بارىنە قۋ سوعىس كىنالى...

سوعىس سالدارىنان جەتىم قالعان بالالاردىڭ تاعدىرى كەڭەس ادەبيەتىندە كوبىنە رەاليستىك، كەيدە پافوسقا تولى سيپاتتا جازىلىپ كەلدى. ال ورالحان بوكەي سول ۇرپاقتىڭ ەر ادامنىڭ مەيىرىمىنە، اكەلىك قامقورلىققا زارۋلىگىن، رۋحاني جالعىزدىعىن سيمۆولدار ارقىلى جەتكىزگەن. شىعارماداعى باستان-اياق بىتپەيتىن قىس، كوز توقتاتىپ قارايتىن ەشتەڭەسى جوق تەگىس اپپاق دۇنيە، ۇيىتقىپ سوعىپ تۇراتىن قاھارلى بورانى - كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى كۇيزەلىسىنىڭ مەتافوراسى سياقتى. بۇل شىعارمانى ەرەكشە اتموسفەراسى ءۇشىن دە وقيسىڭ.

«العاش اۋىلدان شىققاندا ەپتەپ جەلىك قىسقانداي بولعان، جاستىق شاقتىڭ كوپ-كوپ الاڭسىزدىعى تاعى دا ءبىر ەسسىزدىككە، مۇڭسىز-قامسىز جازيرا تىرلىكتىڭ جالعىز اياق سوقپاعىنا جەتەلەگەندەي ەدى. ەندى مىنە قار جامىلعان جۇپ- جۇمىر تاۋلاردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن سايىن سول جىلىمىق كوڭىل، سول جىلىمىق كوڭىلدىڭ شۋاقتارى ايازدا ءۇسىپ ولگەندەي وگەي ومىرگە تاپ بولدى؛ وتى جوق، پەشى جوق جەل كەۋلەپ، ىزعار بۋعان يەسىز ءۇيدىڭ قوناعىنداي شاراسىزدىقتىڭ شىرماۋىندا قالدى».

«اكەلەرىمىز سوعىسقا اتتانعان سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا قايدا جۇردىك؟» سوعىستان سوڭ تۋعان كوپتەگەن بالا اكەسىن كورمەي، تەك ونىڭ سوعىستا ولگەنى تۋرالى ەستىپ ءوستى. ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ كوبى كۇماندانا باستادى: «سوعىس قاشان ءبىتتى؟ ال مەن قاشان تۋدىم؟ ەگەر اكەم سوعىستا ولسە، مەن قالاي ومىرگە كەلدىم؟» بۇل سۇراقتار ولاردىڭ جانىن جارالادى. يا، ولاردى مازاقتادى، ءوز قوعامىندا تولىققاندى ازامات رەتىندە قابىلداماۋ جاعدايلارى دا بولدى. مىسالى، امانجان - كىمگە تارتىپ تۋعانى بەلگىسىز، ءوزىن «سوعىس قۇربانى» دەپ سانايدى. باقىتجان - اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن بالا كەزىنەن ەستىگەن وسەكتەردەن عانا بىلەدى. نۇرجان - ءوزىنىڭ دە، قارىنداسىنىڭ دا كىمنەن تۋعانىن بىلمەيدى. ادەتتە جاۋابى تابىلماعان سۇراقتان قيىن نە بار، بۇل جىگىتتەردىڭ دە ءارقايسىسىنىڭ ومىرىندە «اكەلەرىنىڭ كىم ەكەنى» تۋرالى سۇراق ماڭىزدى ورىن الادى.

«نۇرجاننىڭ شەشەسى - جاستاي جەسىر قالعان ادام. ءبىر ۇل، ءبىر قىزى بار. ەكەۋى ءبىر- بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. نۇرجان قارا تورى بۇيرا شاش تا، قارىنداسى كوگىلدىر كوزدى شيكىلى سارى. ونىڭ سىرىن وسى اۋىلداعى سىپسىڭقايلار سان- ساققا جۇگىرتەدى. بالا كەزىندە نۇرجان تالاي مازاققا ۇشىراپ اشۋلاندى دا. بىردە «ايعاي اپاسىنان» (جۇرت وسىلاي اتايتىن): «مەنىڭ اكەم قايدا؟» - دەپ سۇرادى. - سوعىستا ولگەن، - دەپ ايعايدى سالا جاۋاپ بەردى. مىڭ دا توعىز ءجۇز قىرىق التىنشى جىلى دۇنيەگە كەلگەن نۇرجان «سوعىستا شەيىت» بولعان قايران «اكەسىن» سودان قايتىپ ىزدەگەندى قويعان. بارىنە دە سوعىستا ولگەندەر ەمەس، سوعىستان امان كەلگەندەر «كىنالى» ەكەنىن كەيىنىرەك سەزدى عوي. ال باقىتجاننىڭ مايداننان قارا قاعاز كەلگەن اكەسى وسى اۋىلدا ءتىرى ءجۇر دەگەن لاقاپ ءسوز بار. كىم ءبىلسىن؟ بارىنە دە قۋ سوعىس كىنالى.. .» ورالحان بوكەي وسى تاقىرىپتى كوتەرۋ ارقىلى سوعىستىڭ تەك مايدان دالاسىندا عانا ەمەس، ودان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ومىرىندە دە تەرەڭ جارا قالدىرعانىن كورسەتكىسى كەلەدى.

« - ايتىڭدارشى، - دەدى انا ەكەۋىنە كەزەك قاراپ، - ايتىڭدارشى، اكەمىز سوعىسقا قاي جىلى كەتتى؟ ەكەۋى بىردەي جارىسا: - 1942 -جىلدىڭ كۇزىندە - دەدى.

نۇرجان: - وتە جاقسى. ال قارا قاعاز قاشان كەلدى؟ ەكەۋى بىردەي جارىسا: - 1943 -جىلدىڭ قىسىندا... ستالينگراد تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تاۋىپتى.

نۇرجان: - وتە جاقسى. ال ەندى بىزدەر دۇنيەگە قاشان كەلدىك؟ امانجان شالدىڭ نارىن سىقىرلاتا قوزعاپ، ماڭدايىن ۋقالادى. باقىتجان ءوپ- وتىرىك جوتەلدى. بالكىم ۇيالعاندىعى بولار. نەمەنەگە ۇيالادى ەكەن؟ .. 

نۇرجان: - ءا- ءا، ۇندەمەيسىڭدەر مە؟ ولاي بولسا اشى شىندىقتى مەن ايتايىن سەندەرگە... اناۋ ەكەۋى بىردەي سەلك ەتىپ، سالبىراڭقىراپ كەتكەن باسىن كەگجەڭ ەتكىزىپ كوتەرىپ الدى. 

نۇرجان: - مىڭ دا توعىز ءجۇز قىرىق التىنشى جىلدىڭ كۇزىندە.. . كەلىپپىز وسىناۋ ب- ا- قى- ت- تى ومىرگە... ءتۇن جامىلىپ وتىرمىز عوي، اعىمىزدان جارىلايىقشى، جىگىتتەر، سوندا ءبىز اكەلەرىمىز سوعىسقا اتتانعان سوڭعى ءۇش- ءتورت جىلدا قايدا جۇردىك؟ - سەندەردى بىلمەيمىن، - دەدى باقىتجان جەلكەسىن قاسىپ، - ءوزىم اكەمدى مايدانعا الىپ كەتكەندە ىشتە قالىپپىن... شەشەم سولاي دەگەن...امانجان قارق ەتىپ كۇلىپ جىبەردى. -لياۋقي نەمە، ءتورت جىل بويى شەشەڭنىڭ ىشىندە جاتقان ەكەنسىڭ عوي، حا... حا...

نۇرجان: - ال ەندى وسىعان، وسى تراگەدياعا ايىپتىمىز با؟ جوق بولماسا، قانداي دا ءبىر جولمەن ءبىزدى جارىق دۇنيەگە اكەلگەن انامىزدى كىنالار ما ەدىك؟ ءوڭى سۇپ-سۇر بولىپ، دىرىلدەپ كەتتى. دوستارى اعا تراكتوريستىڭ اشۋلانعانىن تۇڭعىش رەت كورۋى ەدى، تاڭىرقاي قارادى.

- جوق، جارقىنىم، سوعىس كەزىندە نەمەسە سوعىستان سوڭ تۋعاندار ءبىر-بىرىنە ۇقساپ جاتسا وعان بالالار استە دە كىنالى ەمەس. ەندەشە، وعان ەشبىر قورلانۋدىڭ دا، ۇيالۋدىڭ دا قاجەتى جوق. كونەچنو ۆ ەتوم ميرە نام ترۋدنو بۋدەت جيت، نو زا تو مى پولۋچيلي جيزن. مى - دەتي ۆوينى. مى - زاكوننوە ديتيا ەپوحي. - ۇرلىقتان تاپقان ۇرپاقتارمىز، - دەدى امانجان كۇرسىنىپ».

اناسىنىڭ «ىشتە قالدىڭ» دەگەنىنە سەنگىسى كەلگەن باقىتجاننىڭ ءسوزى - بالا كەزىنەن ءوز شىندىعىنان قاشىپ جۇرگەن ادامنىڭ ارەكەتى. امانجاننىڭ كۇلۋى - شىندىقتىڭ اۋىرلىعىنا توزە الماۋدىڭ بەلگىسى. قازاق ادەبيەتىندە سوعىس تاقسىرەتى، جەسىر ايەل، جەتىم بالا تاعدىرى ءسوز بولعان شىعارمالار جەتەرلىك. سوعىس تەك مايدانداعى قانتوگىس ەمەس، سونىمەن قاتار، ونىڭ تىلداعى ادامدارعا قالدىرعان اۋىر زاردابى، مورالدىق قۇندىلىقتاردى شايقالتىپ، وتباسى شىرقىن بۇزعان كەسىرى قانشاما؟ سوعىستىڭ ادام تاعدىرىنا اسەرى جايلى الەم ادەبيەتىندەگى شىعارمالاردى اركىم- اق وقىعان شىعار. مىسالى، ماريا رەماركتىڭ «تري توۆاريشا»، حالەد حوسسەينيدىڭ «جارقىراعان مىڭ كۇن»، ۋيليام فولكنەردىڭ «زۆۋك ي ياروست» روماندارىندا نەكەسىز بالالار سوعىستىڭ ەڭ ەلەۋسىز قۇربانى رەتىندە كورىنەدى. ولار قاي زاماندا قوعامنىڭ ەكىجۇزدىلىگى سياقتى قابىلدانعان. ويتكەنى ول جەردە جالعان ءومىربايان، شىندىقتى جاسىرۋ قوسا جۇرەدى. بۇل جايدى ورالحان دا وسى شىعارمادا جاقسى جەتكىزىپ وتىر.

«تىزەسىنە كولدەنەڭ تاستاعان مىلتىقتىڭ ستۆولىن سيپاپ وتىرعان امانجان انىقتاپ قاراعان ادامعا، شىنىندا دا، قوڭقاي شالعا قاتتى ۇقسايتىن ەدى. باقىتجان: - ...جاس كەزىندە وسىنداي- اق بولعان شىعار...- باسىن شايقاپ، تاڭىرقاعانىن قويماعان سوڭ امانجان بۇلقان- تالقان اشۋلاندى. العاشىندا قالجىڭدايتىن شىعار دەپ ءوزى دە ىرجالاڭداي باستاپ ەدى، انا ەكەۋى شىنداپ جاتقان سوڭ:

- وتتاپسىڭدار! - دەپ اقىرىپ قولىنداعى قوڭقايدىڭ مىلتىعىن ەندى ەكەۋىنە كەزەدى. - ەگەر ونداي ۇساق- تۇيەك ۇقساستىقتىڭ ءبارىن جىپكە تىزە بەرسەك، وندا سەن... وندا سەن... (ايتسام با، ايتپاسام با دەگەندەي تۇتىعىپ قالدى). - نەمەنە... «وندا سەن» - دەپ شاڭق ەتتى باقىتجان. ونىڭ نە ايتقالى وتىرعانىن ءوزى دە ىشتەي سەزىپ، وسىنا بالا جاسىنان بەرى يتشە سۇمەڭدەپ سوڭىنان قالماي ەرىپ كەلە جاتقان قاڭقۋ ءسوزدى تاعى دا ەستىرىن ءبىلىپ، ىشتەي دايىندالا باستاپ ەدى...- وندا سەن... ۋپرايعا ۇقسايسىڭ! ياعني بولىمشە باسقارۋشىسىنىڭ اۋزىنان تۇسە قالعاندايسىڭ! - دەپ ءتىسىن ەگەدى. باقىتجاننىڭ كوزىنەن جاس ىرشىپ كەتىپ ەدى. وسى ءومىرىنىڭ جازىلماس جاراسى سەكىلدى ىندەت- ءسوزدى باسقا-باسقا، ءدال امانجاننىڭ اۋزىنان ەستيمىن دەپ ويلادى ما. جوق، ەشقاشاندا... ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەگەن.

تامام بالا... «شاتا-شاتا»، باستىقتىڭ بالاسى» - دەپ ءتىلىن شىعارىپ، سانىن شاپالاقتاپ مازاقتاعاندا وسى ەكى دوسى - نۇرجان مەن امانجان ارا تۇسپەۋشى مە ەدى... ءيا، سويتەتىن.. . قۇداي- اۋ، ءتىپتى ايتقىسى كەلىپ، ءتىلى قىشىعاننىڭ وزىندە مىناۋ قيىن- قىستاۋ ساتتە، ۇلى ساپاردا شىداي تۇرۋى، اۋزىن بۋا تۇرۋى كەرەك ەدى عوي. - تاپقان ەكەنسىڭ مەنى تاپتىرعان ادامدى! - دەپ سونشالىق ءبىر كوز ىلەسپەس شاپشاڭدىقپەن امانجانعا تۇرا ۇمتىلدى. ءبىراق ءىستىڭ ناسىرعا شابارىن سەزگەن نۇرجان، اياعىنان قاعىپ شالىپ جىقتى دا، جىبەرمەي ۇستاپ قالدى. ال اشۋعا بۋلىققان امانجاننىڭ شۇرىپپەنى باسىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى...».

***

قوعامنىڭ «شاتا» دەپ تاڭبا باسۋى جان جاراسىنا تۇز سەپكەن باقىتجاننىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى - ونىڭ اكەسى تۋرالى وسەك. بۇل وسەككە دوسى اراشا تۇسەدى دەپ سەنگەن، ءبىراق سول ادامنىڭ ءوزى اۋىر ءسوز ايتقاندا، ونىڭ جان دۇنيەسى توڭكەرىلىپ كەتەدى. امانجاننىڭ دا، باقىتجاننىڭ دا شەكتەن تىس رەاكسياسى - ەكەۋىنىڭ دە بۇل تاقىرىپقا قانشالىقتى جان اۋىرتاتىنىن كورسەتەدى. اشۋدىڭ اقىلعا باعىنباۋىنان دا - سوعىس ۇرپاقتارىنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى بايقالادى. باقىتجان امانجاننىڭ كەلبەتىنەن قوڭقايعا ۇقساستىقتى بايقاعان كەزدە امانجان اشۋعا ەرىك بەرىپ، مىلتىق كەزەيدى. ەگەر نۇرجان ارا تۇسپەگەندە نە بولارىن كىم ءبىلسىن. دوستىق دەگەن دە بۇل جەردە شارتتى ۇعىم بولىپ قالادى. بۇل ونىڭ ىشكى كۇيزەلىسىنىڭ تىم تەرەڭ ەكەنىن بىلدىرەدى. ول تۇسىنىكتى دە. ەگەر قوڭقاي شىنىمەن وسى جىگىتتەردىڭ ءبىرىنىڭ اكەسى بولسا، بۇل - شىعارماداعى ەڭ ۇلكەن تراگەديالاردىڭ ءبىرى بولماق. سەبەبى جىگىتتەر ءومىر بويى «اكەمىز سوعىستا قازا تاپتى» دەگەن سەنىممەن وسسە، ال شىن مانىندە، اكەلەرى ولاردى بىلسە دە، اشىق تۇردە مويىنداي الماسا، وسىلاي تاعدىردىڭ تالكەگىندە قالىپ قويعان بولسا، بۇل تراگەديا ەمەس پە…

اۆتور كەيىپكەر قىلىپ العان ءۇش جىگىت 23-24 جاستاعى جىگىتتەر، دەمەك، بۇل جەتپىسىنشى جىلدار. بۇل - سوعىس زاردابى ءالى وشپەگەن، حالىقتىڭ جادىندا قاسىرەتى جاڭعىرىپ تۇرعان ۋاقىت. سول تۇستا اكەسىز ءوسۋ - تراگەديا ەدى. ويتكەنى بالا ءۇشىن اكەنىڭ بەينەسى - ءتارتىپ پەن قورعان، تۇلعالىق باعدار، ومىرلىك ۇستانىمداردىڭ باستاۋى ەسەپتى. ال سوعىس، سودان كەيىنگى ءومىردىڭ اۋىرتپالىعى بۇل ۇرپاقتىڭ كوبىن رۋحاني جارتىكەش ەتىپ ءوسىردى. بۇل - ورالحان ايتقانداي، كوزگە كورىنبەيتىن، ءبىراق ەڭ اۋىر جارا بولاتىن. ال قازىرگى قوعام باسقا كەزەڭدە. ارادا ەلۋ- الپىس جىل وتكەندە نەكەسىز بالا تابۋ قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ونى تاعدىر نەمەسە تاڭداۋ رەتىندە قابىلدايتىن ۇرپاق قالىپتاستى. بۇل ءۇشىن ەشكىمدى ايىپتاۋعا دا بولمايتىن تۇسىنىك كەلدى. مۇنىڭ ءوزى - قوعامدىق سانا ەۆوليۋتسياسىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەۋگە تۋرا كەلەتىن شىعار.

اكەسىزدىك تراگەديا ەمەس، جاي عانا ءومىر شىندىعىنىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قابىلدانىپ، بۇرىنعىداي ايىپتاۋ ەمەس، ءتۇسىنۋ مەن بەيىمدەلۋ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇل جاقسى ما، جامان با دەگەنگە دە جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءار ءداۋىردىڭ ءوز مايدانى بار«ۋپراي بۇدان سوڭ كۇلكىسىن تىيا الماي وتىرعان نۇرجانعا اقىل ۇيرەتە باستادى. - داۆاي، سەن، شىراق، كۇلكىنى دوعار، اكري. زاتو، مەن شارۋاشىلىقتى بىلەمىن، سوعىسقا بارىپ سەندەي ساۋدايىلاردى قورعاعانىمدى بىلەمىن، قىسقاسى - سەنىڭ ايىرتاۋعا اتتانىپ، كۇزدەن قالعان ءشوپتى الىپ كەلەرىڭدى بىلەمىن!- سوعىستا مەن دە بولعانمىن، اعا، - دەدى نۇرجان. - كەپكەنىڭنىڭ باسى. - ءيا، راس ايتامىن. شەكارادا سلۋجيت ەتتىم. سوعىستان ايىرماشىلىعى - اتىسپاعانىمىز، اتىسۋعا جىبەرمەگەنىمىز عانا...

وتاندى وق اتپاي كۇزەتۋ، اناۋ- مىناۋ سوعىستان الدەقايدا قيىن. ويتكەنى جاۋ كوزگە كورىنىپ تۇرعان جوق. سىزدەر سەكىلدى «ۋرالاپ»، تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا دەپ، تەرىس قاراپ، كوزدى جۇمىپ وق جاۋدىرا بەرگەن جوقپىز...» بۇل جەردە اۆتور ۋپراي مەن نۇرجاننىڭ ديالوگى ارقىلى سوعىسقا دەگەن ەكى ءتۇرلى كوزقاراستى كورسەتىپ، فيلوسوفيالىق وي تاستايدى. ۋپراي - سوعىس كورگەن، ءوزىن ناعىز جاۋىنگەر سانايتىن ادام. ول مايدانعا قاتىسپاعانداردى «ساۋدايىلار» دەپ مەنسىنبەيدى، ءوزىن ولاردان ارتىق سانايدى. ونىڭ ويىنشا، سوعىسقا قاتىسۋ - ناعىز ەرلىكتىڭ بەلگىسى. نۇرجان - جاڭا زاماننىڭ جاسى، شەكارا قىزمەتىن اتقارعان جىگىت. ول وتاندى سوعىسسىز- اق قورعاۋعا بولاتىنىن، ءتىپتى كوزگە كورىنبەيتىن جاۋمەن كۇرەسۋ الدەقايدا قيىن ەكەنىن ايتادى. ۋپراي ءۇشىن سوعىستا «ۋرالاپ» العا ۇمتىلۋ، وق جاۋدىرۋ - ناعىز ەرلىك بولسا، نۇرجاننىڭ: «وتاندى وق اتپاي كۇزەتۋ، اناۋ-مىناۋ سوعىستان الدەقايدا قيىن. ويتكەنى جاۋ كوزگە كورىنىپ تۇرعان جوق…» دەگەنى بۇل جەردە تەك شەكارا كۇزەتۋ ەمەس، بۇگىنگى بىزگە تانىس يدەولوگيالىق، اقپاراتتىق سوعىستاردى دا مەڭزەپ تۇرعان بولۋى مۇمكىن.

ورالحان بوكەي ءار ءداۋىردىڭ ءوز «مايدانى» بار ەكەنىن ايتا وتىرىپ، ادامدار ءبىرىن- ءبىرى تانىماي- بىلمەي، كورمەي-اق قىرا بەرەتىن سوعىس قاشاندا ادىلەتسىز، كەيدە ماعىناسىز ەكەنىن دە ۇقتىرعىسى كەلەدى. سيىرشى مەن قوڭقايدىڭ كۇرەسىمىسالى، وسى شىعارماداعى قوڭقاي مەن سيىرشىنىڭ قاراما-قارسى ارەكەتىنەن دە كۇرەستى، مايداندى كورەمىز. مىسالى: « - مەن، شىراعىم، قوڭقاي ءۇشىن وتىرمىن، - دەدى سيىرشى. - تۇسىنبەدىم عوي. - تۇسىنبەيتىن نە بار. ول اداستىرادى، مەن تاۋىپ الامىن. مونداناقتاي جەردىڭ بەتىن ءبىر جاقسى، ءبىر جاماندىق جايلاعان. ال ەگەر مەن وسى ايىرتاۋدان كوشىپ كەتسەم، قوڭقاي ءزالىمنىڭ جەڭگەنى گوي. وسىلايشا اڭدىسىپ ءومىر جالعاسادى. تەگىندە، سەنىڭ دە ءوز قوڭقايىڭ بار. باسقالاردىڭ دا...» ءيا، سيىرشىنىڭ بۇل ارەكەتى - سوعىس دالاسىنداعى بەتپە- بەت شايقاس نەمەسە باتىرلار جىرىنداعى كلاسسيكالىق ەرلىك ەمەس، بۇل جەردە ونىڭ ارەكەتى ىشكى رۋحتىڭ بەرىكتىگى، ءوز ۇستانىمىنا ادالدىق، تاعدىرعا قارسى كۇرەس رەتىندە كورىنەدى.

ءبىز، ارينە، قوڭقاي - تەك ەلدىڭ ءبارىن اداستىرىپ، جاماندىق ىستەۋشى ادام ەمەس، ونىڭ سيمۆول ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرامىز. سيىرشى مەن قوڭقايدىڭ اراسىنداعى اڭدىسۋ - جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ، ادىلەت پەن ادىلەتسىزدىكتىڭ اراسىنداعى كۇرەستىڭ ءبىر كورىنىسى. قوڭقاي وزىنە ەشۋاقىتتا جەڭىستىك بەرمەسىن سيىرشى دا بىلەدى. بۇل كۇرەستە جەڭۋ مۇمكىن ەمەس، ءبىراق بەرىلمەۋ - جەڭىلىپ قالماۋدىڭ ءبىر جولى. سيىرشى ايتاتىن: «ءار ادامنىڭ ءوز قوڭقايى بار» دەگەن شىن مانىندە عاجاپ ءسوز. شىن مانىندە قوڭقاي تەك وسى تاۋداعى ءجون سۇراعاندى قاساقانا اداستىراتىن ادام ەمەس، ءار ادامنىڭ ومىرىندە بولاتىن قيىندىقتىڭ، ادىلەتسىزدىكتىڭ، تاعدىردىڭ قاتالدىعىنىڭ دا سيمۆولى.

«قاساتتانا باستاعان اپپاق قاردى جارىپ، باعدار- باعىتسىز ارىنداپ كەلە جاتقان د ت-57 ءنىڭ قازىرگى ءمىنسىز ءجۇرىسى عانا ەندىگى مەدەت، ەندىگى قۋات، ءۇمىت تەڭىزىن كەشكەن ءۇش جىگىتتىڭ - استىنداعى ارعىماعى- تىن. ەلدەن شىققاندارىنا ەكىنشى ءتۇن، كەشە فاديحا دەگەن اۋىلعا تۇنەپ شىقتى دا، ەلەڭ- الاڭنان ساپارعا قايتا اتتانعان. الدا - قوڭقاي اسۋى». جىگىتتەردىڭ ءبىر قارا نوقاتسىز ءاپپاق دۇنيەنى تراكتورمەن شيىرلاپ ءجۇرىپ، ءدال سول تابيعاتى قاتال، اڭىزعا تولى مەكەن - قوڭقاي اسۋىنا تاپ بولۋى، اداسۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل - ولاردىڭ ءومىر بويى وزدەرىن قورشاعان بەلگىسىزدىكپەن، قوعامنىڭ كوزقاراسىمەن، ءتىپتى ءوز تاعدىرلارىمەن كۇرەسىپ كەلە جاتقانىنىڭ بەلگىسى دە بولۋى مۇمكىن دەيدى ءبىر ويىمىز. قاراڭىزشى، مۇنداعى بوران - جاي بوران، تابيعات قۇبىلىسى ەمەس، ءۇش جىگىتتىڭ ىشكى جان- دۇنيەسىندەگى ارپالىستىڭ كورىنىسى. ولار سوعىستان كەيىنگى اكەسىز وسكەن ۇرپاقتىڭ وكىنىشى مەن جالعىزدىعىن ارقالاپ، بەلگىسىزدىككە قاراي ءجۇرىپ كەلەدى.

«ۇلى قوڭقاي جاققان وت ەشقاشاندا سونبەيدى» اۆتور قوڭقاي وبرازىن وتە ءساتتى، جارقىراتىپ الىپ شىققان. «جوق! ۇلى قوڭقاي جاققان وت ەشقاشاندا سونبەك ەمەس! - دەدى جانارى ۇشقىنداپ. پىشاقپەن تىلە سالعانداي جالعىز سىزىقتانعان قىسىق كوزدىڭ وسىنشاما اياسى كەڭىپ ۇلكەيگەنىنە جىگىتتەر اڭ-تاڭ اڭىرايىپ قاراپ قالعان. ول - جالقى دا بولسا جاقسىلار جاققان وت. ەگەر شىن بىلگىلەرىڭ كەلسە ايتايىن: قوڭقاي ورتالارىڭدا، قوڭقاي جەر شارىنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە، قوڭقاي.. . اركىمنىڭ قاراقان باسىندا، لۇپىلدەپ سوققان جۇرەگىندە، ءوز شىققان تاۋىم بيىك بولسىن دەر تىلەگىندە. تەك قانا ءبىر- بىرىنەن جاسقانا جاسىرادى»، - دەيدى قوڭقاي.

بۇل ۇزىندىدەن قوڭقاي وبرازى ارقىلى ماڭگىلىك كۇرەس يدەياسى كورىنەدى ، ول تەك ءبىر تۇلعانىڭ نەمەسە ءبىر زاماننىڭ ەمەس، ول ادامزات بولمىسىنداعى ماڭگىلىك قاراما- قايشىلىقتىڭ، ىشكى جانە سىرتقى تارتىستىڭ كورىنىسى. ءبىر قاراساڭ قوڭقاي ءبىر ادام ەمەس، ۇجىمدىق سانا دا بولۋى مۇمكىن. اۆتور «قوڭقاي ورتالارىڭدا»، «قوڭقاي جەر شارىنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە» دەگەندە، ونىڭ ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىندە، ساناسىندا، قوعامدا ءومىر سۇرەتىنىن مەڭزەيدى عوي. ياعني بۇل جەردەگى قوڭقاي تەك زۇلىمدىقتىڭ بەينەسى ەمەس، ول ادامنىڭ ءوز بولمىسىمەن كۇرەسۋى، ءوز ىشىندە جاسىرىنعان السىزدىكپەن، قارا نيەتپەن ارپالىسۋى دا. قوڭقاي وتى وشپەيدى دەگەنى - بۇل كۇرەستىڭ ەشقاشان توقتامايتىنىن، ادامزات وركەنيەتى وسى تارتىسپەن ىلگەرى جىلجيتىنىن ايتادى. «قوڭقايلار باردا اق پەن قارانىڭ، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كۇرەسى توقتامايدى» دەگەن وي - دۋاليزم قاعيداسىنا (ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتى ەكى قاراما- قارسى، ءبىراق نەگىزى مادەني ەلەمەنتتە ءبىر- بىرىمەن تىعىز بايلانىستا بولادى دەپ قاراستىراتىن ءىلىم) سۇيەنەدى.

شىنىمەن دە جارىق پەن تۇنەك، ادىلدىك پەن قيانات، ماحاببات پەن وشپەندىلىك ۇنەمى قاتار جۇرەدى، ءبىرىنسىز ءبىرى ءومىر سۇرە المايدى عوي. ادام- بايعۇستىڭ ء ومىرى وسى ەكى كۇشتىڭ اراسىنداعى تەپە- تەڭدىكتى ىزدەۋمەن وتەدى. دەمەك، قوڭقاي - جاماندىقتىڭ ءوزى ەمەس، ول - ءومىردىڭ ديناميكاسىن، قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋشى دە. «قوڭقاي اركىمنىڭ قاراقان باسىندا، لۇپىلدەپ سوققان جۇرەگىندە، ءوز شىققان تاۋىم بيىك بولسىن دەر تىلەگىندە» دەگەن جولدار شە؟ بۇعان قاراساق، قوڭقاي - ادامنىڭ امبيتسياسى مەن ارمانى، ادام بويىنداعى ۇلكەن ماقساتتارعا، بيلىككە، تانىمالدىققا، ۇستەمدىككە دەگەن ۇمتىلىسى. ءار ادام ومىردەگى ءوز شىڭىن باعىندىرعىسى كەلەدى، ءبىراق ول شىڭعا قالاي جەتەتىنى - ونىڭ ءوز ىشىندەگى، جان تۇكپىرىندەگى قوڭقايدىڭ ارەكەتىنە، قاي باعىتقا جۇرەتىنىنە بايلانىستى… 

جادىرا شامۇراتوۆا

adebiportal.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى