اي جەر گە جاقىنداسا مۇحيتتار تەڭسەلىپ، تەڭىزدەر تۋلاي باستايدى

مۇنداي قۇبىلىستى استروفيزيكتەر 1955، 1974، 1992 جانە 2005 - جىلدارى بايقاعان بولاتىن. مۇنىڭ ارتىنشا جەر بەتىندە كۇشتى جەراستى تەربەلىستەرى، مۇحيتتارداعى جويقىن سۋناميلەرگە سەبەپشى بولعان سيكلوندار تىركەلدى. 2004 - جىلعى اي پيروگەيىنەن كەيىنگى بىرنەشە مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيعان يندونەزياداعى سۋنامي ەستەرىڭىزدە بولار. ونىڭ الدىندا 1974 - جىلى كاتوليكتەر روجدەستۆو مەرەكەسىن تويلاپ جاتقاندا جەر سەرىگى پلانەتامىزعا جاقىنداپ، ارتىنشا «ترەيسي» دەگەن اتقا يە بولعان سۋنامي اۆستراليالىق دارۆين قالاسىن جوق قىلدى.

ال 2001-دەگى ايدىڭ جەرگە جاقىنداۋىنان كەيىن بولعان سۋنامي جاپونيانى قاتتى ابىگەرگە سالىپ، ەكونوميكاسىن تۇرالاتىپ كەتتى. بۇكىل الەم بويىنشا ۇيىقتاپ جاتقان جانارتاۋلار ويانىپ، جەراستى دۇمپۋلەرى كوبەيدى. امەريكالىق استرولوگ ريچارد نوللەنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا، ايدىڭ جەرگە ءاربىر جاقىنداۋىنان كەيىن پلانەتامىزدا مىندەتتى تۇردە عالامات كۇشتى كاتاكليزمالار بولادى دەپ كۇتۋ كەرەك. ال باسقا استرولوگ دجەر تەيلور باسقاشا پىكىر ايتادى: «ايدىڭ تارتىلىس كۇشى مۇحيتتاردىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولعانمەن، ءىس جۇزىندە جەردەگى تەكتونيكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا نەمەسە اۋا رايىن كۇرت بۇزۋعا ونىڭ كۇشى جەتەتىندىگىنە ەشقانداي دالەل جوق. كەرىسىنشە، جەردىڭ تارتىلىس كۇشى ايدىڭ بەتىندەگى زىلزالالاردى كوبەيتەتىنى تۋرالى عىلىمي انىقتامالار بار» دەيدى. قالاي دەگەنمەن، جەر سەرىگىنىڭ وربيتاسى بىزگە قالاي جاقىنداپ جاناسادى، سولاي مۇحيتتار تەڭسەلىپ، تەڭىزدەر تۋلاي باستايدى. ونىڭ ارتى عالامات جويقىن تابيعي اپاتتارعا اكەلەتىنىنە سوڭعى جىلداردا بىرنەشە مارتە كۋا بولدىق. ايدىڭ پلانەتامىزعا تىم جاقىنداۋى تابيعاتقا عانا ەمەس، ءاربىر وتىز كۇن سايىن تولۋىنىڭ ءوزى ءاربىر ادامعا اسەر ەتەدى.

مەديسينا تىلىندە اي تولعان كەزدە ۇيقىلى-وياۋ توسەكتەن تۇرىپ كەتەتىن، ۇيقىدا جاتىپ سويلەيتىندەردى «سومنامبۋليزم» دەپ اتايدى. حالىق اراسىندا وندايداردى «ايكەزبە» (لۋناتيك) دەيدى. ويتكەنى سومنامبۋليزم اي تولعان كەزدە كوبەيەدى، سوعان بايلانىستى بۇل تىلسىم قۇبىلىسقا «ايدىڭ تارتىلىس كۇشى ىقپال ەتەدى» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. سومنامبۋليزم ادامدار اراسىندا كەڭىنەن تاراعان. وندايلارمەن ءاربىر ادام ومىرىندە ءبىر رەت بولسا دا كەزدەسەدى. ۇدايى بولماسا دا، مەزگىل-مەزگىل ۇيقىسىراپ تۇندە ءجۇرىپ كەتەتىن ادامداردىڭ سانى ميلليونداپ سانالادى. ەگەر ادام تۇندە 3-4 رەت ويانىپ، توسەكتەن تۇرىپ كەتسە نەمەسە ۇيىقتاپ جاتىپ ۇنەمى سويلەپ جاتسا، بۇل - سومنامبۋليزمنىڭ بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى. مۇنداي سيمپتومدار باستالعان جاعدايدا بىردەن تاجىريبەلى نەۆروپاتولوگقا بارىپ كورىنۋ كەرەك.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 2،5 پايىزى ايكەزبە ەكەن. سولاردىڭ 25 پايىزى كوزى ۇيقىدا ءجۇرىپ، ءارتۇرلى دەنە جاراقاتتارىن الادى. كەيبىرەۋلەرى قاتەلەسىپ ەسىك ەكەن، دەپ تەرەزەدەن قۇلايدى، ەندى بىرەۋلەرى شاتىرعا شىعىپ كەتەدى، پىشاق، بالتا، ايىر سياقتى وتكىر قۇرالدارعا اراندايتىندار بولادى. تۇندە ۇيىقتاپ ءجۇرىپ، دالا كەزگەن سومنامبۋلا بىردەڭەگە ۇرىنىپ قالماس ءۇشىن ماماندار تومەندەگىدەي بىرنەشە امالداردى جاساۋعا كەڭەس بەرەدى: جاتىن بولمەنىڭ تەرەزەسىنە مىقتى تور قاعۋ كەرەك، ونىڭ جۇرەتىن جولدارىنان ەلەكتر قۇرالدارىن، تەز سىناتىن شىنى ۇستەلدەر مەن بۇيىمداردى، تاعى باسقا زاتتاردى الىپ تاستاعان ءجون. ءتىپتى بولماعان جاعدايدا ايكەزبەنى اياعىنان توسەككە بايلاپ قويۋعا بولادى. ۇيقىدا جۇرگەن ادام ءوزىن جاراقاتتاماعان كۇننىڭ وزىندە باسقالارعا قاۋىپ توندىرۋى مۇمكىن. سومنامبۋلا ۇيقىلى-وياۋ جاعدايىندا ءجۇرىپ ادام ولتىرگەن وقيعالار دا بولعان.

ايدىڭ پلانەتامىزعا تىم جاقىنداپ كەلۋى استرونوم-عالىمدارعا ءبىرقاتار جاڭالىقتاردى اشتى. جەر سەرىگىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان ءبىر توپ استرونومدار ايدىڭ ىشكى قۇرىلىسىنا دا ءۇڭىلىپ ۇلگەرىپتى. وتكەن جىلى NASA ماماندارى، امەريكالىق عارىشتىق Apollo ەكسپەديسياسى 1971 - جىلى ايدىڭ بەتىنە ورناتقان سەيسميكالىق تىركەگىشتەردەن تۇسكەن مالىمەتتەردى پايدالانا وتىرىپ، جاڭا تاسىلدەردى قولدانۋ ارقىلى ايدىڭ يادروسى تۋرا جەردىكى سياقتى سۇيىق زاتتان تۇراتىندىعىن انىقتادى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، ايدىڭ قويناۋىندا راديۋسى 241 شاقىرىم بولاتىن مەتالعا باي شار تارىزدەس قاتتى دەنە جاتىر. ونىڭ سىرتىندا راديۋسى 330 شاقىرىمداي سۇيىق مەتالدان تۇراتىن بەلدەۋ جاتىر. بۇل اقپارات جەر يادروسىنىڭ قۇپياسىن اشۋعا سەبەپ بولدى. سونداي-اق استروفيزيكتەردىڭ پايىمداۋىنشا، «ايدىڭ ديناميكاسى» ەۆوليۋسياسى - ماگنيتتىك ءورىستىڭ ناتيجەسىندە جەردىڭ سەرىگى پايدا بولىپ، قالىپتاسقان. وسى ماگنيتتىك ورىستەر جەردەگى ادامدارعا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

قايىرجان تورەجان

دەرەككوز:«ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى