باس تارتقاندا ءتىسىن قاعىپ اكەلۋ نەنى بىلدىرەدى؟

ەرتەدە سارامان مەن قارامان دەگەن ەكى دوس ءومىر ءسۇرىپتى. بىردە سارامان دوسىنا رەنجىپ قالادى. ءبىراق ونىسىن تامىرىنا ايتپايدى. ءبىر كۇنى قارامان اتقوسشىسىن ەرتىپ، وعان قوناققا كەلەدى. سارامان دوسىن قۇشاق جايا قارسى الادى. ىشتەگى نازىن بەتىنە شىعارمايدى. دوسى دا قۇشاعىن توسادى. سارامان دوسىنا ارناپ ۇلكەن قوشقارىن سويىپ، باتاسىن الادى. ەت ءپىسىرىم ۋاقىت بولدى دەگەندە الدىنا باس تارتادى. قاراسا، قويدىڭ تىستەرى قاعىلماعان ەكەن. دوسى ونى بايقامايدى. ەتىن جەپ، قىمىز ءىشىپ، ارقا-جارقا بولىپ، ۇيىنە قايتادى. جولاي اتقوسشىسى:

- مىرزا، دوسىڭىز باس تارتقاندا قويدىڭ ءتىسىن قاقپاي اكەلدى. سىزگە ءبىر رەنىشى بار ەكەن، - دەيدى. باي شوشىپ كەتىپ:

- قالايشا؟ رەنىشى بولسا، باس تارتىپ سىيلاماس ەدى، - دەپ جاۋاپ بەرەدى.

اتقوسشى:

- مارقۇم اكەم ايتۋشى ەدى. قازاق بىرەۋگە رەنجىسە، بەتىنەن الماعان. وزگەنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ، جۇرەگىنە قىلاۋ سالارمىن دەپ ساقتىق ەتكەن. نازىن تۇسپالمەن، ىممەن بىلدىرەدى. مۇسىلماندىقتا بىرەۋدىڭ كوڭىلىن قالدىرعان، مىڭ قاعبانى بۇزعانمەن بىردەي ەكەن. سوندىقتان، ءداۋ دە بولسا، دوسىڭىز سىزگە رەنىشىن ءبىلدىردى. قوناق ەستى بولسا، بۇل سىردى ءوزى-اق تۇسىنەر دەگەن، - دەيدى.

باي اتتىڭ باسىن كەرى بۇرىپ، دوسىنان كەشىرىم سۇراپ، ات-شاپان ايىبىن تولەپتى. وسىدان باستاپ قوي باسىن پىسىرگەندە ونىڭ ءتىسىن قاعىپ اكەلۋ ادال دوستىق پەن تازا كوڭىلدىڭ بەلگىسى بوپ سانالىپتى.

باستىڭ ءتىسىن قاقپاي اكەلۋ وكپە، نازدى بىلدىرەتىنى تۋرالى زەينەپ احمەتوۆا «بابالار اماناتى» كىتابىندا مىناداي ءۇزىندى كەلتىرەدى.

«قوناقتار كەتكەن سوڭ جاڭالاپ شاي جاساپ، ەندى ءوزىمىز داستارقان باسىنا وتىردىق. بايقايمىن اتانىڭ (باۋىرجان مومىش ۇلى) قاباعى سالىڭقى. ءبىر كەزدە:

- داستارقانىڭ تولىمدى، استارىڭ ءدامدى بولدى. اسىرەسە «ۇمىتىلعان تاماق قوي مىنالار» دەپ ءاسىپ پەن ءسۇت قۇيعان وكپە ولارعا وتە ۇنادى. ءبىراق سونىڭ ءبارىن سەن جىبەرگەن ءتورت قاتەلىك جۋىپ كەتتى. قوناقتار ونى بايقادى - بايقامادى دەي المايمىن. ال مەن انىق كوردىم دەگەندە دىمىم ىشىمە ءتۇسىپ، كوزىم قاراۋىتىپ كەتتى. بۇرىسكەنىم سونشالىق: قۇرتتاي تەسىككە سىيىپ-اق كەتەر ەدىم.

- ول نە، پاپا؟ - دەپ باكەڭ اكەسىنە قارادى. ءبىراق اتا ماعان قاراپ، ماعان ارناپ سويلەدى:

- بىرىنشىدەن، ەسى دۇرىس قازاقتىڭ ايەلى قوناققا باس كوتەرىپ كىرمەيدى. جامان-جاقسى بولسىن باسيەڭ امان. ەكىنشى قاتەلىگىڭ - باستى شۇيدە جاعىمەن اكەلگەنىڭ. قوي شۇيدەسى ەمەس، تۇمسىعىن العا بەرىپ جۇرەدى. ءۇشىنشى قاتەلىگىڭ - قويدىڭ ءتىسىن قاقپاي اكەلگەنىڭ. بۇل - ەڭ الدىمەن، تازالىق. قوي ءتىسىنىڭ تۇبىندە نە جاتقانىن قايدان بىلەسىڭ؟! ءشوپ جەيتىن، جەم جەيتىن مال عوي. سودان كەيىن مۇنىڭ ەكىنشى ماعىناسى بار. قازىر ۇمىتىلعان، كونەكوزدەر بولماسا، كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن جاعىن دا ايتايىن. قازاقتار تالاي نارسەنى ىم، تۇسپال، يشارا ارقىلى بىلدىرگەن تەكتى حالىق. سونىڭ ءبىرى وسى قاعىلماعان تىسكە بايلانىستى. سىيلاسىپ جۇرگەن ەكى ادامنىڭ بىرەۋى الدەنەگە رەنجىپ، ءبىراق سونى «ءسوز كوبەيەر» دەپ ايتا الماي جۇرسە، ءوزى رەنجىپ جۇرگەن ادامى ۇيىنە كەلگەندە ەتپەن بىرگە الدىنا ءتىسى قاعىلماعان باستى قويادى. سوندا باس ۇستاعان ادام «ءا- ءا، مىنانىڭ ىشىندە ماعان دەگەن ءبىر قىجىلى بار ەكەن، ءتىسىن باسىپ ءجۇرىپتى-اۋ» دەپ ۇعا قويادى. ارى قاراي رەنىشتىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ، تۇسىنىسۋگە بەت تۇزەيدى. ال ءتورتىنشى قاتەلىگىڭ - باستى قاسقالاماي اكەلگەنىڭ. تالايلار مۇنىڭ ءمانىن ۇقپايدى. ول - «ءتورت قۇبىلاڭ تەڭ بولسىن، ماڭدايىڭ اشىق بولسىن» دەگەن ىزگى تىلەك…»

بۇل مالىمەتتەر «وتباسى حرەستوماتياسى. سالت-ءداستۇر سويلەيدى» كىتابىنان الىندى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى