىرىمەنەن جۇلگەلەس جاتادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ بيلەرىمىز دە ءبىر- بىرىمەن جۇلگەلەس. ەندى «قارا جورعانى» بىرەۋلەر باقسىلاردىكى، بىرەۋلەر باسقا ۇلتتىكى ەكەن دەيدى. ول باسقا ۇلتتىكى بولسا دا، ساحارالىقتاردىڭ ءوزىنىڭ مادەنيەتى. قازاق بولىپ قالىپتاسپاي تۇرعاندا دا وسى بي بار بولۋ كەرەك. ءبىراق كەيىن ول قازاق ۇلتىنىڭ وزىنە تاۋەلدەنىپ قالدى. «قارا جورعا» ءبيى جونىندە كوپتەگەن اڭىزدار بار. «اڭىزدىڭ ءتۇبى اقيقات» دەيدى عوي. ەندى ونىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرمايمىن. ەكىنشىسى، «قارا جورعاداعى» قيمىل- ارەكەتتىڭ بارلىعى جارتاس بەتىندەگى «قارا جورعاعا» قاتىستى سۋرەتتەرگە ۇپ- ۇقساس. مىسالى، كەيبىر ۇڭگىر سىزبالارىندا تاساتتىق بەرۋدى قىزىل، سارى تۇسپەنەن سىزادى. وندا دا «قارا جورعا» ءبيىن بيلەپ تۇرعانىن انىق بايقايمىز. مەيلى ول باقسى، شاماندىق نەمەسە ودان ارعى زامانداعى دۇنيە بولسىن سول سۋرەتتەر وسىنىڭ ايقىن دالەلى. كەيبىر بي زەرتتەۋشىلەرى دە «قارا جورعانىڭ» بي ەكەنىن انىقتاعان. جارتاس بەتتەگى سۋرەتتەر ءداۋىرى ون مىڭ نەمەسە بەس مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى تۋىندى بولاتىن بولسا «قارا جورعانىڭ» دا سول زاماندا بار بولعانى ايقىن.

اۆتور: مايگۇل سۇلتان

https://e-history.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى