ايەلدەردىڭ ەستۋ قابىلەتى ەرلەردىكىنە قاراعاندا جاقسىراق دامىعان - زەرتتەۋ
عالىمدار ءارتۇرلى ەكولوگيالىق جانە مادەني ورتادا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ەستۋ قابىلەتىنە نە اسەر ەتەتىنىن انىقتاۋعا تىرىستى.
جاڭا زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ايەلدەردىڭ ەستۋ قابىلەتى ەرلەرگە قاراعاندا ورتا ەسەپپەن ەكى دەتسيبەلگە جوعارى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل ايىرماشىلىق جاسقا نەمەسە ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنا قاراماستان بارلىق ادامدا بايقالادى. سونىمەن قاتار، زەرتتەۋشىلەر قورشاعان ورتا فاكتورلارى ادامنىڭ ءارتۇرلى جيىلىكتەگى دىبىستاردى قابىلداۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىنىن انىقتادى.
عىلىمي جۇمىس Scientific Reports جۋرنالىندا جاريالانعان جانە ونى فرانسياداعى تۋلۋزا قالاسىنداعى بيولوگيالىق ارتۇرلىلىك جانە قورشاعان ورتا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عالىمى پاتريسيا باليارەسك پەن ۇلى بريتانياداعى بات ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۋري كينگ باسقارعان.
عالىمدار ءارتۇرلى ەكولوگيالىق جانە مادەني ورتادا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ەستۋ قابىلەتىنە نە اسەر ەتەتىنىن انىقتاۋعا تىرىستى. بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن يندۋستريالانعان ەلدەردە جۇرگىزىلىپ، ەستۋ قابىلەتىنىڭ ناشارلاۋى كوبىنە قارتايۋ، شۋدىڭ اسەرى نەمەسە حيميالىق زاتتارمەن بايلانىسقا تۇسۋىمەن تۇسىندىرىلگەن. الايدا، بۇل فاكتورلارعا ۇشىراماعان ادامداردىڭ دا ەستۋ قابىلەتىندە ايىرماشىلىقتار بار.
زەرتتەۋ اياسىندا 5 ەلدىڭ (ەكۆادور، انگليا، گابون، وڭتۇستىك افريكا جانە وزبەكستان) 13 ءتۇرلى توبىنان 448 ساۋ ەرەسەك ادام تەستىلەۋدەن ءوتتى. بۇل پوپۋلياتسيالار قالىڭ ورمانداردان باستاپ تاۋلى اۋىلدارعا جانە قالالىق ايماقتارعا دەيىنگى ءارتۇرلى ەكوجۇيەلەردى قامتىدى.
عالىمدار ەستۋ سەزىمتالدىعىن باعالاۋ ءۇشىن «وتپەلى- وياۋشىلىق وتواكۋستيكالىق ەميسسيا» دەپ اتالاتىن ءادىستى قولداندى. بۇل ءادىس ادامنىڭ ەستۋىن تىلدىك نەمەسە مادەني ەرەكشەلىكتەرگە تاۋەلسىز سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاتىسۋشىلاردىڭ قۇلاعىنا قىسقا دىبىستىق سيگنالدار جىبەرىلىپ، ىشكى قۇلاقتىڭ ولارعا قالاي جاۋاپ بەرەتىنى تىركەلدى.
ايەلدەردىڭ ەستۋ قابىلەتى ەرلەرگە قاراعاندا ورتا ەسەپپەن ەكى دەتسيبەلگە جوعارى بولدى. بۇل ايىرماشىلىق بارلىق جيىلىك دياپازوندارىندا بايقالدى، تەك جوعارى جيىلىكتەردە عانا ەمەس. جاس فاكتورى اسەر ەتكەنىمەن، ول جىنىستىق ايىرماشىلىقتان الدەقايدا ءالسىز بولدى. ادامنىڭ ەستۋ قابىلەتى 35 جاستان كەيىن باياۋ تومەندەي باستايدى، ءبىراق بۇل وزگەرىس ايەلدەر مەن ەرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان از.
وڭ جانە سول قۇلاق اراسىندا دا ايىرماشىلىق بار: ورتاشا ەسەپپەن، وڭ قۇلاقتىڭ سەزىمتالدىعى ءسال جوعارى بولدى. بۇل قۇبىلىس بۇرىن دا بايقالعان جانە ميدىڭ دىبىستى وڭدەۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ كۇتپەگەن ناتيجە بەردى: ادامنىڭ ءومىر سۇرەتىن ورتاسى ونىڭ ەستۋ قابىلەتىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. بيىكتىكتە ءومىر سۇرەتىن ادامدار (مىسالى، اند تاۋلارىنداعى اۋىلدار) ەستۋ قابىلەتىنىڭ ەڭ تومەنگى سەزىمتالدىعىن كورسەتتى. بۇل وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەمەسە بيىكتىككە بايلانىستى باسقا دا فيزيولوگيالىق فاكتورلارمەن ءتۇسىندىرىلدى. تروپيكالىق ورمانداردا تۇراتىن ادامدار تابيعي دىبىستاردى جاقسى ەستي الاتىن بولىپ شىقتى. بۇل قالىڭ وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىنە باي ورتادا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. قالا تۇرعىندارى جوعارى جيىلىكتى دىبىستاردى قابىلداۋعا يكەمدىرەك بولدى. عالىمدار مۇنى كولىك پەن قالا شۋىنان تۋىنداعان بەيىمدەلۋ مەحانيزمىمەن بايلانىستىرادى. بۇل قۇبىلىس قۇستار اراسىندا دا بايقالعان: قالالىق قۇستار تومەن جيىلىكتى كولىك دىبىستارىن باسىپ وزۋ ءۇشىن جوعارى جيىلىكتە ءان سالۋعا ءماجبۇر بولادى.
زەرتتەۋشىلەر قاتىسۋشىلاردى تىلدىك توپتارعا (مىسالى، ءۇندى- ەۋروپالىق، نيگەر- كونگو تىلدەرى) ءبولىپ قاراستىردى. لينگۆيستيكالىق فاكتوردىڭ بەلگىلى ءبىر ءرولى بولعانىمەن، قورشاعان ورتانىڭ اسەرى الدەقايدا باسىم ەكەنى انىقتالدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋلار جۇرگىزبەگەندىكتەن، ادامنىڭ ەستۋ قابىلەتى قورشاعان ورتا وزگەرىستەرىنە قالاي بەيىمدەلەتىنىن ءدال انىقتاي المادى. سونداي-اق، گەنەتيكالىق دەرەكتەر تالدانبادى، سوندىقتان بايقالعان ايىرماشىلىقتاردىڭ تۇقىم قۋالاۋشىلىق نەمەسە ءومىر بويىنداعى بەيىمدەلۋ ناتيجەسى ەكەنىن ايتۋ قيىن.
عالىمدار بولاشاقتا گەنەتيكالىق فاكتورلار مەن قورشاعان ورتانىڭ اسەرىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەگەر ەستۋ قابىلەتى تىرشىلىك ورتاسىنا يكەمدەلە الاتىن بولسا، وندا بۇل ادام اعزاسىنىڭ بۇرىن ويلاعاننان دا بەيىمدەلگىش ەكەنىن كورسەتەدى.
