ايگۇل ۇلكەنبايەۆا: ءالى دە ۇلت ونەرىن توبەسىنە كوتەرەتىن ەل بار ەكەن عوي دەپ تولقىدىم
استانا. قازاقپارات - مۋزىكانت ادام ءوزىن ۇزدىكسىز دامىتىپ، ۇنەمى شەبەرلىگىن كۇشەيتە بەرۋى قاجەت. ول ءۇشىن ءتۇرلى ىزدەنىستەرگە بارعانى ءجون. ءبىز دە كەزىندە سولاي جاسادىق. ماسەلەن، قازىردە ءسان بولىپ جۇرگەن كۇيدى ەسترادالىق ارلەۋمەن ورىنداۋ دەگەندى وسىدان 30 جىل ارىدە باستاعانبىز.
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، داۋلەسكەر كۇيشى ايگۇل ۇلكەنبايەۆانىڭ ءومىر جولى حالىقتىڭ كوز الدىندا. كۇي ونەرىن زامانعا بەيىمدەپ، وزىندىك جاڭا مانەر قالىپتاستىرعان، ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن كۇيشىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
ءبىزدىڭ ۇيگە ءسابيت مۇقانوۆ كەلگەن
اكەم و باستا مەديتسينا سالاسىندا ءبىلىم العان، انام ەكەۋى مەدۋچيليشەدە وقىپ ءجۇرىپ تانىسىپ، وتباسىن قۇرعان. ول زاماندا اۋىلدا تۇرعان ادامدار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىنعان عوي، اكەمىزدىڭ كەيىن مال دارىگەرلىك ينستيتۋتى وقۋىنا سول جاعداي سەبەپ بولعان بولسا كەرەك. سولاي دا بولسا جاس كەزىنەن ونەرىمەن كوزگە تۇسكەن. العان ءبىلىمى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ، كومسومولدىڭ جۇمىسىنا ارالاسقان.
اۋىل ونەردىڭ قايناپ تۇرعان قازانى عوي، ءبىز دە سول ورتادا وستىك. ول كەزدە اۋىلداعى مەكتەپتە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە باراتىن تالانتتى، ادەبيەت پەن ونەرگە قىزىعاتىن وقۋشىلار مەيرام سايىن وتكىزىلەتىن ادەبي-مۋزىكالىق كونسەرتكە قاتىسىپ، ونەرىن كورسەتىپ جاتاتىن. جاستار پەسا قويادى، مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ وركەسترى كۇي تارتىپ، بىرەۋ ءان سالىپ، بىرەۋ ولەڭ وقىپ جاتادى. مىنە، وسىلاردىڭ بارىنە اكەم باسشىلىق جاساپ، ۇيىمداستىرىپ، دايىنداپ جۇرەتىن. ءوزى دە سپەكتاكلدەردە باستى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن سومدايتىن.
بالا كەزدەن قىزىعىپ، قولىمىزعا ۇستاعان دۇنيەمىز - دومبىرا. مەكتەبىمىزدە «بالدىرعاندار» دەگەن وركەسترى بولدى، وعان تومەنگى سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنان باستاپ قاتىساتىن، ونىڭ قۇرامىندا بولۋ بارىنە مارتەبە ەدى. «بالدىرعاندار» وركەسترىنە و باستا بىزبەن كورشى تۇراتىن شامشيدين ءشارىپوۆ دەگەن اتامىز جەتەكشىلىك جاساعان، كەيىن ونى اكەمىزگە تاپسىرعان. سول كەزدەن باستاپ كۇي تارتۋعا قۇلشىنىپ، كۇيدى وركەسترگە بارماي تۇرىپ ۇيرەنىپ الاتىن ەدىم. جۇرتپەن قاتار وتىرىپ ۇيرەنۋگە نامىستانامىن با، بىلمەيمىن. ءسويتىپ، اكەمنىڭ بۇكىل رەپەرتۋارىن يگەرىپ العاننان كەيىن، كۇيلەردى پلاستينكادان تىڭداپ ۇيرەنۋگە كوشتىم.
اۋىلعا گاسترولمەن كەلگەن بۇكىل ونەرپاز، ەل ارالاپ جۇرگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ۇيگە سوقپاي كەتپەيتىن. ولاردىڭ ىشىندە ءسابيت مۇقانوۆ، ساكەن ءجۇنىسوۆ، حاميت ەرعاليەۆ، ءابۋ سارسەنبايەۆ سەكىلدى بەلگىلى قالامگەرلەر بولدى. سولاردىڭ كىتاپتارىنا قولتاڭبا جازدىرىپ الۋ مەنىڭ كىشكەنتاي كەزىمدەگى حوببيىم ەدى. سوسىن، مەنىڭ ساحنام دا سول كىسىلەردىڭ الدى بولاتىن. ۇيگە سونداي بەلگىلى ادامدار كەلگەندە اكەم: «قىزىم، ويىنعا كەتىپ قالما، قازىر سەنى شاقىرام، قوناقتارعا كۇي تارتىپ بەرەسىڭ» دەيتىن. ءسويتىپ، مەن قوناقتارعا دومبىرا تارتىپ بەرمەي، بوسامايتىنمىن.
قاتارلاستارىمنىڭ ءبارى دەرلىك دومبىرا تارتاتىن، ءبارىمىز جارىسىپ كۇي ورىندايتىنبىز، سوندا وزگەدەن شەبەرلىگىمىز ولقى ءتۇسىپ جاتسا، نامىستانىپ، قاشان اناداي قىلىپ تارتامىن دەپ، ءوز-ءوزىمىزدى قامشىلاپ وستىك.
ۇيدە ۇلكەن ىنىمنەن باسقاسىنىڭ ءبارى مەكتەپ كەزىنەن دومبىرا تارتىپ ءوستى، كىشى ءىنىم ۇرمالى اسپاپتار ماماندىعى بويىنشا كونسەرۆاتوريانى ءبىتىردى. ءبىراق مۋزىكا ونىڭ حوببيى بولىپ قالسا دا، اتىراۋدا مۋزىكانت دوستارى بار، سولارمەن توپ بولىپ بىرگە جۇرەدى. مۇناي سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. مەكتەپتە ءجۇرىپ ءتۇرلى اسپاپتاردا ويناۋدى ءوز بەتىنشە ۇيرەنىپ العان. دومبىرانى جاقسى تارتادى، ءتىپتى مەنىڭ رەپەرتۋارىمداعى كۇيلەردى تۇگەل بىلەدى دەسەم ارتىق بولماس. كۇيدىڭ ءبارىن قۇلاقپەن قاعىپ العان، مەن بولىپ كۇي تارتىپ، ازىلدەيدى. وزگەلەرى باسقا سالاعا كەتتى، كاسىبي مۋزىكا جولىندا مەن عانا ءجۇرمىن.
قارشىعا احمەدياروۆ الماتىدا وقىسىن دەدى
ول كەزدە مۋزىكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرالعان كوميسسيا ەل ارالاپ كونكۋرس وتكىزىپ، جاس بالالاردىڭ ونەرىن كورىپ، قابىلەتتىلەرىن وقۋعا شاقىراتىن ءداستۇر بار ەدى. مەن دە سولاردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ، ءبىلىم الۋعا شاقىرعانىمەن اتا-انام ءالى كىشكەنتاي دەپ، وقۋعا جىبەرمەدى. ءوزىم دە بۇرىن كورمەگەن ورتاعا بارۋعا قۇلشىنا قويمادىم. سودان كەيىن، ءبىز 8-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە اۋىلعا قارشىعا احمەدياروۆ اعا كەلدى، جانىندا قۇرمانعازى وركەسترىندە ىستەگەن ۆلاديمير كاراۆاسيليدي دەگەن كونسەرتمەيستەر كىسى جانە ەلگە تانىمال ءانشى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ اعامىز بار. ولاردى، ارينە، اكەم ۇيگە شاقىردى. قارشىعا اعا ۇيگە بۇرىن دا كەلىپ ءجۇردى عوي، مەنىڭ دومبىراشىلىق قابىلەتىمدى بىلەدى. سول جولى اكەمە «ايگۇل 8-سىنىپتى ءبىتىرىپ جاتىر ەكەن، بولاشاعى بار، ەندى ونى الماتىعا مۋزىكالىق ۋچيليشەگە جىبەرۋ كەرەك» دەدى. اۋىلداس، اكەممەن سىيلاس فاتيح ماشتاقوۆ دەگەن كىسىنىڭ سالتانات دەگەن مىقتى دومبىراشى قىزى بار ەدى، ەكەۋمىز كىشكەنتاي كەزىمىزدەن بىرگە وستىك. اكەم فاتيح اعايعا حابارلاسىپ، «ايگۇل مەن سالتاناتتى الماتىعا بىرگە جىبەرەيىك» دەگەن سوڭ ەكەۋمىزدى پ. چايكوۆسكي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق ۋچيليشەسىنە جىبەردى.
اكەمدى اۋداندىق مادەنيەت باسقارماسىنا شاقىرتقان سوڭ، ءبىز اۋىلدان ماحامبەت اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا كوشىپ كەپ، 7-8-سىنىپتى سوندا وقىدىم. سول جەردەگى مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى مەنى شاقىرعان، «مەكتەپكە كەل، نوتامەن شەرتىپ ۇيرەنەسىڭ» دەپ. مەن ول كەزدە اۋىلدا العان ءبىلىمىمنىڭ مىقتى ەكەنىن دالەلدەۋىم كەرەك دەپ ساباققا قاتتى كوڭىل ءبولىپ جۇرگەن كەزىم. 1-سىنىپتان باستاپ وزات وقۋشى اتانىپ، مىنا جاقتا دا سول دەڭگەيدەن كورىنۋدى ماقسات تۇتىپ جۇرگەندىكتەن كۇيلەردى ونسىز دا بىلەم عوي دەپ، مۋزىكا مەكتەبىنە بارمادىم. اۋدان ورتالىعىندا مەكتەپ - ارالاس مەكتەپ، سوندىقتان ورىس ءتىلىن دە، نەمىس ءتىلىن دە يگەرۋ قاجەت بولدى. سونداي سەبەپتەردەن اۋدانداعى مۋزىكا مەكتەبىنە بارماعانىممەن، 8-سىنىپتى بىتىرە سالا الماتىعا كەتىپ قالدىم. سول كەتكەننەن مول كەتىپ، الماتىدا قالىپ قويدىم.
ول كەزدە الماتىعا ءبىز جاقتان كەلگەندەردىڭ ءبارى وسىندا جۇرگەن بەلگىلى كۇيشى، ديريجەر، كومپوزيتور سەيىلحان قۇسايىنوۆقا سوقپاي تۇرمايدى. ءبىز دە باردىق. و كىسى ءبىزدىڭ قابىلەتىمىزدى تەكسەرىپ، دايىندادى. سالتانات ەكەۋمىز دومبىرانى ءتاۋىر مەڭگەرگەندىكتەن ۋچيليشەگە قينالماي تۇستىك ءارى سونداعى وركەسترگە قابىلداندىق. وركەستر ك. كۇمىسبەكوۆتىڭ «دالا سىرى»، س. مۇحامەدجانوۆتىڭ «قىز قۋۋ» سەكىلدى تۋىندىلارىن، كلاسسيكالىق شىعارمالاردى نوتامەن ورىندايدى، ءبىز نوتا بىلمەيمىز. ءبىزدىڭ قاسىمىزعا جوعارى كۋرستىڭ جىگىتتەرىن ۇيرەتىڭدەر دەپ وتىرعىزىپ قويادى. مۋزىكالاردى جاتتاپ الىپ وينايمىز. ءسويتىپ، كونكۋرستاردا وركەستردىڭ نامىسىن قورعاستىق. ءبىز تۇسكەن جىلى وركەسترلەر اراسىندا، سونداي-اق جەكە ورىنداۋشىلاردىڭ كونكۋرسى بولدى. ول - كاسىبي ورتاداعى دومبىراشىلارعا ارنالعان جالعىز كونكۋرس ەدى. ارينە، 1-كۋرستا وعان قاتىسۋعا مەنىڭ دايىندىعىم جەتپەيدى، سول كونكۋرس 3 جىلدان كەيىن، 4-كۋرس وقىپ جۇرگەنىمدە قاتىسىپ، ءبىرىنشى ورىن الدىم. ول كەزدە باس جۇلدە دەگەن جوق. كونكۋرس سول كەزدە ءۇشىنشى رەت ءوتىپ وتىرعانىمەن كەيىنگى ەكەۋىندە عانا دومبىراشىلار اراسىندا سايىس بولدى.
باعىما وراي، ۇستازدارىم مىقتى بولدى. مەن ۋچيليشەگە تۇسكەن كەزدە ايتقالي جايىموۆ اعامىز كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ، ەڭبەك جولىن ەندى باستاپ جاتقان جاس مامان ەدى، مەنى ءوزىنىڭ كلاسىنا الدى. ءبىراق ول كىسى ءۇش جىلعا موڭعوليانىڭ حالىق وركەسترىنە ديريجەر رەتىندە ستاجيروۆكاعا كەتەتىن بولدى دا، باتىس كۇي مەكتەبىنىڭ وكىلى تىلەش ءبادىلوۆ دەگەن وتە ساۋاتتى ۇستازدىڭ كلاسىنا اۋىسىپ، ۋچيليشەنى سول كىسىنىڭ كلاسىندا ءبىتىردىم.
ودان سوڭ قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا ءتۇسىپ، وقۋدى بىتىرگەن سوڭ ءارى قارايعى جول ستاجيروۆكا- اسسيسەنتۋرا بولىپ جالعاستى عوي. شىنىمدى ايتايىن، ولاردىڭ ءبارى مەن ماقسات ەتكەن دۇنيەلەر ەمەس ەدى. ءبىراق سول كەزدەگى ۇستازداردىڭ ۇلتتىق ونەردى دامىتۋعا جاناشىرلىعى، وزدەرىنىڭ جولىن جالعاستىرۋشىنى ىزدەگەندىگىنەن شىعار، كونسەرۆاتورياداعى قۇبىش مۇحيتوۆ سەكىلدى اعالار ءبىرىنشى كۋرسقا كەلگەننەن باستاپ، «ايگۇل، سەن ەرتەڭ كوزدى اشىپ-جۇمعانشا كونسەرۆاتوريانى بىتىرەسىڭ. مۇندا ساۋاتتى ۇستازدار قاجەت، ءبارىمىز قازاق ونەرىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋىمىز كەرەك» دەپ، تامىرىمدى باسىپ كورەتىن. ولاردىكى، ارينە، دۇرىس. ونەر جولىنداعى بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم العانىن قالايدى عوي. ءسويتىپ، سول كىسىلەردىڭ جەتەلەۋىمەن ۇستازدىق جولعا بەت بۇردىق.
وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ تالابى كۇشتى ەدى
ول تۇس قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى عوي، قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز ۇلتتىق وركەستر! تەلەۆيزوردان كورەتىنىمىز - قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ كونسەرتى. شەتەلدەردەگى گاسترولدەرى جايىندا باسپاسوزدە ءجيى جازىلىپ جاتادى. جەكە ورىنداۋشىلاردان ءازيدوللا ەسقاليەۆ، قارشىعا احمەدياروۆتىڭ پلاستينكالارىن تىڭدايمىز. وركەستردىڭ كونسەرتمەيستەرى بولىپ قارشەكەڭدەر وتىرادى عوي، ءتىپ-تىك بولىپ. وتىرىسىنىڭ ءوزى ءبىر ەستەتيكا. ول شاقتا بۇگىنگىدەي ءيىلىپ-بۇگىلىپ، قالاي بولسا سولاي وتىرۋ دەگەن جوق.
وزبەكالى جانىبەكوۆ اعالارىمىز مادەنيەتكە باسشىلىق جاساعان كەزدى كوردىك قوي، ول كىسىلەردىڭ ونەرپازدارعا تالابى وزگەشە، قاتال بولاتىن. وتىرىس-تۇرىس، كيىم كيۋ دەگەننىڭ بارىنە ءمان بەرىلەتىن. باسىڭا بورىك كيگەندە كەكىلىڭ كورىنبەۋى كەرەك، شاشىڭ قوبىراماي، ۇقىپتى جينالىپ تۇرۋى قاجەت. ءبارىنىڭ ءتارتىبى بار. وركەستردە وتىرعان 60 ادامنىڭ بەينەسىنەن ۇيلەسىمدىلىك تالاپ ەتىلەتىن.
بىلايشا ايتقاندا، ساحنانىڭ تارتىبىنە ساي بولۋ سىناعىنان ءوتۋ وڭاي ەمەس ەدى. ءبىراق مەن ونەرپازدىڭ، ساحنانىڭ ەستەتيكاسى مەن ەتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا سول زاماننىڭ تالابى دۇرىس اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. سولاردى كورىپ، وركەستر قۇرامىندا ونەر كورسەتۋدى ارماندايتىنبىز. مەكتەپتە جۇرگەندە «بالدىرعاندار» وركەسترىندە ونەر كورسەتكەندىكتەن بە ەكەن، مەن ءۇشىن وركەستردە، ونىڭ ىشىندە قۇرمانعازى وركەسترىندە وتىرۋ دەگەن ۇلكەن ماقسات سانالاتىن.
ۋچيليشەنىڭ 2-كۋرسىن ەندى بىتىرگەن كەزدە ءبىزدى قۇرمانعازى وركەسترىنە تىڭداۋعا شاقىرتتى. ول كەزدە اتالعان وركەستردەگى نەگىزگى قۇرام - كورگەندە كوز قۋاناتىن ۇلكەن كىسىلەردەن تۇراتىن.
ارينە، اراسىندا كونسەرۆاتوريادا وقىپ جاتقان جاستار دا بار. وركەستر دايىندىعىنىڭ اراسىندا بىزدەردى ساحناعا شىعارىپ، قارشىعا احمەدياروۆ، رۇستەمبەك وماروۆ سەكىلدى بەلگىلى ونەرپازدار ءارتۇرلى حاراكتەردەگى كۇيلەردى تارتتىرىپ، تىڭدادى. ءسويتىپ ناتيجەسىندە مەنى، سالتانات قۇربىمدى جانە تىنىشىبەك ەستايەۆ ۇشەۋمىزدى جۇمىسقا الدى.
ول كەزدە نوتا ۇيرەنگەنىمە ەندى عانا ەكى جىل بولعان. دايىندالۋعا نوتا تابىلا بەرمەيدى، قازىرگىدەي سۇراپ الىپ، ۇيگە اكەتۋ دەگەن جوق. كىتاپحاناشى ءمادى اعاي قاتال كىسى ەدى، نوتانى قولىڭا بەرىپ جىبەرمەيدى. سوندىقتان وركەستردەگى دايىندىق كەزىندەگى از عانا ۇزىلىستە نوتانى وقىپ، جاتتاپ الۋعا جانتالاسامىز. جاستار سوڭعى جاعىندا، قارشەكەڭدەر الدىڭعى قاتاردا وتىرادى. كەيدە مەنى شاقىرىپ قاسىنا وتىرعىزىپ قويادى. ودان زارە-قۇتىم قالماي قورقامىن، ءبىر جەردە قاتەلەسىپ كەتەم بە دەپ.
ديريجەر شامعون قاجىعاليەۆ اعامىز وتە ساققۇلاق ادام. قاي دىبىستىڭ قاي تۇستان شىعىپ جاتقانىن بايقايدى. پۋلتتە تۇرىپ، وركەستردەگى 60 ادامنىڭ قايسىسى قاتەلەسسە، سونى بىردەن ۇستاپ الادى. وندايدا جازا باسقان مۋزىكانتتان جەكە پارتيا سۇرايدى، ول جاعدايعا ءتۇسىپ قالۋدان وتكەن ماسقارا جوق. سونداي قاتال تارتىپتەن وتتىك قوي، ءبىراق سونىڭ ارقاسىندا شىڭدالىپ، ءپىسىپ-جەتىلدىك.
سول وركەستردە جۇرگەندەگى العاشقى گاسترولدىك ساپارىم ءالى ەسىمدە. وسكەمەنگە باردىق. وركەستردە ءبىر اپتا عانا جۇمىس ىستەگەن كەزىم. كۇز ۋاقىتى. ءبىز وسكەمەنگە ۇشاقپەن جەتكەندە وندا قار بار ەكەن، كۇن سۋىق. وركەستردىڭ سوليسى ەرمەك سەركەبايەۆ ءان سالىپ تۇرعاندا، ونداي اتاقتى ادامدى وركەسترمەن بىرگە سۇيمەلدەگەندەردىڭ قاتارىندا بولۋ اۋىلدان شىققان شىناشاقتاي قىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە عوي. ويتكەنى ولار ساحناعا شىققاندا حالىقتىڭ قالاي قادىرلەيتىنىن كوزىمىز كوردى.
كەيىنگى ءبىر جىلدارى، ايگۇل بولىپ اتىم شىققالى جەكە كونسەرتپەن باتىس قازاقستان وبلىسىندا ءۇش كۇندىك گاسترولدە بولدىم. ءبىر اۋدان ەكىنشى ءبىر اۋدانعا جەتكىزىپ، قۇرمەت كورسەتتى. سوندا ساحناعا شىققانىمدا حالىق ورنىنان تۇرىپ قوشەمەت كورسەتكەندە قاتتى قىسىلعانىم سونشا، قۇلاپ قالا جازدادىم. مەن حالىقتان ونداي قۇرمەت كۇتكەن جوق ەدىم. سول كەزدە قۇرمانعازى وركەسترىندە ەڭبەك ەتكەن تۇلعالارعا حالىقتىڭ تىك تۇرىپ قول سوققانىن كورگەندەرىم ەسىمە ءتۇستى. مىنا زاماندا ءالى دە ۇلت ونەرىن توبەسىنە كوتەرەتىن ەل بار ەكەن عوي دەپ تولقىدىم.
ۇستازدىق جولعا ءتۇسۋ ءۇشىن وركەستردەن كەتتىم
قۇرمانعازى وركەسترىندە 1979-1989 -جىلداردا ەڭبەك ەتتىم. وركەستردەن كەتۋ سەبەبىم، كونسەرۆاتورياداعى ۇستازدار مەنى وقىتۋشى بولىپ قالۋى كەرەك دەپ شەشكەن. ءبىر كۇنى گاسترولدەن ورالىپ، جامبىل كوشەسىندەگى جاتاقحاناعا كەلسەم، بولمەمدە ايتقالي جايىموۆ اعا وتىر. «ايگۇل، - دەيدى اعاي، - ەرتەڭ اسسيسەنتۋرا-ستاجيروۆكاعا ەمتيحان. كوميسسيا تىڭدايدى، سەن دومبىرادان ءتۇسۋىڭ كەرەك. قازىر پروگرامما جاسايمىز». وعان نە دايىنداۋ كەرەگىن دە بىلمەيمىن. «دۇرىس دومبىرام جوق» دەسەم، «دومبىرانى قارشەكەڭ اكەپ بەرەدى»، - دەيدى. رەفەرات جاساۋ قاجەت ەكەن، ونى كاريما ساحاربايەۆا اپامىز جازىپ قويىپتى. بۇگىن بارىپ كونسەرتمەيستەرمەن دايىندالىپ، ەرتەڭ وسىنداي ۋاقىتتا ەمتيحانعا كەلەسىڭ دەدى. ءسويتىپ، انا كىسىلەردىڭ كورسەتۋى بويىنشا اياق استىنان كونسەرۆاتوريانىڭ ستاجيروۆكا-اسسيسەنتۋراسىنا ەمتيحان تاپسىردىم. ماعان ەڭ جوعارعى بال قويدى. سولايشا ۇستازدارىمنىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا كونسەرۆاتورياعا توپ ەتە قالدىم.
و زاماندا سىرتتاي ءبىلىم الۋ دەگەن جوق، وقۋ ءۇشىن جۇمىستان بوساۋ قاجەت. ءتارتىپ سولاي. امال جوق، وركەستردەن شىعۋعا تۋرا كەلدى. وقۋ وڭاي ەمەس، تاپسىرما كوپ، كۇنى بويى قازىرگى ۇلتتىق كىتاپحانادا وتىرامىن. بەرىلگەن تاقىرىپقا زەرتتەۋ جۇرگىزەسىڭ، جازاسىڭ، جازعان جۇمىسىڭا پىكىر جينايسىڭ. سوندا ويلانامىن، ماعان وسى كەرەك پە ەدى؟ وقىماعانىمدا تىم-تىرىس جۇرتپەن بىرگە گاسترولدە جۇرمەيتىن بە ەدىم دەپ. ول كەزدە ماسكەۋدە گوسكونسەرت دەگەن بار، سونىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرمانعازى وركەسترى جىلىنا ءبىر اي بويى وزگە رەسپۋبليكالارعا، ماسكەۋ مەن لەنينگراد (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ قوي) قالالارىنا بارىپ كونسەرت بەرۋگە مىندەتتى. ودان وزگە قازاقستاندى ارالاپ بەرەتىن كونسەرتتەر بار، جالپى قۇرمانعازى وركەسترى تىنىم تاپپايتىن ەدى. بۇلاردان باسقا ۇلكەن كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كونسەرتتەر بار، نوتا پاپكاسى كۇندە اۋىسىپ تۇراتىن. مەن سول وركەسترمەن تالاي جەردە بولدىم. ماسەلەن، جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءبىز سىبىردە گاسترولدە ءجۇر ەدىك. ومسك، تومسك، كراسنويار ولكەسىندە بولدىق. ءبىز سول جاقتا ءجۇرىپ ەلدەگى بولىپ جاتقان وقيعانى ەستىدىك. سوندا ۇلكەن كىسىلەر وتباسىمەن حابارلاسا الماي، قاتتى قينالعانىن كوردىم. سوعان بايلانىستى گاسترولىمىز توقتاپ، ءبىزدى ەلگە قايتاردى.
ول زاماندا شەتەلگە شىعۋ قيىن بولاتىن
بۇرىنعى كەزدەر تۋرالى ايتسام، بەينە سول زاماندى اڭساپ وتىرعانداي كورىنەتىن شىعارمىن، ءبىراق ول داۋىردە قازىرگىدەي تامىر-تانىستىق دەگەنگە جول بەرىلمەيتىن. ەڭبەگىڭ، قابىلەتىڭ بولسا، جول اشىق. اسىرەسە، ونەردە. سوسىن شەتەلگە كونسەرت بەرۋگە شىعاتىنداردى دا تالانتىنا قاراي ەكشەپ، سۇرىپتايتىن.
1981 -جىلى ءۇندىستانعا ونەرپازدار توبى باراتىن بولىپ، سوعان مەنى دە قوستى. الايدا دەنساۋلىعىڭ تۋرالى قاپتاعان انىقتامالار، ىستەگەن، وقىعان جەرلەرىڭنەن مىنەزدەمەلەر جيناپ، ارنايى سىناقتاردان وتەدى ەكەنسىڭ. قىل اياعى اقىل-ەسىڭنىڭ دۇرىستىعى تۋرالى انىقتاما الۋىڭ كەرەك، ساياسي ساۋاتىڭ، كوزقاراسىڭ تەكسەرىلەدى. ءبىر جەرىنەن ءسال اقاۋ تابىلسا، سەنى جىبەرمەۋگە تىرىسادى. ونىڭ ءبارىن تاكسيمەن قالانىڭ انا شەتىنە، مىنا شەتىنە بارىپ ءجۇرىپ، قىسقا ۋاقىتتا ءبىتىرىپ ۇلگەرۋگە جانتالاساسىڭ. ءولدىم-تالدىم دەگەندە مەديتسينالىق انىقتامالاردى جيىپ اپارساڭ، پسيحولوگيالىق ديسپانسەردەن اپارعان انىقتاماڭا قاراپ، شەتەلگە باراتىنداردىڭ انىقتاماسىنا دوڭگەلەك ەمەس، ءۇشبۇرىشتى ءمور باسۋى كەرەك دەيدى. كومسومول كوميتەتىنەن العان مىنەزدەمەڭدە اتى-ءجونىڭ تولىق جازىلماسا ول دا بالە، قايتا جازدىرىپ كەل دەيدى. قاپتاعان قۇجات جيناۋدان ءولدىم-تالدىم دەپ قۇتىلعانىڭدا ساياسي ساۋاتىڭدى تەكسەرەدى: ك س ر و ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ بۇكىل دەرەگىن جاتقا ءبىلۋىڭ كەرەك.
وسىنىڭ ءبارىن بولعان سوڭ بارىپ ماسكەۋدەن شەتەلگە شىعاتىن پاسپورت دايىندالادى. ءسويتىپ، سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ وتىرعانداردىڭ ارەكەتىنەن جۇيكەڭ توزىپ، بارماي-اق قويايىن دەگەنگە جەتكىزەدى. ول كەزدە ءالى جاپ-جاس قىزبىن، جاڭاعىداي قىسىمداردان ابدەن شارشاعانىم سونداي، بارمايمىن دەپ جىلاعانىم ەسىمدە. (بارىنەن وتكەن سوڭ دا ماسكەۋدەن پاسپورت بەرىلمەي، شەتەلگە شىعا الماي جىلاپ قايتقاندار دا بولدى تالاي). ال ەندى بۇل شارۋالار رەتتەلگەن سوڭ رەپەتيتسيا باستالادى. باعدارلاما جاسالىپ، ودان سوڭ دايىندىق تەكسەرىلەدى. ءسويتىپ، العاش رەت شەتەلگە - ءۇندىستانعا جولىم تۇسكەن. اگرا قالاسىندا ءتاج-ماحال كەسەنەسىنىڭ الدىندا سۋبۇرقاق بار عوي، بىزبەن بىرگە بارعان باقىت ءاشىموۆا اپاي «ايگۇلجان، مىنا سۋبۇرقاققا ارقاڭدى بەرىپ تۇرىپ، تىلەك تىلەپ تيىن لاقتىر، سوندا بۇل جەرگە تاعى كەلەسىڭ» دەيدى. مەن سول ءجۇرىسىمىزدىڭ وزىنە تاڭعالامىن، راسىمەن ءتاج-ماحالدىڭ ماڭىندا ءجۇرمىن بە دەپ.
شەتكە شىققاندا باقىلاۋدا بولاتىنبىز
كەڭەستىك كەزەڭدە شەتەلگە شىققانداردىڭ ءبارىن باقىلاۋدا ۇستايدى ەكەن. سوعان بايلانىستى ءبىر قىزىق ايتىپ بەرەيىن: 1989 -جىلى ونەر ساپارىمەن سولتۇستىك كيپرگە باردىق. كيپر ەكىگە بولىنگەن عوي، ءبىر جاعى گرەكتەرگە قاراسا، ءبىر جاعى تۇرىكتەرگە قارايدى. بىزگە «بايقاڭدار، شەكارا سىزىعىنان ءوتىپ كەتسەڭدەر پروبلەما بولادى» دەپ ەسكەرتىپ قويعان. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاۋلىكتىك شىعىنعا جۇمسايتىن (نەگىزىنەن تاماق ىشۋگە عانا عوي) از عانا اقشا بەرىپ قويعان. ك س ر و-دا بارلىق زات قات بولىپ جاتقان كەزدە باردىق قوي، انا جاقتا ءبارى بار. ءبارىن كورىپ، كوزىڭ قىزىعادى. انانى دا، مىنانى دا العىڭ كەلەدى. ءبىراق قاراجاتىڭ از.
بىزگە ۇلكەن كىسىلەر «نە بولسا سوعان قىزىعا بەرمەڭدەر، جان-جاقتارىڭا قاراپ، اقشالارىڭدى اقىلمەن جۇمساڭدار» دەپ اقىل بەرەدى.
ول كەزدە سىرتقا شىققاندار ءۇشىن ۇجىمىنا سىيلىق اكەلۋ ءداستۇر. ماسەلەن، ايتقالي جايىموۆ اعالاردىڭ ءوزى شەتەلگە بارىپ كەلگەندە اربىرىمىزگە ءبىر ساعىز بەن ءبىر كلەەنكا پاكەتتەن سىيلايتىن. ول كەزدە بىزدە ساعىز دەگەن جوق، اناداي پاكەت ەكىباستان تاڭسىق نارسە. ساعىزدى ابدەن اقجەم بولعانشا شاينايسىڭ، پاكەتتى جىرتىلىپ قالعانشا ۇستايسىڭ. جىلتىراق، ادەمى پاكەت قولىڭدا جۇرسە، شەتەلدەن بىرەۋ اكەپ بەرگەنى بايقالىپ تۇرادى. بۇگىنگى تۇسىنىكتە كۇلكىلى نارسە عوي.
شەتەلگە شىعىپ جۇرگەندەر بىلەدى، قاي ەلگە نە الىپ بارىپ ساتۋعا، بارتەر جاساۋعا بولاتىنىن. سوندايدا كادىمگى اسكەري شينەل اپارىپ ساتقاندار دا بار. ءبىز ءۇندىستانعا بارا جاتقاندا ول جاقتا سابىن دەفيتسيت دەگەندى ەستىگەنبىز. سولاردى ارقالاپ بارۋ - ەلگە قايتاردا سىيلىق الىپ قايتۋ ءۇشىن عوي. نە دەگەن تارشىلىق زامان دەسەڭشى!
كيپر ساپارىنىڭ سوڭعى كۇنى ەدى، قاسىمداعى بالەرينا قىز ايتادى: «ايگۇل، انا وتىرعان جىگىتكە قاراشى، ەسكى گرەك ءتىلىن جاقسى بىلەدى، بارمەنمەن ەركىن سويلەسىپ وتىر. ول «كگبەشنيك»، ءبىزدى ءبىرىنشى كۇننەن بەرى سىرتتان باقىلاپ ءجۇر» دەيدى. انا قىز اڭعارىمپاز ەكەن، مەن وندايدى ويلاپ تا كورمەپپىن. بىزدە شەتەلدەگى سوڭعى كۇنى بانكەتتە «پودموسكوۆنىە ۆەچەرا» دەگەن ءان ايتىلادى. سونى ايتقان جۇرتقا قوسىلىپ وتىرىپ قاراسام - انا جىگىت ماعان قاراما-قارسى وتىر ەكەن، ەكى كوزى مەندە. شوشىپ كەتتىم، نەگە قاراپ وتىر دەپ.
كۇدىكتەنۋىمنىڭ سىرى بار ەدى. الدىندا كوشە ارالاپ جۇرگەنىمىزدە جاڭاعى بالەرينا قىز «ءبىر يزرايلدىك كىسى ءبىزدى تاماققا شاقىرىپ تۇر، بارايىق» دەدى. كونسەرتكە دەيىن ءبىراز ۋاقىت بار، ونىڭ ۇستىنە ەلگە بىردەڭە اپ قايتايىن دەپ، اقشامىزدى ۇنەمدەپ جۇرگەن كەزىمىز.
«ەشكىم كورىپ تۇرعان جوق» دەگەن سوڭ كافەگە بارىپ، الگى كىسى اپەرگەن تاماقتى ءىشىپ، شالا-پۇلا اعىلشىنشامىزبەن راقمەتىمىزدى ايتىپ كەتتىك. بىزگە ەلدەن شىقپاس بۇرىن ابدەن تۇسىندىرگەن عوي، شەتەلدىكتەرمەن ەشقانداي قارىم-قاتىناس جاساۋعا بولمايدى دەپ.
الگى جىگىتتىڭ ماعان تەسىلە قاراپ وتىرعانىن كورگەندە وزگە ەلدىڭ ادامىنا ەرىپ كافەگە بارعانىمىز ەسىمە ءتۇسىپ، يزرايلدىك ازاماتتىڭ سىي كورسەتكەنىن بىلەتىن شىعار دەپ قورقىپ كەتتىم. بانكەت بىتكەن سوڭ ءبىزدى اۋەجايعا بارار جولداعى ءبىر گرەكتەردىڭ كافەسىنە، ديسكوتەكاعا الىپ باردى.
ءبارى شۋلى، الاكولەڭكە باردىڭ ىشىندە بيلەپ جاتىر. مەن ءبىر شەتتە وتىرمىن. ءبىر كەزدە قاراسام، باعاناعى «ءۇش ءارىپتىڭ» ادامى تاعى ماعان قاراپ وتىر. مەن ويلادىم، ءبىزدىڭ جۇرگەن-تۇرعانىمىزدى ابدەن ءبىلىپ العان عوي دەپ. ءبىر كەزدە ول قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن سويلەپ تۇر: «ۇلكەنبايەۆا - پەريەۆوديتسيا، كاك بولشويبايەۆا؟» دەپ. سوسىن جانىمداعى ورىندىققا وتىرىپ، ءوزىنىڭ پەتروپاۆلدا تۋعانىن، قازاقتاردىڭ اراسىندا وسكەنىن، كەيىن ماسكەۋگە كەتىپ، قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتتى. ءبىزدىڭ توبىمىزعا دا ماسكەۋدەن قوسىلعان ەكەن.
«مەن قازاقتىڭ اراسىندا تۋىپ-وسكەندىكتەن ولاردى جاقسى كورەمىن. سوندىقتان كوپ ءسوزى ەسىمدە قالدى. ءسىزدى ەڭ العاش ساحنادان كورگەندە 20 جاسىما قايتا ورالعانداي بولدىم. جاس كەزىمدە قازاقتىڭ ءبىر قىزىن جاقسى كورىپ ەدىم، ءسىز سوعان قاتتى ۇقسايدى ەكەنسىز. ءبىراق سىزبەن وسى كەزگە دەيىن تانىسۋعا مۇمكىندىك بولمادى، وعان جۇمىسىم كەدەرگى» دەيدى. ءسويتىپ، ول «قازاقتىڭ قوناعىنا سىي جاسايتىن سالتى بار ەدى، سىزگە نە سىيلاۋ كەرەگىن بىلمەي تۇرمىن» دەپ، ءبىز اۆتوبۋسقا وتىرعاندا ماعان شوتلاند ۆيسكيىن سىيلاعان. سوندا بىلگەم، سىرتتا جۇرگەندە ونەرپازداردى باقىلاپ جۇرەتىن ادامدار بولاتىنىن.
كۇي تارتىستا جىلاپ ەدىم...
مۋزىكانت ادام ءوزىن ۇزدىكسىز دامىتىپ، ۇنەمى شەبەرلىگىن كۇشەيتە بەرۋى قاجەت. ول ءۇشىن ءتۇرلى ىزدەنىستەرگە بارعانى ءجون. ءبىز دە كەزىندە سولاي جاسادىق. ماسەلەن، قازىردە ءسان بولىپ جۇرگەن كۇيدى ەسترادالىق ارلەۋمەن ورىنداۋ دەگەندى وسىدان 30 جىل ارىدە باستاعانبىز.
1991 -جىلى تاسقىن وقاپوۆ بىزگە دومبىراشى كەرەك دەپ «اراي» ۆوكالدى اسپاپتار انسامبلىنە شاقىردى.
انسامبلدىڭ قازاقي رەپەرتۋارعا بەت بۇرعان كەزى. ماعان ەستراداعا دومبىرا قوسۋ قىزىق بولدى. ءسويتىپ، 1991-1996 -جىلدارعا دەيىن بىرگە جۇردىك. «اراي» انسامبلىنىڭ مۋزىكالىق جەتەكشىسى تالعات سارىبايەۆتىڭ يدەياسىمەن العاش رەت كۇيدى دومبىرا، قىلقوبىزبەن ەسترادا باعىتىندا الىپ شىعىپ، قۇرمانعازىنىڭ «اداي»، «بالبىراۋىن»، نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «جەكپە-جەك» كۇيلەرىن ورىندادىق. ونى «تاماشا» ساحناسىندا، ماسكەۋدە دە كورسەتتىك. كوپتەگەن گاسترولدا بولدىق.
روزانىڭ ورىنداۋىنداعى «ءبىر كەلىنشەك»، «ناۋرىز» اندەرىنىڭ ارلەۋىندە دومبىرانىڭ پارتياسى بار. كەيىن جاسارال ەڭسەپوۆ دەككو باعىتىن جاساپ پاتەنت الىپ، اسىلبەك ەڭسەپوۆ سول بويىنشا كۇي ورىنداعاندا ءبىرتالاي مۋزىكانتتار ماعان «ايگۇل، بۇل باعىتتى «اراي» انسامبلىندە سەندەر باستادىڭدار عوي، نەگە ايتپايسىڭ» دەگەندە، مەن «مەيلى، پايدالانا بەرسىن. مۋزىكا تاريحىنان حابارى بارلار ونى بىلەدى عوي، سول ءۇشىن بىرەۋمەن جاعالاسىپ قايتەم» دەگەم. بىزدەر ول باعىتتى كەڭ ناسيحاتتاۋعا كەزىندە ۇلگىرمەي قالدىق قوي. تالعاتتىڭ قىزى قايتىس بولىپ، سوڭىنان ءوزى دە قاتتى ناۋقاستاندى. كەيىن ەكى ازامات تا دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. ءسويتىپ، ونى جالعاستىراتىن ارلەۋشى بولمادى. سوسىن 90-جىلداردىڭ توپالاڭى باستالدى. سونىمەن جالعاسپاي قالدى. ءبىراق ول ورىنداۋلارىمىز راديونىڭ ارحيۆتەرىندە بار.
كۇي تارتىس دەگەن بار. بۇگىندە ول ەلگە بەلگىلى ونەردىڭ ءبىر تۇرىنە اينالدى. بۇرىندا بولعان، كەيىندە ۇمىت قالعان نارسە عوي. 90-جىلداردىڭ باسىندا الماتىدا ايتىس ءجۇرىپ جاتقاندا ونىڭ دەم بەرۋشىسى ءجۇرسىن ەرماننىڭ ايتىس اراسىندا كۇي تارتىستى كورسەتەيىك دەگەن ۇسىنىسى بولىپ، سوعان قاتىسۋعا كۇيشىلەرگە ۇسىنىس جاسالدى.
وندا جەڭىمپاز بولعاندارعا جەڭىل اۆتوكولىك بەرىلەدى دەگەن ءسوز شىعىپ، ءبارى ىنتالانىپ، دومبىراشىلار اراسىندا ىرىكتەۋ ءجۇردى. دايىندىققا ءبىر اپتا بەرىلىپ، قۇرمانعازىنىڭ 72 كۇيىنە تولىق يگەرۋ تالابى قويىلدى. سونداي قاتال تالاپتان كۇيشىلەر وتە الماي، جارتىلاي فينالعا 2-3 ستۋدەنت بالا مەن قارشىعا اعا ەكەۋمىز وتتىك. ءسويتىپ، جارتىلاي فينالدى ايتىس اراسىندا، رەسپۋبليكا سارايىنا جينالعان 3 مىڭ كورەرمەننىڭ كوز الدىندا وتكىزدى. فينالدا قارشەكەڭ ەكەۋمىز قالدىق. اعانىڭ ءوز دومبىراسى كىلتتەلگەن بولمەدە قالىپ كەتىپ، وعان باسقا دومبىرا بەرىلدى. سونداي نەشە ءتۇرلى جاعدايدىڭ سەبەبىنەن قىسىمعا ۇشىراپ، جۇرتتىڭ كوز الدىندا ونەر سايىسىنا ءتۇسۋ - ميعا سۇمدىق سالماق سالادى ەكەن. فينال بىتكەننەن سوڭ گريمەركاعا بارىپ جىلاپ وتىرعانىم ءالى ەسىمدە. بىرەۋلەر جەڭىستىڭ ماعان بەرىلگەنىن ايتىپ جاتىر. سودان كەيىن بۇل فورماتتا كۇي تارتۋ داستۇرگە اينالىپ كەتتى.
ءوز باسىم ەڭ العاش كۇيلەردى، اندەردى، كومپوزيتسيالاردى ورىنداۋمەن جەكە كونسەرت بەردىم. ءتۇرلى اسپاپتىق كونسەرتتەردىڭ فورماتىن جاسادىم. مۇنىڭ ءبارى - ىزدەنىس. سول ارقىلى ۇلتتىق مۋزىكانى جان-جاقتى دامىتا الامىز. قالاي دەسەك تە قازىر قازاق مۋزىكاسى الەمگە تانىلىپ جاتىر.
اڭگىمەنى جازىپ العان
احمەت ءومىرزاق
