بالاڭنان اياما: اتا-انالار نەگە ءوز پەرزەنتىنە اليمەنت تولەگىسى كەلمەيدى
قازىرگى تاڭدا تاڭدا قوعامدا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق، جىنىستىق سيپاتتاعى قىلمىستار مەن ايەل مەن بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. سوڭعى رەزونانس تۋدىرعان وقيعالار زاڭناما تۇرعىسىنان دا زامانعا ساي وزگەرىستەر قاجەت ەكەنىن ايقىن كورسەتتى.
ءبىراق بۇل جەردە جىنىستىق سيپاتتاعى نە كىسى ءولتىرۋ، ۇرىپ-سوعۋ سەكىلدى بىردەن ۇلكەن رەاكسيا تۋدىرماسا دا، الەۋمەتتىك سالدارى مەن ماسشتابى جاعىنان وتە اۋقىمدى پروبلەما اليمەنت تولەمەيتىن اتا-انالار جايلى ايتقىمىز كەلىپ وتىر.
اليمەنت ءوندىرۋ - قوعامداعى ەڭ وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ ءبىرى. بالا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ۇمىتقان اتا-انانىڭ ارەكەتى بۇگىندە قوعامدىق تۇيتكىلگە اينالدى. اجىراسۋ دەرەكتەرى كوبەيگەن سوڭ، اليمەنت بويىنشا بەرەشەگى بارلاردىڭ سانى دا كەمىمەي وتىر. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، قازىرگى تاڭدا اليمەنت تولەمەگەن بورىشكەرلەردىڭ 7 ميلليارد تەڭگە قارىزى بار. وسى ءۇشىن 1618 ادام ىزدەستىرىلىپ جاتىر. بالا الدىنداعى قارىزىن وتەمەگەندەردىڭ جاۋاپتىلىعىن قالاي ارتتىرامىز؟ اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قارىزىن ۇمىتقاندارعا قانداي جازا قولدانىلادى؟ بۇگىن حالىق سانى 20 ميلليونعا جەتكەن ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى تولىعىراق Kazinform ساراپشىسىنىڭ ماتەريالىنان وقي الاسىزدار.
اليمەنتتەن جالتاراتىندار كوپ پە؟
بۇگىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە اجىراسۋ دەرەگى كوپ. تيىسىنشە اليمەنت سانى دا ءوسىپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىر اليمەنت تولەيتىن جالپى 270 مىڭنان استام ادام بار، ونىڭ ىشىندە 14 مىڭنان استامى پروبلەمالىق وندىرۋلەر. ياعني 3 ايدان ارتىق تولەمەي جۇرگەن نەمەسە مۇلدەم تولەمەيتىندەر. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق جەكە سوت ورىنداۋشىلار پالاتاسى وندىرىلمەگەن اليمەنت ىستەرىنە بايلانىستى دەرەكتەردى شىعارىپ وتىرادى. ونىڭ ىشىندە مۇلدە ورىندالماي، قوزعالىسسىز جاتقاندار ءىسى دە، ارا-تۇرا اليمەنت تولەپ، بەرەشەگىن جارتىلاي قايتارعاندار ءىسى دە بار. سوعان وراي بەرەشەك كولەمى بىردە جوعارىلاسا، بىردە تومەندەپ وتىرادى. ءتىپتى جەكە سوت ورىنداۋشىلاردان قاشىپ، ناقتى تابىسىن جاسىرىپ جۇرگەن ازاماتتار بار. وسىلايشا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالاسىنىڭ الدىنداعى جاۋاپتىلىعىن سەزىنبەيتىن جاندار از ەمەس.
قازاقستاندا اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن 1618 ادام ىزدەستىرىلىپ جاتىر. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، ىزدەۋدەگى ادامداردىڭ ىشىندە ەرلەر - 1 476, ايەلدەر - 142. ىزدەستىرۋدە جۇرگەندەردىڭ كوبى - 31-40 جاس ارالىعىنداعىلار. تۇراتىن جەرى بويىنشا توقتالساق، استانادا – 361، الماتى – 191، اقتوبە وبلىسىندا – 143، قوستاناي – 140، جامبىل – 140، پاۆلودار – 108، الماتى – 102، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 59 ادامعا ىزدەۋ سالىنعان. 2023-جىلدىڭ 9 ايىندا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ ءبىرىڭعاي تىزىلىمىندە (سدتبت) اليمەنت تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەردى قاساقانا ورىنداماۋ فاكتىلەرى بويىنشا 427 قىلمىستىق ءىس (قىلمىستىق كودەكستىڭ 139-بابى) تىركەلگەن.
قىركۇيەك ايىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە ق ر ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقارايەۆ اليمەنت تولەمەگەندەر جايلى ايتقان ەدى.
«2023-جىلدىڭ 6 ايىندا اليمەنت تولەۋ بويىنشا سوت اكتىلەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن 2861 بورىشكەر اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلدى. 7219 بورىشكەرگە ەلدەن شىعۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالىندى. اليمەنت ءوندىرۋ بويىنشا بارلىق پروبلەمالىق اتقارۋشىلىق قۇجاتتار بويىنشا سوت ورىنداۋشىلار ماجبۇرلەۋ شارالارىن قولدانادى»، - دەدى ادىلەت ءمينيسترى.
مينيستر ءوز سوزىندە كەيبىر جاعدايلاردا بورىشكەردىڭ تۇراقتى تابىسى مەن مۇلكىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى اليمەنت ءوندىرۋ قيىنعا سوعاتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي، وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتتەرى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ، بورىشكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماقساتىندا بوس ورىندار جارمەڭكەسىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىپ تۇرادى. ونىڭ دەرەگىنشە، 2023-جىلدىڭ 8 ايىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 2101 بورىشكەر جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان.
اليمەنت كىمگە تولەنەدى؟
اتا-انا كامەلەتكە تولماعان بالالارىن اسىراۋعا مىندەتتى. اجىراسۋ كەزىندە كوپ جاعدايدا بالا كىممەن قالادى دەگەن ماسەلە تۋىندايدى. ءبىراق اليمەنتتى تەك بالالار عانا المايدى، زاڭ بويىنشا ول باسقا ادامدارعا دا تولەنەدى.
بۇدان بولەك قامقورلىقتا، قورعانشىلىقتا نەمەسە پاتروناتتىق تاربيەدە بولاتىن بالالار، سونداي-اق اسىراپ الىنعان بالالار دا اليمەنت الۋعا قۇقىلى. نەكە جانە وتباسى كودەكسىنىڭ 6-بابىنا سايكەس، اليمەنت بالانىڭ اتا-اناسىنان نەمەسە باسقا زاڭدى وكىلدەرىنەن وندىرىلەدى جانە بالانى اسىراۋعا، بىلىمىنە جانە تاربيەسىنە جۇمسالادى.
وتباسى كودەكسىنە سايكەس، اتا-انالار كامەلەتكە تولماعان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا مىندەتتى. دەمەك، اجىراسقان ەرلى-زايىپتى بالاسى كامەلەت جاسقا تولعانشا اليمەنت تولەپ، قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ال ەگەر بالا كوللەدجدە نەمەسە ج و و- دا وقىسا، وندا اليمەنت تولەۋ مەرزىمى بالا 21 گە تولعانشا ۇزارتىلادى.
الايدا زاڭ بويىنشا، اليمەنت بالاعا عانا تولەنبەيدى. زاڭدا «ەرلى-زايىپتى ءبىرىن-ءبىرى ماتەريالدىق جاعىنان قولداۋعا مىندەتتى» دەپ جازىلعان. مۇنداي جاعدايدا ەگەر، ەرلى-زايىپتىنىڭ ءبىرى ەڭبەككە جارامسىز، جۇكتى نە بالا تۋعانىنا 3 جىلدان اسپاسا، مۇگەدەك بالانى باعىپ وتىرسا، اليمەنتكە ءوتىنىش بەرە الادى. بۇدان باسقا، بىرەۋدىڭ قامقورلىعىندا نەمەسە پاترونات تاربيەدە بولاتىن بالالار، سونداي-اق اسىراپ الىنعان بالالار دا اليمەنتكە قۇقىلى.
ەرلى-زايىپتى اجىراسقاندا اليمەنت تولەۋ تۋرالى كەلىسىم جاساي الادى. وسى قۇجاتتا اليمەنتتىڭ مولشەرى مەن تولەۋ ءتارتىبى كورسەتىلەدى. كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ كىممەن تۇراتىنى دا جازىلادى. كەلىسىم جازباشا جاسالادى. وعان نوتاريۋستىڭ ءمورى باسىلادى. بۇنى «اليمەنت تولەۋدىڭ ەرىكتى ءتاسىلى» دەپ اتايدى. ال كەلىسىم بولماسا، سوت ارقىلى، ياعني اليمەنتتى ءماجبۇرلى تۇردە ءوندىرىپ الۋعا تۋرا كەلەدى.
اتا-انانىڭ ءبىرى اليمەنتتى تولەتۋگە سوتقا ارىزدانباسا، وندا قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگانى تالاپ بەرە الادى.
اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
اليمەنت سوتقا جۇگىنگەن ساتتەن باستاپ تاعايىندالادى. ال وتكەن كەزەڭ ءۇشىن الدىڭعى 3 جىلدان ارتىق ەمەس ۋاقىتقا تالاپ ەتۋگە بولادى. اليمەنتتى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن ۇيىڭىزدەن شىقپاي-اق، ەكى جاعدايدا ارىز بەرۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى Egov پورتالى ارقىلى مەكەنجايىڭىزعا بايلانىستى سوت سايتىن تاۋىپ الىپ، سول جاقتان تىكەلەي ارىز بەرە الاسىز نەمەسە جوعارعى سوت كابينەتى پورتالى ارقىلى ءوتىنىش قالدىرۋعا بولادى.
اليمەنتتەن جالتارعاندارعا قانداي جازا قولدانىلادى؟
اليمەنت تولەمەي قاشىپ جۇرگەن اتا-انانىڭ شوتتارى بۇعاتتالىپ، وعان ەلدەن شىعۋعا تىيىم سالىنادى. جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلادى جانە نوتاريات ءىس-ارەكەتتەرگە تىيىم سالىنادى. ال قاساقانا اليمەنت تولەۋدەن جالتارسا، اكىمشىلىك نە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.
قازاقستاننىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە ءۇش ايدان اسا اليمەنت تولەمەگەندەرگە 600 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نەمەسە ەكى جىلعا دەيىن شەكتەۋ نەمەسە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ سىندى جازا قاراستىرىلعان.
اليمەنت مولشەرى
زاڭ بويىنشا اي سايىن تولەنەتىن اليمەنتتىڭ مولشەرى بار.
اليمەنتتەر اي سايىن اتا-اناسىنىڭ ەڭبەكاقىسىنان نەمەسە باسقا تابىسىنان مىناداي مولشەردە تولەنۋى كەرەك.
1 بالاعا - (1/4) تورتتەن ءبىرى؛
2 بالاعا - ۇشتەن ءبىرى (1/3)؛
3 جانە ودان دا كوپ بالالارعا - جارتىسى (1/2).
ايتا كەتەيىك، كەيبىر جاعدايدا وسى اليمەنت مولشەرى تاراپتاردىڭ ماتەريالدىق نەمەسە وتباسىلىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ، ازايتىلۋى نەمەسە ۇلعايتىلۋى مۇمكىن.
«اليمەنتتەن قاشۋدىڭ باستى سەبەبى - اتا-انا جاۋاپسىزدىعى»
اليمەنت ءوندىرۋ ىستەرىمەن كوپ اينالىسقان زاڭگەر ايبىن ۋتەگەنوۆتەن اليمەنت تولەمەيتىندەردىڭ كوبەيۋ سەبەبىن سۇراپ كورگەن ەدىك. ونىڭ سوزىنشە، ماسەلەنىڭ ۋشىعۋىنا نەگىزىنەن ەكونوميكالىق سەبەپتەر ەمەس، قوعامداعى جاۋاپسىزدىق اسەر ەتىپ وتىر.
«اليمەنت تولەمەيتىندەردىڭ كوبەيۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى - اتا-انالاردىڭ (كوبىنە ەر ازاماتتاردىڭ) جاۋاپسىزدىعى. جۇمىس بارىسىندا اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەن جاۋاپسىز اكەلەردىڭ جاسىرىن جۇمىس ىستەپ، ايلىعىن ادەيى ازايتىپ، قىمبات كولىكپەن جۇرگەندەرىن، نەمەسە باسقا وتباسىن قۇرىپ، ونداعى تۋعان بالالارىمەن شەت ەلدە قىدىرىپ جۇرگەن كەزدەرىن كوردىك»، - دەدى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار ول مەملەكەت تاراپىنان اليمەنتتەن قاشاتىندارمەن ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزىلىپ جاتپاعانىن دا ايتتى.
«كوبىنە فورمالدى ەسەپ بەرۋ ءۇشىن عانا جاسالىپ جاتقانداي. بۇل جاعدايعا نەگىزىنەن ەكى سەبەپ بار: قولدانىستاعى زاڭ نورمالارىنىڭ بۇگىنگى زامانعا ساي ەمەستىگى جانە وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قۇلدىراۋى. اليمەنت - وتباسىنىڭ دۇرىس بولماۋىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان پروبلەمالاردىڭ جالعاسى، ال مەملەكەت وتباسىنىڭ پروبلەماسىنا كىرىسۋى دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ءبىراق، قازىرگى تاڭدا، وكىنىشكە قاراي، وتباسى قۇندىلىقتارى قۇلدىراپ، اجىراسۋ بەلەڭ الىپ وتىر»، - دەدى ول.
ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ايبىن ۋتەگەنوۆ بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە، اليمەنت ءوندىرۋ ءىسىن، زاڭنامانى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك. قولدانىستاعى زاڭ تەتىكتەرى بۇگىنگى زامانعا ساي كەلمەيدى.
ماسەلەن، اليمەنت مولشەرىنە قاتىستى نورما كەڭەس زامانىنان، سوناۋ 1936-جىلدان بەرى وزگەرمەگەن.
«اليمەنتتى از مولشەردە تولەۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭداردىڭ وسال تۇستارىن پايدالانىپ، بورىشكەرلەر جۇمىس بەرۋشىمەن كەلىسىپ نەمەسە فورمالدى تۇردە تانىستارىنا تىركەلىپ، ەڭ تومەنگى ايلىقتى كورسەتەدى، سونىڭ ۇلەسىنەن اليمەنت تولەي باستايدى. مىسالى: 70000 تەڭگەدەن - ءبىر بالاعا 17500 تەڭگە، ەكى بالاعا 23333 تەڭگە، ءۇش جانە ودان كوپ بالاعا 35000 تەڭگە اليمەنت تولەيدى»، دەدى ول.
بۇل سوما بالالارىمەن جالعىز قالعان انالارعا، كيىم-كەشەك، كۇندەلىكتى تۇرمىستىق شىعىنداردى قوسپاعاندا، اي سايىنعى تاماققا دا جەتپەيدى.
«سوندىقتان، ق ر «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنىڭ 139-بابىنا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. ياعني، ءار بالاعا اليمەنت ايلىق كۇنكورىس دەڭگەيىنەن (2023-جىلى - 40567 تەڭگە) كەم بولماۋى قاجەت. وسىلايشا، اقشاسىن بالاسىنا جەتكىزە الماي جۇرگەن انالاردىڭ پروبلەماسى شەشىلەدى، قولدان جاسالعان جۇمىسسىزدىق سانى ازايادى، اليمەنت تولەنگەن كەزدە اكەنىڭ بالامەن قارىم قاتىناسى بولادى»، - دەپ اتاپ ءوتتى زاڭگەر.
سونداي-اق ونىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسى - اليمەنت ءوندىرۋ تاراپتارىن وزگەرتۋ. ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنا سايكەس، بورىشكەر ىزدەۋدە جۇرسە نەمەسە قانداي دا ءبىر سەبەپپەن بالاعا اليمەنت الا الماعان جاعدايدا، سوت ارقىلى اليمەنتتى بالانىڭ اتا-اجەسىنەن وندىرۋگە بولادى. الايدا سوتقا جۇگىنىپ، ونىڭ شەشىمى شىققانشا ءبىراز ۋاقىت وتەدى. سايكەسىنشە، سول ارالىقتا بالا اليمەنت المايدى.
«تاجىريبەدە سان مارتە دالەلدەنگەن جاعداي: قاشىپ جۇرگەن بورىشكەردىڭ اتا-اناسىنان، ياعني بالانىڭ اتا-اجەسىنەن اليمەنت ءوندىرىپ الۋ تۋرالى سوتقا تالاپ-ارىز جازعاندا كوپ بورىشكەر بىردەن تابىلىپ اليمەنت تولەي باستايدى. سوندىقتان نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكسكە بالاعا اليمەنتتى اتا-اناسى تولەمەگەن جاعدايدا اتا-اجەسىنەن ءوندىرىپ الۋ قاجەت دەگەن وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك»، - دەيدى ول.
بۇدان بولەك زاڭگەر اليمەنت تولەمەيتىن بورىشكەردى جازالاۋ ءتۇرىن وزگەرتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. قازىرگى زاڭ بويىنشا اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن بورىشكەردى ەكى باپ بويىنشا جازالايدى، اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 669-بابى بويىنشا 5 ا ە ك مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنادى نە بەس تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە اكىمشىلىك قاماققا الىنادى. بۇل باپتار ناقتى ناتيجە بەرمەيدى. سەبەبى بورىشكەردەن اليمەنت وندىرە الماي جۇرگەندە، مەملەكەت پايداسىنا ايىپپۇل تولەتۋ مۇمكىن ەمەس. بەس كۇندىك قاماۋعا الۋ دا ەشقانداي اسەر بەرمەي وتىر. كەرىسىنشە، مەملەكەت قارجىسى بورىشكەردى بەس كۇن اسىراۋعا جۇمسالادى.
ەكىنشى قىلمىستىق كودەكستىڭ 139-بابى بويىنشا 600 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نە ەكى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى.
«كونستيتۋتسيانىڭ 24-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس، اليمەنت تولەمەگەن بورىشكەردى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىپ، سوت اكتىسىنىڭ نەگىزىندە ەرىكسىز ەڭبەككە سالۋ قاجەت. جۇمىس ورىندارىمەن جەرگىلىكتى اكىمشىلىك قامتاماسىز ەتسە بولادى. مىسالى: ءار اكىمشىلىك كوشە تازارتۋعا، جول سالۋعا اقشا بولەدى، بورىشكەرلەردى سول جۇمىسكەرلەر قاتارىنا قوسۋعا بولادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اليمەنت تولەمەس ءۇشىن «بوس» جۇرگەن بورىشكەرلەر اشىق جۇمىسقا كىرىسەدى»، - دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن زاڭگەر.
قورىتا كەلە، بۇل ماسەلە الەم ەلدەرىندە دە وتە وزەكتى. باۋىرلاس تۇركيا مەملەكەتىندە اليمەنت بالاعا عانا ەمەس، اناعا دا تولەنەدى. اجىراسقان ەر ادام ايەلى ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىققانشا اليمەنت تولەۋگە مىندەتتەلەدى. وڭتۇستىك كورەيادا اليمەنت تولەمەگەندەردى ايامايدى. ەگەر ءبىر جىل بويى اليمەنت تولەمەسە، 8 مىڭ دوللار ايىپپۇل سالادى. سونىمەن قوسا، كولىك ءجۇرىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ، شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالادى. جالپى، قوعامدا ۇرپاق تاعدىرىنا، بالا بولاشاعىنا جاۋاپتىلىقپەن قاراۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. ويتكەنى، ادامنىڭ ساناسى وزگەرمەسە، ماجبۇرلەۋ شارالارىنىڭ ءبارى پايداسىز. ەڭ باستىسى، ءار اكە اليمەنت ءوز ورنىن الماستىرا المايتىنىن ۇعىنسا دەيمىز.
اۆتور ۆەنەرا جولامان قىزى
