ازيا رەنەسسانسى: توقايەۆتىڭ بواو فورۋمىنداعى نەگىزگى مەسسەدجى قانداي بولدى

مەملەكەت باسشىسى فورۋمنىڭ پلەنارلىق سەسسياسىندا ءسوز سويلەپ، «جاھاندا ازيا رەنەسسانسى باستالدى» دەدى. پرەزيدەنت بۇدان باسقا قانداي ماسەلەلەردى قوزعادى؟ وتاندىق ساراپشىلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساپارىنا قاتىستى قانداي پىكىر ءبىلدىردى؟ تولىعىراق Kazinform ءتىلشىسىنىڭ شولۋىنان وقىڭىز.

بيىل 23-رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان فورۋم «ازيا جانە الەم: ورتاق سىن- قاتەرلەر، ورتاق جاۋاپكەرشىلىك» ۇرانىمەن ءوتىپ، ءتورت تاقىرىپ: «الەمدىك ەكونوميكا»، «عىلىمي- تەحنيكالىق پروگرەسس جانە يننوۆاتسيا»، «الەۋمەتتىك دامۋ» جانە «حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق» اياسىندا كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى.

الەمنىڭ 60 تان استام ەلى مەن ايماعىنان 2 مىڭعا جۋىق وكىل جانە الەمنىڭ 40 قا جۋىق ەلىنەن 1,1 مىڭنان استام جۋرناليست تارتىلدى. بواو ازيا فورۋمى - ايماقتىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى ىلگەرىلەتۋگە جانە ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن دامۋىنا ىقپال ەتۋگە ارنالعان ۇكىمەتتىك ەمەس جانە كوممەرتسيالىق ەمەس حالىقارالىق ۇيىم. 2001 -جىلى قىتايدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بواو ۇكىمەتتىك ەمەس ازيا فورۋمى (ا ف ب) ءوڭىردىڭ ۇكىمەتارالىق، ىسكەرلىك جانە عىلىمي توپتارىنىڭ ءوزارا ءىس- قيمىلىن نىعايتۋعا، ساۋدا- ەكونوميكالىق الماسۋلار مەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان. ۇيىمنىڭ باس كەڭسەسى حاينان پروۆينتسياسىنىڭ بواو ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان. فورۋمنىڭ ماقساتى - ازياداعى ايماقتىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى قولداۋ. بواو ازيا فورۋمىن «شىعىس داۆوسى» دەپ تە اتايدى.

مەملەكەت باسشىسى فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ارنايى قاتىسىپ، پلەنارلىق سەسسياسىندا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە ءسوز سويلەدى. پرەزيدەنت وسى ونجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي جاھاندىق جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى سوڭعى 30 جىلدا ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسەتىنى ايقىندالا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار، ول جەتەكشى ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا قاتىناستارىنىڭ شيەلەنىسۋى - ءالى دە الەمدىك ەكونوميكانىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى سىن- قاتەرلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.

«ازيا رەنەسسانسى»

سونداي- اق، پرەزيدەنت جاھاندا «ازيا ءداۋىرى باستالدى» دەپ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى دالەل رەتىندە كەلتىردى.

الەمدەگى ءىرى 30 قالانىڭ 21 ءى ازيا قۇرلىعىندا ورنالاسقان. 2030 -جىلعا قاراي ورتا تاپتىڭ تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ءوسىمى 30 تريلليون دوللار بولماق. بولجام بويىنشا ونىڭ 1 تريلليون دوللارى عانا باتىس ەكونوميكاسىنا تيەسىلى. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى مۇنىڭ «ازيا رەنەسسانسى» ەكەنىن كورسەتەدى،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

وسى ورايدا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى ءادىل كاۋكەنوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازيانىڭ جاھاندىق دامۋداعى رولىنە ەرەكشە توقتالعانىن اتاپ ءوتتى.

بۇگىندە ازيا قۇرلىعى تەك رەنەسسانس ءداۋىرىن باستان كەشىپ جاتقان جوق، مىقتى دامۋ ساتىسىندا تۇر دەۋگە بولادى. الەۋەتى كۇشەيىپ كەلەدى. ازيا جاھاندىق جالپى ىشكى ونىمگە، عىلىمي-تەحنيكانىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. كەيبىر سالادا ءتىپتى شەشۋشى رول اتقارىپ جاتىر. سوندىقتان قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق باعدارى ازياعا بۇرىلعانى زاڭدى دەۋگە بولادى. پرەزيدەنت الەمدىك پروتسەستەردى جاقسى تۇسىنەتىن جانە بىلەتىن تاجىريبەلى ديپلومات رەتىندە مۇنى ۇنەمى اتاپ وتەدى جانە ازياداعى جەتەكشى فورۋمداردىڭ ءبىرى سانالاتىن بواو فورۋمىندا دا وسىعان ءمان بەرگەنى بەكەر ەمەس، - دەدى ءادىل كاۋكەنوۆ.

قازاقستان ەكونوميكاسىن ەكى ەسە ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ الداعى جوسپارىن دا ءبولىستى. پرەزيدەنت بۇل فاكتوردى جايدان-جاي اتاعان جوق. فورۋمعا ءىرى كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلار قاتىسىپ وتىر جانە بۇل ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن سەنىمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتە الادى.

بىلتىر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 5,1 پايىزدى قۇرادى. بۇل الەمدىك ەكونوميكانىڭ بولجامدى دامۋ قارقىنىنان شامامەن ەكى ەسە كوپ. ءبىز ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن كەمىندە 6 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋدى جانە 2029 -جىلعا قاراي ونىڭ كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز، - دەدى قاسىم- جومارت توقايەۆ پلەنارلىق سەسسيادا.

پرەزيدەنت ورتالىق ازيادا بيداي وندىرۋدەن جەتەكشى ەل رەتىندە قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەۋەتىن جاھاندىق ازىق-تۇلىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا نيەتتى ەكەنىن مالىمدەدى. اسىرەسە، ازىق- تۇلىك تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ كوپتىگىن (دۇنيە ءجۇزىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى - رەد. ) ەسكەرسەك، بۇل جاھاندىق ازىق- تۇلىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەسىن تيگىزە الادى.

دۇنيەجۇزى تۇرعىندارىنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىر بولىگى ءالى دە ازىق- تۇلىك تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىر. ورتالىق ازيادا بيداي ءوندىرۋ بويىنشا جەتەكشى ەل سانالاتىن قازاقستان ءوزىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەۋەتىن جاھاندىق ازىق- تۇلىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا نيەتتى، - دەدى قر پرەزيدەنتى بواو ازيا فورۋمىندا.

«سولتۇستىك - وڭتۇستىك» ءدالىزىن دامىتۋ

قازاقستان كورشىسىمەن تاتۋ، ال الىستاعى ەلدەرمەن سىيلى قارىم- قاتىناس قۇرعان ەل رەتىندە بۇل باعىتىنان ەشقاشان تايمايدى. سوندىقتان قاسىم- جومارت توقايەۆ ازيا ەلدەرى اراسىنداعى كولىك- ترانزيت ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدىڭ ستراتەگيالىق ءمانى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى.

قازىرگى جانە جاڭا كولىك باعىتتارىن دامىتۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش- جىگەر جۇمساۋ اسا ماڭىزدى. ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعىتى نەمەسە «ورتا ءدالىز» وسى ساناتقا جاتادى. اتالعان كولىك باعدارى ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن الدەقايدا ءتيىمدى قامتاماسىز ەتەدى. بىلتىر وسى باعىتتاعى جۇك تاسىمالى ەكى ەسە ارتىپ، 3 ميلليون تونناعا جەتتى. الداعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 10 ميلليون تونناعا جەتەدى دەگەن بولجام جاساپ وتىرمىز. سونداي- اق قازاقستان «سولتۇستىك - وڭتۇستىك» ءدالىزىن دامىتۋدا كورشى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىن، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ساراپشى ءادىل كاۋكەنوۆ پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىزدىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتىنە ەرەكشە توقتالعانىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى حالىقارالىق لوگيستيكا قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن جاڭا سەرپىن بەردى جانە قازاقستاندىق كومپانيالار ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن باعداردا حالىقارالىق قىزمەت كورسەتىپ جاتىر.

قازاقستان ازيا مەملەكەتى رەتىندە وڭىردەگى ينتەگراتسيالىق دامۋ، جاڭا يدەيالاردى جانە جاڭا باعىتتاردى قۇرۋعا بەلسەنە قاتىسۋى كەرەك. قازاقستان مەن قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىعى ەلىمىزدە لوگيست دەگەن جاڭا ماماندىقتى قۇرۋعا جانە دامىتۋعا ىقپال ەتتى. مۇنى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. حالىقارالىق لوگيستيكادا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىس ارتتى. سەبەبى ءبىزدىڭ كومپانيالار بۇل باعىتتا ءىرى لوگيستيكالىق قىزمەت كورسەتىپ جاتىر. سونىمەن قاتار، ەلىمىزدىڭ گەوستراتەگيالىق ورنالاسۋى ورتالىق ازيا مەن شىعىس ازيا، ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك- شىعىس ازيانى عانا ەمەس، ازيا مەن ەۋروپانىڭ قۇرعاق جول ارقىلى قوسقان ءىرى لوگيستيكالىق باعىت بولىپ وتىر. بۇل باعىتتىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاتىر، - دەدى ءادىل كاۋكەنوۆ.

قازاقستان مەن قىتاي -تەك كورشى ەمەس، ءتيىمدى ءارى ماڭىزدى سەرىكتەس

ال قازاقستان مەن قىتاي قارىم- قاتىناسى بۇگىندە ءتيىمدى سەرىكتەستىكتىڭ ۇلگىسى سانالادى. ەلىمىز قىتايدىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ساۋدا- ەكونوميكالىق سەرىكتەسىنە اينالدى. ءتىپتى قىتايدىڭ ايماقتاعى ساۋدا- ساتتىعى مەن سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ تەڭ جارتىسى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى.

بىلتىر قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 41 ميلليارد دوللار بولدى. بۇل - تاريحي رەكوردتىق كورسەتكىش. 2023 -جىلى ەلدەرىمىز اراسىنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى 22 پايىزعا ارتىپ، شامامەن 30 ميلليون تونناعا جەتتى. وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ق ح ر ءتوراعاسى شي جينپيڭ قازاقستانعا جاساعان ساپارى كەزىندە «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» اۋقىمدى مەگاجوباسىن تانىستىرعان بولاتىن. اتالعان جوبا شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى نەگىزگى كوپىر قىزمەتىن اتقارادى، ال قىتايدان ەۋروپاعا قۇرلىق جولىمەن تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ 80 پايىزى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەدى. بۇل ماڭىزدى ارتىقشىلىقتى ءبىز تولىققاندى پايدالانۋعا ءتيىسپىز. ءبىزدىڭ ءوز ينۆەستيتسيامىز دا «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسىمەن ستراتەگيالىق تۇرعىدان ساباقتاس ءارى زاماناۋي، مۋلتيمودالدى، ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءقاۋىپسىز جانە ورنىقتى ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا باعىتتالعان،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

ءيا، بۇگىندە قازاقستان ورتالىق ازيادا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەل، ال قىتاي تەك شىعىس ازيانىڭ ەمەس، الەمنىڭ ەكونوميكالىق كوشباسشىسى بولىپ وتىر. سوندىقتان ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىسىنا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز، دەيدى ءادىل كاۋكەنوۆ.

سەبەبى بۇل ەلدە تەك ءوندىرىس قانا ەمەس، جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ كوبىن قىتايلىقتار شىعارادى. سوندىقتان ەكى ەلدىڭ ءبىر-بىرىمەن ەتەنە ارالاسۋى جانە ءوزارا ىنتىماقتاستىق ارقىلى دامۋى ەشكىمدى تاڭعالدىرمايدى. بۇل - زاڭدى. بۇدان بولەك ەكى ەلدىڭ ءوزارا ءىرى جوبالارى تەك ەكى ەلگە عانا ەمەس، ەۋرازيا كونتينەنتى ءۇشىن ماڭىزدى قىزمەت ەتىپ جاتىر. مىسالى، قىتايلىق يۋ قالاسىنان پويىزدار قازاقستان ارقىلى لوندونعا جەتەدى. قازىر ترانسكاسپي باعىتى ارقىلى جاڭا باعىتتار اشىلىپ جاتىر. ياعني، قازاقستان مەن قىتايدىڭ ىنتىماقتاستىعى تەك ەكى ەلدىڭ ەمەس، تۇتاس ءوڭىردىڭ - ورتالىق ازيا مەن شىعىس ازيا، وڭتۇستىك- شىعىس ازيا ءتىپتى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى دەۋگە بولادى، - دەدى ق س ز ي ساراپشىسى.

وسىلايشا، مەملەكەت باسشىسى ازيا ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق، تەحنولوگيالىق جانە مادەني ارتىقشىلىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى الەمنىڭ كەلەشەك دامۋ باعىتىن ايقىنداۋدا شەشۋشى ءرول اتقارا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

سونداي- اق، پرەزيدەنت بواو ازيا فورۋمى جانە استانا حالىقارالىق فورۋمى (AIF) سياقتى ماڭىزدى حالىقارالىق ديالوگ الاڭدارىنىڭ پراكتيكالىق پەرسپەكتيۆاسى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى جانە باف قوناقتارىن 2024 -جىلعى ماۋسىمدا وتەتىن استانا حالىقارالىق فورۋمىنا شاقىردى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بواو فورۋمىنا قاتىسۋىنىڭ ءمانى نەدە؟

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ قىتايعا ەكى كۇندىك جۇمىس ساپارى بارىسىندا ب ا ف پلەنارلىق سەسسياسىنان كەيىن ءبىرقاتار حالىقارالىق ۇيىم جانە كومپانيا باسشىلارىمەن كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جيىنعا قاتىسۋىنىڭ جانە ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزىن ساراپشى ءادىل كاۋكەنوۆتىڭ سوزىمەن قورىتىندىلاساق دەيمىز.

قازاقستان ءۇشىن مۇنداي الەۋەتتى فورۋمداردا ءوزىنىڭ باعىتى مەن باعدارىن ايتۋ، كورسەتۋ ماڭىزدى. اسىرەسە، وسىنداي الاڭداردا تەك ءىرى كاسىپكەرلەر مەن ۇكىمەت باسشىلارى ەمەس، مەملەكەت باسشىلارى دا جينالادى. سوندىقتان بواو فورۋمىنا قاتىسۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى، سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى - ەلىمىزدىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋ، ءىرى ينۆەستورلار ءۇشىن سەنىمىن كۇشەيتۋ. بۇل تەك قارجى تارتۋ ەمەس، تەحنولوگيا جانە بيزنەس- پروتسەستەردىڭ ترانسفەرتى. سول سەبەپتى قازاقستان ازياداعى اۋقىمدى شارالارعا قاتىسادى جانە اتالعان فورۋمنىڭ پلەنارلىق سەسسياسىندا پرەزيدەنتتىڭ ءسوز سويلەۋى الەمدىك باسپا ءسوزدىڭ نازارىنا ىلىكتى. ولار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىنداي فورۋمعا قاتىسۋى جانە ءسوز سويلەۋىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ، جارىسا جازدى، - دەپ تۇيىندەدى ساراپشى ءادىل كاۋكەنوۆ.

اۆتور

راحيلا تلەۋوۆا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى