ايگىلى «دۋداراي» ءانىنىڭ اۆتورى ءماريام جاگور قىزى ەمەس
استانا. قازاقپارات - كاسىبي مۋزىكانتتار «دۋداراي» ءانى جايىندا اقيقاتتى بىلەدى. جۇرگەن جەرىندە ايتىپ-اق ءجۇر. ەندى بۇل شىنايى دەرەكتى قاراپايىم كورەرمەن مەن وقىرمان دا ءبىلۋى ءتيىس.
قازاق مۋزىكا تاريحىندا شىندىققا جاناسپايتىن، كەيدە ءتىپتى جالعان دەرەكتەر كەزدەسەدى. كەيدە ءاننىڭ نە كۇيدىڭ شىعۋ تاريحى بۇرمالانادى. كەيدە اتاۋى ادەيى وزگەرتىلەتىن جاعدايلار دا بولادى. ءتىپتى اۆتورى جايلى دا قاتە اقپاراتتار دا بار. ارينە، ەگەر اۋەلگى اۆتورى بەلگىسىز بولسا، «جاڭا اۆتورى» تۋرالى مالىمەتتى تۇسىنۋگە بولادى. الايدا، ەگەر ءتول اۆتورى بەلگىلى بولسا شە؟
ءسوزسىز، كەڭەس وداعى ۋاقىتىندا يدەولوگيالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى كوپ نارسە وزگەردى، دالىرەك ايتساق - ادەيى وزگەرتىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇل ولقىلىق تۇزەتىلگەنىمەن، ءالى دە قالىڭ كوپشىلىككە جەتپەگەن سياقتى. بۇگىنگى اڭگىمە وسىنداي ءبىر ءان جايلى بولماق.
«دۋداراي» ءانىن ەستىمەگەن قازاق جوق شىعار. سوڭعى 100 جىلدا نەبىر انشىلەر ورىندادى. ارىسى داڭقتى امىرە قاشاۋبايەۆ ونى پاريج ساحناسىندا شىرقاسا، بەرتىن كەلە تالانتتى ديماش قۇدايبەرگەن بۇل ءاندى بەيجىڭ تورىندە كورەرمەنگە جەتكىزدى. بۇل - قالىڭ قازاقتىڭ مەرەيىن اسىرعان ساتتەردىڭ ءبىرى ەدى.
مىنە، وسى «دۋداراي» ءانى ءالى كۇنگە دەيىن «اۆتورى ءماريام جاگور قىزى» دەپ جۇرگەندەر بار. كاسىبي مۋزىكانتتار بۇل جايىندا اقيقاتتى بىلەدى. جۇرگەن جەرىندە ايتىپ-اق ءجۇر. ەندى بۇل شىنايى دەرەكتى قاراپايىم كورەرمەن مەن وقىرمان دا ءبىلۋى ءتيىس.
اۋەلى ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ «ۆوسپومينانيا» اتتى مەمۋارلىق ەستەلىكتەر كىتابىنا ۇڭىلەيىك. ءماتىن ورىسشا بەرىلگەن، قازاقشاعا اۋدارىپ ۇسىنىپ وتىرمىز.
«دۋداراي» ءانىنىڭ اۆتورى رەتىندە ماريا ەگوروۆنا رەكينا ەسەپتەلەدى. بۇل ءاندى جازعانى ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى ماريا ەگوروۆناعا رەسپۋبليكانىڭ «ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى» اتاعىن بەردى. بۇل ادەتتە تەنورعا ارنالعان كۇشتى جوعارعى داۋىستى جانە ورتاڭعى دىبىستاردى جاقسى ورىندايتىن ەرلەردىڭ ءانى. ءاننىڭ دياپازونى - دەتسيما. مۇنداي دياپازونى بار كەڭ جانە ايقىن سيپاتتاعى ايەلدەر ءانى قازاقستاندا بولعان ەمەس جانە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. بۇل ءاننىڭ اۆتورى، ءسوزسىز، كوكشەتاۋ ماڭىنداعى قورعالجىن وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن قازاق ءانشىسى.
ەۆگەني برۋسيلوۆسكي (1905- 1981) - قازاق كاسىبي مۋزىكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، العاشقى قازاق وپەرالارىنىڭ اۆتورى. ول «قىز جىبەك»، «جالبىر»، «ەر تارعىن» سەكىلدى العاشقى قازاق وپەرالارىن جازىپ، قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىن كلاسسيكالىق جانرمەن ۇشتاستىردى. كومپوزيتور «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى»، پروفەسسور اتاعىنا يە بولىپ، كوپتەگەن ۇلتتىق جانە سيمفونيالىق شىعارمالار قالدىردى. كاسىبيلىگىندە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. ياعني، دەرەگىنە سەنۋگە بولاتىن ەكى ادام بولسا، سونىڭ ءبىرى - ەۆگەني گريگوريەۆيچ.
1945 -جىلى ساۋىنشى رەكينا قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىنە قاتىسۋشى بولىپ، الماتىعا كەلدى. ول قازاق كيىمىن كيگەن، قاراپايىم، ۇندەمەيتىن، تۇيىق ورىس ايەلى ەدى. ءبىزدىڭ اتاقتى ءانىن ءتۇپنۇسقادا ايتۋ تۋرالى وتىنىشىمىزدەن ول باس تارتتى. جالپى، سەزد بارىسىندا ول بىردە-ءبىر رەت ءان ايتۋعا تىرىسپادى. مۇنداي اسەرلى ءاندى اۋقىمدى قۇرىلىممەن جانە جوعارى داۋىسپەن ورىنداۋعا لايىقتاپ جازعان ادام تالانتتى، كاسىبي ءانشى بولۋى كەرەك. مىسالعا، امىرە قاشاۋبايەۆ نەمەسە عابباس ايتپايەۆ سياقتى. ونىڭ رەپەرتۋارىندا ءوز اندەرىنەن باسقا، تۋىپ-وسكەن وڭىرىندە تارالعان كوپتەگەن حالىق اندەرى بولۋى ءتيىس ەدى.
وسى دەرەكتەردەن كەيىن كۇمانىمىز ءتىپتى كۇشەيە تۇسەدى. ەندەشە، ارى قاراي وقيىق.
«الايدا، ماريام جاگور قىزى مۇلدە ءان ايتقان جوق. مۇمكىن، قالاماعان شىعار. ءبىراق، بالكىم، ول الماتىعا كەلىپ، مۋزىكانتتارمەن ارالاسقاندا، ءوزىنىڭ اندەرىن ايتىپ، ءوزى تۋرالى بايانداۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى كەرەك ەدى. ءبىراق ولاي بولمادى. مۇمكىن، ول «دۋدار- اي» انىنە مۇلدە قاتىسى جوق شىعار؟ مۇمكىن، ول تەك ءاننىڭ رومانتيكالىق اڭىزى عانا بولدى ما؟ نەمەسە ماري مەن دۋماننىڭ ماحابباتى وسى ءاننىڭ اۆتورىنا شابىت بەردى مە؟»، - دەيدى ەۆگەني گريگوريەۆيچ.
ءبىز جوعارىدا جازدىق. كاسىبي مۋزىكانتتار باياعىدان-اق ءاننىڭ اۆتورىن بىلەدى. ول جايىندا ءتۇرلى دەرەكتەر مەن ەستەلىكتەر بار. سونداي زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرىن كومپوزيتور، ونەر زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆ جۇرگىزگەن. «اققۋ ءانى» اتتى ماقالالار جيناعىندا بۇل انگە ءبىر تاراۋ ارنايدى.
ءىليا جاقان ۇلى ءماريامنىڭ اۋىلىنا بارىپ، تانىستارى مەن تۋعاندارىن تاۋىپ، اۋقىمدى دەرەكتى زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ءماريام مەن دۇيسەننىڭ (دۋدار - وسى دۇيسەن) اتا-اناسى، تۋعان جەرى، ماحاببات حيكاياسى جايلى مالىمەتتەردى جيناقتاپ، جاريالايدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءماريامنىڭ قىزىمەن كەزدەسىپ، اۋىزىنان قۇندى اقپاراتتار جازىپ الادى. ال ءان جايلى سۇراعاندا ول:
«ەندىگى ءسوز - «دۋداراي» ءانى جونىندە. بۇل حالىققا تاراپ، شىرقالىپ جۇرگەن بۇل ءان، وبالى نەشىك، جاسىراتىنى جوق دۇيسەن مەن ماريامنىڭ قيامەتتتىك دوسى - ۇلەبايدىكى. ءسوز ءتۇيىنى وسى!» - دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
ءى. جاقانوۆ وسى سوزدەن كەيىن، دەرەكتى ناقتىلاۋ ءۇشىن ءوز پىكىرىن تاعى قوسادى: «بۇل ءسوزدى مىڭ-ميلليون رەت قايتالاپ، ونى بۇكىل الەمگە جار سالۋعا بولار ەدى. بۇل ءسوزدى مۋسليما ايتتى. ماريامنىڭ قىزى مۋسليما!».
زەرتتەۋشى ءاننىڭ اۆتورىن ايقىنداپ العاننان كەيىن، ونىڭ شىعۋ تاريحى جايلى از- كەم ءسوز قوزعايدى. ارينە، ءبىز ءاندى «مىنا ايدا، مىنا كۇنى شىعارىلدى» دەگەن ناقتى مالىمەتتى تابا المايمىز. سەبەبى كەز كەلگەن ءان مەن كۇيدىڭ دۇنيەگە كەلۋ ۇدەرىسى ءارتۇرلى. وعان اسەر ەتەتىن جاعدايلار دا سان قيلى. سوندىقتان ءى. جاقانوۆ سول كەزدى جالپى سۋرەتتەيدى.
ءماريام، دۇيسەن، ۇلەباي - تۇيدەي قۇرداس، تۋعان جىلدارى - 1892 -جىل. العاشىندا ۇلەباي ۇيالىدا ماريام مەن دۇيسەننىڭ كەزىگىپ جۇرگەن ءساتىن كورىپ، كەيدە دۇيسەندى «دۋدار باس، ورىسپەن اشىنا» دەپ ەل كوزىنشە ازىلدەپ، اجۋالاپ، كەلە-كەلە ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ماحابباتىن ءتۇسىنىپ، ولارعا شىن تىلەكتەس بولادى. قيىن-قىستاۋ ساتتەردە جول تابادى. ءدال وسىنداي جاستىق رومانتيكامەن تولىقسىپ جۇرگەن شاعىندا ۇلەباي ءماريام مەن دۇيسەن ماحابباتىن ۇزاق ءان-جىرعا ارقاۋ ەتەدى.
ۇيالى دەپ وتىرعانىمىز قازىرگى استانا تۇبىندەگى قورعالجىن اۋدانىنداعى اۋىل. بىلۋىمىزشە، اتاۋى جاقىن ماڭداعى كولدىڭ اتىنا بايلانىستى قويىلعان. كىتاپتا دۇيسەن مەن ءماريامنىڭ وسى كول جاعاسىندا ۇنەمى كەزدەسىپ جۇرەتىنى جازىلادى. اۋەلگىدە ۇلەباي بۇل ءاندى جان دوسىن قالجىڭمەن قاعىتۋ ماقساتىندا شىعارعان بولسا كەرەك. ءىليا جاقانوۆ بۇل ءاننىڭ ءماتىنى ۇزاق ەكەنىن جانە تۇرلەنىپ كەتە بەرەتىنىن جازىپ كەتەدى.
قورعالجىنداعى «دۋداراي» انىنە قويىلعان ەسكەرتكىش
سوندا ۇلەباي كىم؟ تۋىپ-وسكەن جەرى سول قورعالجىن. جوعارىدا جازعانىمىزداي، 1892 -جىلى تۋعان (wikipedia-داعى دەرەك بويىنشا 1886 -جىلى تۋىپ، 1966 -جىلى قايتىس بولعان). ۇلەبايدىڭ بىرنەشە ءانى بولعانى انىق، وكىنىشكە قاراي «دۋدارايمەن» بىرگە تەك «شايتان تورى» اتتى ءانى جايلى اقپارات قانا ساقتالعان ەكەن. (بۇل - ءىليا جاقانوۆتىڭ دەرەگى).
ۇلەباي ءتىنالى رۋىنىڭ داۋلەت اتاسىنان تارايدى. ءوزىنىڭ شىن ەسىمى - راحمەتۋللا، اكەسىنىڭ اتى - انەت. اكە-شەشەدەن جاستاي جەتىم قالعان ۇلەبايدى ناعاشى اعاسى نۇرماعانبەت تاربيەلەگەن. ۇلەباي سىپتىعىر، ۇزىن بويلى، اق سارى، كوزى كوكشىلدەۋ، اتجاقتى كوركەم كىسى ەكەن. جاسىنان ازىلگە، ويىنعا ىلكىمدى بوپ، شەشەندىك سوزدەردى قاعىپ اپ، ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ شىعارا بەرگەن. جەتىمدىك حال ونى بۇعاناسى قاتپاي، اۋىر مەحناتقا جەگىپ، ول «جەتىم قوزى تاس باۋىر، ماڭىرار دا وتىعار» دەگەندەي بەزەك قاعىپ ءجۇرىپ پىسىعان، تەز شيراپ، ەرتە ەسەيگەن.
ءوزى اعاشتان ءتۇيىن ءتۇيىپ، تاستى گۇلدەتكەن ۇستا، زەرگەر، اربا، ءۇي جيھازىن، ەر- تۇرمان ابزەلىن جاساپ، دومبىرا ويعان، قامشى، جۇگەن، قۇيىسقان، ومىلدىرىك ورگەن؛ بالالارعا اشاماي سىيلاپ، تۇيەگە قونىمدى ەتىپ قوس كيگىزگەن. اۋىلداعى دۋمان جيىن-تويلاردا ءان شىرقاپ، قىسقا تولعاعان. ءبىر عاجاپ ونەرى - اڭشىلىق بولعان. بالا كەزىنەن تۇزاق قۇرىپ، قاقپان ۇستاعان. قاقپانعا تۇسكەن قاسقىرمەن ايتىستارى جۇرتتىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ىشەك-سىلەسىن قاتىرادى. امال نە، ول ايتىستارى كورىنگەننىڭ قولىندا كەتىپ، ءالى تاتىرماي ءجۇر.
قۇرمەتتى وقىرمان، جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر مەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، «دۋداراي» ءانىنىڭ شىنايى اۆتورى - ۇلەباي ەكەنى انىق. ءاننىڭ ءماتىنى مەن اۋەنى سول ءداۋىردىڭ ماحاببات وقيعاسىن بەينەلەپ، حالىق اراسىندا كەڭىنەن تارالدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە ءاننىڭ تاريحى بۇرمالانىپ، ونىڭ اۆتورى تۋرالى قاتە مالىمەتتەر تارادى. ءبىز ۇسىنعان ە. برۋسيلوۆسكي مەن ءى. جاقانوۆتىڭ جازبالارىنان بولەك باسقا دا زەرتتەۋلەر بار. ەل ىشىندە ساقتالعان اڭگىمەلەر ءتىپتى كوپ. دەمەك، الداعى ۋاقىتتا «دۋداراي» - ۇلەبايدىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ ايتىپ-جازىپ ءجۇرۋ - تاريحي ادىلدىك بولماق.
رۇستەم نۇركەنوۆ، ونەر زەرتتەۋشىسى
«ايقىن» گازەتى
