باتىرلار مىنگەن تۇلپارلار

حالقىمىز اتاقتى سايگۇلىكتەردىڭ، جۇيرىك بايگە اتتارىنىڭ، باتىرلارعا سەرىك بولعان تۇلپارلاردىڭ ەتىن ەشقاشان دا جەمەگەن. ءوز اجالىنان ولگەن مۇنداي اتتاردى قادىرلەپ جەرلەگەن.

اتاپ ايتار بولساق، قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى، الپامىستىڭ بايشۇبارى، قامباردىڭ قاراقاسقاسى، قابانبايدىڭ قۋباسى، بوگەنبايدىڭ قىزىل اتى، اقاننىڭ «قۇلاگەرى»، تىلەۋلى باتىردىڭ كەز قۇلاعى، بارماق باتىردىڭ ساندالكوگى، يساتايدىڭ اقتابانى، امانگەلدى باتىردىڭ شالقاسقاسى، كەيكى مەرگەننىڭ كەراتى، قارابەكتىڭ قاراسى، قامىستىڭ شۇبارى، ەرقوسايدىڭ تورىسى، سەگىز سەرىنىڭ بوزجورعاسى ت.ب.

بۇل ءتىزىمدى ارمەن قاراي جالعاستىرا بەرۋگە دە بولار ەدى. الايدا، ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قازاق ۇمىتپايتىن سايگۇلىكتەردى اتاپ ءوتۋ ەمەس، ولارعا جەكە توقتالىپ، بۇگىنگى جاستارعا تانىستىرىپ ءوتۋ...

قارا ات

ەرتەدە قازاق-قالماق ەلدەرى باس قوسىپ ۇلكەن اس بەرىپتى. جەتپىس شاقىرىمنان اساتىن الامان بايگەگە ءۇش جۇزدەن اسا ات قاتىسقان. قالماقتار بايگەدەن وزىپ كەلە جاتقان ايمامبەت ءبيدىڭ قارا اتىن جولدا ۇستاپ الىپ، قاقپا تاسقا قاماپ قويىپتى. قارا ات قۇيىنداتىپ شاۋىپ بارا جاتقان اتتاردىڭ ءدۇبىرىن ەستىپ، تاستان تىكە سەكىرگەندە ۇستىندەگى شاباندوز بالا ءتۇسىپ قالعان. ال ءوزى الدىنا شىعىپ كەتكەن اتتاردى باسىپ وزىپ ءبىرىنشى كەلگەن كورىنەدى. سودان بەرى بۇل جەر «قارا ات قاماعان» دەپ اتالىپ كەتكەن.

التاي ولكەسى قوساعاش اۋدانىنداعى «قارا ات قاماعان» جارتاسىنىڭ جانىنان وتكەن حالىق «شىركىن-اي!» جانۋاردىڭ ەستىسىن-اي، بايگەدەن قالام دەپ ىستەگەن ايلاسىن قاراشى!» دەپ تاڭ قالىسادى ەكەن.

كوك دونەن

كوك دونەن - قازاقتىڭ جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى جۇرگىزىلگەن ۇلت-ازاتتىق سوعىسىنىڭ باتىرى ەر جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ (1714-1792) تۇلپارى.

بىردە بالا جانىبەك ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىنا بارادى. كوپ جىلقىنىڭ اراسىنان كوك دونەنگە كوزى ءتۇسىپ، سول سايگۇلىكتى سۇرايدى. «بارلىق جىلقىنى ال، ءبىراق كوك دونەندى بەرە المايمىز» دەپتى تۋىستارى. جانىبەك ايتقانىنان قايتپاي تۇرىپ الادى. جيەندەرى وكپەلەپ كەتەتىن بولعان سوڭ ناعاشىلارى ەرىكسىز اتتى بەرگەن ەكەن. كوپتەگەن شايقاستا جانىبەك وسى تۇلپارمەن ەرلىكتەر جاساعان.

1750 - جىلى سەكسەن كۇندىك شورعا سوعىسىندا قازاق-قالماقتان ون مىڭداعان جاۋىنگەر قاتىسقان جان الىسقان ۇرىس بولادى. ابىلاي حاننىڭ اتى وققا ۇشىپ، جاياۋ قالادى. سول مەزەتتە جان-جاعىنداعى جاۋدى قوعاشا جاپىرعان جانىبەك ابىلاي حاننىڭ جانىنا شاۋىپ كەلىپ، كوك دونەندى كەسە كولدەنەڭ تارتقان ەكەن. ابىلاي حان اتقا ءمىنىپ جاتىپ:

- ءوزىڭ جاۋ قولىندا جاياۋ قالدىڭ عوي، - دەيدى. سوندا جانىبەك:

- مەن ولسەم، قازاقتىڭ ەكى ايەلىنىڭ ءبىرى باتىر تابار، ءسىز ولسەڭىز قالىڭ قازاق حانسىز قالار، - دەگەن ەكەن.

وسى ۇرىستان كەيىن ەل جانىبەكتىڭ ارعىماعىن «ابىلايدىڭ ءوزىن قۇتقارعان كوك دونەن» دەپ قادىرلەگەن. سول زاماننان حابار بەرەتىن «جانىبەكتىڭ كوك دونەنى» اتتى كۇي بار.

ايتا كەتەيىك، قولباسشىنىڭ اتى ءولىپ، ونى جاۋىنگەردىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا مىنگىزىپ، سوعىستان امان الىپ قالۋدى «ات سۇيەك بەرۋ» دەپ اتايدى. بۇل - ەجەلدەن كەلە جاتقان اسكەري عۇرىپ.

تايبۋرىل

تايبۋرىل XIV-XV عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قوبىلاندى باتىردىڭ تۇلپارى. قوبىلاندىنىڭ وسى تۇلپارعا قالاي يە بولعاندعى جونىندە حالىق اراسىندا مىناداي اڭگىمە بار: ات سىنشىلارىنىڭ جورامالىن ەستىگەن قوبىلاندىنىڭ اكەسى:

- جىلقى ىشىندە كوك الا بيە بار. سول بيە كوك بۋرىل قۇلىن تۋادى، جان سەرىك اتىڭ سول بولادى، - دەيدى.

تايبۋرىلدى قۇلىن كەزىنەن باتىردىڭ جارى قۇرتقا باعىپ-قاعىپتى. ول قىرىق كۇن قۋلىقتىڭ (ءبىر رەت قۇلىنداعان بيە)، قىرىق كۇن قىسىردىڭ (تۋماي قالعان مال) ءسۇتىن بەرگەن. ەكى ەنەنى تەل (ورتاق) ەمگەن قۇلىننىڭ كۇشى مىعىم، بۇلشىق ەتى سوم بولعان. توقسان كۇن وتكەن سوڭ كەلەشەكتە جىلقى اۋىرماس ءۇشىن جەمگە قوسىپ ءار ءتۇرلى دارىلەر جەگىزگەن.

تايبۋرىل ارناۋلى كيىز ۇيدە باعىلعان. كۇنىنە ەكى رەت تۇندىكتى اشىپ تاڭەرتەڭ شاپاقتانا اتقان جانە كەشقۇرىم قىزارا باتقان كۇن ساۋلەسىن تۇسىرگەن. سۋدى ابدەن قاقتاپ كەپتىرىلگەن قۋراي تۇتىكپەن بەرگەن. وسىلاي قۇلىندى التى جاسقا دەيىن بالاشا ماپەلەپ كۇتكەن. تۋعالى كۇندى كورمەي، قاراڭعى تۇنەكتەن شىققان تايبۋرىل جارىققا شىققان سوڭ كوزى وت شاشىپ، اسپانعا شاپشيدى.

ونىڭ ەرەكشە سيپاتتارى تۋرالى «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا بىلاي دەپ ايتىلادى:

كول جاعالاي وتىرعان

كوكقۇتان مەن قاراباي،

كوتەرىلىپ ۇشقانشا،

بەلىنەن كەسە باسادى... - دەيدى.

بۇل «التى ايلىقتى التى-اق اتتايدى» دەيتىن، الىستى جاقىن ەتەتىن، ناعىز، قيالداي جۇيرىك ات.

تايبۋرىل يەسى قىسىلعان جەردە تىلگە كەلىپ، اقىل دا قوسادى. كولىك قانا ەمەس، سەرىك تە، دوس تا ءوزى دەگەن جايدى بىلدىرەدى. باتىر جالعىز ءوز باسىمەن عانا باتىر ەمەس، وسىنداي قاناتى سياقتى بولعان اتىمەن باتىر. قوبىلاندى باتىر تايبۋرىلمەن تالاي قيىن جورىقتارعا قاتىسادى. قازان قالاسىن قورشاعان ۇرىستا قامالدىڭ ار جاعىنا قارعىپ ءتۇسىپ، باتىر جاۋدى قويداي قىرعان.

ارداكۇرەڭ

ХІХ عاسىردىڭ باسىندا اقتوبە ايماعىن ورىس وتارشىلدارى جاۋلاپ الادى. ولار قامال بەكىنىستەرىن سالىپ، قازاقتاردىڭ جەرىن تارتىپ الا باستايدى. بىردە قىزىلقالا اتتى بەكىنىستەن بەس جاۋىنگەر شىعىپ، ەلدىڭ ادامدارىن سوققىعا جىعادى. مالىن تارتىپ اكەتەدى. اڭنان كەلگەن قۇلامان باتىر ويران-توپىر بولعان اۋىلىن كورەدى. اشۋلانعان ول اتىنان تۇسپەستەن جاۋلارىن قۋىپ جەتىپ، ەكەۋىن قىلىشپەن شاۋىپ ولتىرەدى. قالعان ۇشەۋى جەتكىزبەي قىزىلقالاعا كىرىپ كەتەدى. قامال قاقپاسى تارس جابىلادى.

سوندا باتىر ويلانباستان ارداكۇرەڭگە قامشىنى باسىپ-باسىپ جىبەرىپ، قامالدان بىر-اق سەكىرىپ ىشىنە تۇسەدى. مۇنداي جاعدايدى كۇتپەگەن جاۋ اسكەرى ابىرجىپ، قولدارىنا قارۋلارىن الا الماي قالادى. قۇلامان باتىر اتويلاپ وڭدى-سولدى شاپقىلايدى. ابدەن ويرانداپ قۇمارى قانعانشا قىلىشتاعان باتىر ارداكۇرەڭمەن قامالدان سەكىرىپ، قايتادان سىرتىنا شىعادى. ءسويتىپ، جاۋىن قىرعان قۇلامان باتىر اۋىلىن تۇتاس كوشىرىپ، سارى ارقا جاققا ءوتىپ كەتەدى.

ارداكۇرەڭ قايتا سەكىرگەندە، قامال قابىرعاسىنىڭ ءبىر كىرپىشى سىنىپ تۇسەدى. كىرپىش تۇسكەن جەرگە قامالدىڭ باستىعى بەلگى قويىپ، كەلگەندەرگە «مىناۋ قازاق باتىرى اتىنىڭ تۇياعى تيگەن جەر» دەپ كورسەتەدى ەكەن. ال كورگەندەر «بۇل اتتىڭ قاناتى بولعان با، قالايشا سەكىرگەن؟» دەپ تاڭ قالىسىپ، باستارىن شايقاعان دەسەدى.

كەركەكىل

كەركەكىل 1916 - جىلعى قازاقتاردىڭ ورىس وتارشىلدارىنا قارسى كۇرەسىنىڭ باتىرى جامەڭكەنىڭ اتى. كەركەكىلدىڭ قۇلىن كەزىنەن بەستىسىنە دەيىنگى ءومىرى الاتاۋدىڭ ەڭ سۇلۋ جەرى، جازى شىبىن-شىركەيسىز، سالقىن، سۋى تۇنىق اسەم قارقارا جەرىندە وتكەن.

1916 - جىلدارى جامەڭكەگە تاشكەنتتەگى قىرعىز دوسى قىدىرەكە قوناققا كەلىپتى. ءبىر جاز قىمىز ءىشىپ دەمالىپ، كەتەرىندە دوسىنان كەركەكىلدى سۇرايدى. جامەڭكە اتىن سىيعا تارتادى. رازى بولعان دوسى اتتى وزىمەن بىرگە ەلىنە اكەتەدى. ءبىراق، ءبىر اپتاعا جەتپەي جاتىپ كەركەكىل قاشىپ كەتىپ، قارقاراعا ورالادى. جامەڭكە دوسىنا حابار بەرەدى. قىدىرەكەنىڭ شابارماندارى اتتى تاشكەنتكە تاعى الىپ كەتەدى. ءبىر اي وتىسىمەن كەركەكىل قايتا قاشىپ كەلەدى.

تاشكەنت پەن قارقارانىڭ اراسى ءبىر جارىم مىڭ شاقىرىمنان ارتىق ەكەن. وسى ارالىقتى اقىلدى جانۋار كۇندىز ۇنەمى تىعىلىپ تۇرىپ، تەك ءتۇندى پايدالانىپ جورتقان دەسەدى. ءسويتىپ، كەركەكىل جولدا ءيت-قۇسقا جەم بولماي، ادامعا ۇستالماي ەلىنە جەتىپتى.

سوندا قىدىرەكە:

- جامەكە، اتىڭدى ءبىر ەمەس، ەكى رەت بەردىڭ، وعان العىستان باسقا ايتارىم جوق. جانۋاردىڭ ءتىلى جوق دەمەسەڭ، اقىلى كوپ ادامنان ارتىق. تۋعان جەرىندە قالسىن، - دەگەن سالەمدەمەسىن جولداپتى.

ايتا كەتەيىك، جات جەرگە بارعان اتتىڭ كوزىنە تۋعان جەردىڭ بەينەسى ەلەستەيتىن كورىنەدى. ونى ۇمىتتىرۋ ءۇشىن باياعىدا ايناعا قاراتىپ كىرپىگىن جۇلادى ەكەن.

جالعاسى بار...

دايىنداعان: ايگەرىم سماتۋللايەۆا

massaget.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى