اتاقتىلار نەدەن قورقادى؟
استانا. قازاقپارات - ءاربىر ادامنىڭ بويىندا ۇرەي بولادى. بىرەۋ وتتان، بىرەۋ سۋدان قورقادى. ال ەندى بىرەۋى زيانى جوق كىشكەنتاي جاندىكتى كورىپ، وتىرعان ورنىنان ىرشىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. مۇنى عىلىمدا فوبيا دەيدى.
بەلگىلى جازۋشى ستەندال «قورقىنىش - قاۋىپتەن ەمەس، وزىمىزدەن كەلەدى» دەگەن ەكەن. ياعني ادام ساناسىندا پايدا بولاتىن قۇبىلىس. دەمەك، كەز كەلگەن جاننىڭ وسىنداي وسال تۇسى بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى تاريحتا اتى قالعان، مىقتى دەگەن ادامداردىڭ ءوزى دە كوپ نارسەدەن ۇرەيلەنگەن ەكەن. فوبيانىڭ ءوزى ءارتۇرلى. قورقاتىن نارسەسىنە قاراي بولىنە بەرەدى. ماسەلەن، فوبوفوبيا دەگەن تەرمين بار. بۇل - قاندايدا ءبىر ۇرەيدى «جۇقتىرىپ» الام با دەگەن قورقىنىشتان تۋاتىن پسيحولوگيالىق قۇبىلىس. ياعني ەشتەڭەدەن قورىقپايتىن ادامنىڭ ءوزى «كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ءبىر نارسەدەن قورقاتىن بولام-اۋ» دەپ ۇرەيلەنۋى مۇمكىن. فوبيانىڭ بۇل ءتۇرى كەيىن ءتۇرلى قورقىنىشتىڭ قوسىلۋىنا جەتەلەۋى مۇمكىن. ماسەلەن، رەجيسسەر ۆۋدي اللەننىڭ بويىن وسى ۇرەي بيلەگەن. ناتيجەسىندە، كينوگەر جاندىكتەردەن، بالالاردان، ءبىر توپ ادامنان، يتتەن، كۇن ساۋلەسىنەن، شاعىن بولمەلەردەن قورقا باستاعان.
تريللەر جانرىندا تالاي فيلم تۇسىرگەن رەجيسسەر الفرەد حيچكوك جۇرتتىڭ ۇرەيىن ءتۇرلى قورقىنىشتى تۋىندىلارمەن الاتىن ەدى. وسىنداي فيلمدەر تۇسىرگەن رەجيسسەردى ەشتەڭەدەن قورىقپايدى دەرسىز. ءبىراق الفرەد حيچكوك قاراپايىم دومالانىپ كەلگەن جۇمىرتقانى جاراتپايدى. «جاراتپايدى» دەپ جۇمساق ايتىپ وتىرمىز. ول ءتىپتى اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن شاردى كورگەندە، وزىنە ورىن تاپپاي كەتەدى. ياعني دومالاق زاتتاردان ۇرەيلەنەدى.
جۇمىرتقادان قورقۋعا بولاتىنداي، كوز تويدىرارلىق سۇلۋلىقتان دا ءۇرەيىڭ كەتۋى مۇمكىن ەكەن. ماسەلەن، سۇلۋلىقتى سيپاتتايتىن سۋرەتشىلەردىڭ اراسىندا ادەمى ايەلدەن قورقاتىندارى دا بولىپتى. راسىندا، جازۋشىلار، اتاقتى ادامدار سۇلۋ ايەلدىڭ شىرماۋىندا قالۋدان قاۋىپتەنگەن. سۋرەتشى ميحايل ۆرۋبەل ادەمى ارۋدى كورگەندە، قاتتى ىڭعايسىزدانىپ، بويىن قورقىنىش بيلەيتىن بولعان. ءبىز بالا كەزىمىزدە «ەر توستىكتەگى» سۇلۋ ءارى اقىلدى پەرى قىزى بەكتورىدان قورىقساق، سۋرەتشىلەر وسىلاي كادىمگى حاس سۇلۋلاردان ۇرەيلەنىپ ءجۇر.
ال سۋرەتشى سالۆادور دالي ۇسقىنسىز شەگىرتكەلەردى ۇناتپاعان. قىلقالام شەبەرى ءوز ەستەلىگىندە: «ەگەر ماعان شىنار قۇزدىڭ جيەگىندە تۇرعان ساتىمدە شەگىرتكە سەكىرەتىن بولسا، ولاردىڭ دەنەمە تىرناي قونعانىن سەزىنبەس ءۇشىن قۇز باسىنان قۇلاي سالار ەدىم. ەبەدەيسىز سەكىرەتىن جيىركەنىشتى جاندىكتى كورسەم، ەسىم شىعادى» دەپ جازعان ەكەن. سۋرەتشى وسىلايشا «ىرشىپ ءجۇرىپ ءان سالعان» زيانكەس تە جالقاۋ شەگىرتكەنى ۇناتپاي وتكەن.
گوگول تىرىدەي كومىلىپ قالۋدان قاتتى قورىققان. ءيا، قالىڭ توپىراقتىڭ استىندا قالۋ - ەشكىمگە قۋانىش سىيلاي قويماسى انىق. مۇنى عىلىمدا تافەوفوبيا دەپ اتايدى ەكەن. بويىن وسىنداي ۇرەي بيلەگەن جازۋشى دوستارىنا جازعان حاتىندا ءوزىن ولگەنىنە تولىق كوز جەتكىزگەن سوڭ بارىپ كومۋدى تاپسىراتىن كورىنەدى. جازۋشىنىڭ بۇلايشا قورقۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ول بالا كەزىندە بەزگەك اۋرۋىنا ۇشىراعان. اۋرۋ سالدارىنان جازۋشى ءجيى تالىپ، سوڭى ۇزاق ۇيقىعا ۇلاسادى ەكەن.
مىنە، وسى جايتتار جازۋشىنىڭ ۇرەيىن ەسەلەي تۇسكەن. دەرتى جانىنا باتقان جازۋشى وزگە جۇقپالى اۋرۋلاردى جۇقتىرۋدان دا قاتتى قاۋىپتەنگەن. ءبىراق مۇنداي پسيحولوگيالىق السىزدىگى شەبەردىڭ «ولىلەر» پوەماسىن جازۋىنا ەش كەدەرگى بولماعان. كومپوزيتور فرەدەريك شوپەن مەن ەرتەگى جازىپ، تالاي ءبۇلدىرشىننىڭ قيالىن ۇشتاعان گانس حريستيان اندەرسەن دە ولدىگە بالانىپ، تىرىدەي توپىراق استىندا قالۋدان قورىققان.
ال ەسەنين تەرى اۋرۋلارىنان قورىققان. بەتىنە شىققان بورتكەننەن مازاسى قاشاتىن اقىن، ءتىپتى كىتاپحاناعا ارنايى بارىپ، مەديسينالىق كىتاپتاردان اۋرۋ مەن ونىڭ بەلگىلەرى جايلى وقيتىندى ادەتكە اينالدىرعان. بارلىعىن جۇرەگىنە جاقىن قابىلدايتىن ونىڭ بۇل كىتاپتاردى وقىعان سوڭ ودان بەتەر بەرەكەسى كەتەدى ەكەن. فرانسۋز جازۋشىسى ونورە دە بالزاك ۇيلەنۋدەن قورىققان. تالاي جىل وتاۋ قۇرۋدان باس تارتىپ، تالاي جاسقا جەتكەنشە جۇرە بەرگەن جازۋشى، ايتەۋىر ۇيلەنۋگە كەلىسىم بەرەدى. ءبىراق شاڭىراق كوتەرگەن سوڭ كوپ ۇزاماي، ياعني بەس ايدان سوڭ دۇنەدەن وزعان.
ۆلاديمير ماياكوۆسكي ينفەكسيا جۇقتىرۋدان ساقتانعان. كىرپياز اقىن ۇنەمى وزىمەن بىرگە سابىن، يود، تازا سۇلگى الىپ جۇرەدى ەكەن. مىڭداعان جان ۇستايتىن ەسىك تۇتقاسىنا قولعاپسىز قول تيگىزبەگەن دەسەدى. ميلليونەر گوۆارد حيۋز دا قۇجات، قالامساپ، ەسىك تۇتقالارىن جالاڭاش قولمەن ۇستاۋدان جيىركەنگەن. قولى مەن بەتىن تازا سۇلگىمەن ءسۇرتىپ وتىرۋدان ەش جالىقپاعان ونىڭ ۇرەيى ورشەلەنە ءتۇسىپ، سوڭىندا ادامدارمەن ارالاسۋدان قالعان دەسەدى. ءتىپتى قۇداي قوسقان جارىن دا ماڭىنا جاقىنداتپاعان-مىس. جالپى، وسىنداي ۇرەيىن كىرپيازدىققا بالاعان جاندار قاتارىندا مايكل دجەكسون، ادولف گيتلەر دە بولعان.
بايقاعانىمىزداي، بەلگىلى ساياسي تۇلعالار مەن باسشىلاردىڭ دا ءالسىز تۇستارى بولعان. امەريكانىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتون گوگول سەكىلدى تىرىدەي كومىلۋدەن قاتتى قورىققان. ول دا جاقىندارىنا دۇنيەدەن قايتقان سوڭ ەكى كۇن وتكىزىپ بارىپ، جەرلەۋ ءراسىمىن وتكىزۋدى بۇيىرعان.
ال І پەتر كەڭ ءارى بيىك ۇيلەردە تۇرۋدان سەسكەنگەن. ونىڭ ۇيىنىڭ بولمەلەرى تار، توبەسى الاسا كەلگەن. مۇمكىن پاتشا كەڭىستىگى كوپ ءۇيدىڭ جاڭعىرىعىنان دا قورىققان شىعار. الەمدى جاۋلاعىسى كەلگەن يمپەراتور ناپولەون بوناپارت مىسىقتى ۇناتپاعان. بالا كەزىندە وزىنە قاراي شاپشىعان مىسىقتان قاتتى شوشىنىپ قالعان، ونىڭ بۇل ءۇي حايۋانىنا جانى جىلي قويماپتى. مىسىق يۋليي سەزار، گيتلەر، مۋسسوليني سەكىلدى تالاي باسشىنىڭ دا مىسىن باسقان. پسيحولوگتار باسشىلاردا مۇنداي ۇرەيدىڭ پايدا بولۋىنىڭ سەبەبىن ءالى انىقتاي العان جوق. مىنە قىزىق، الپاۋىت ەلگە سوعىس اشۋدان قورىقپاعان، قانقۇيلى قاقتىعىستاردان قاشپاعان ادامداردى ءبىر نارسەدەن قورىقتى دەۋ كۇلكىلى ەستىلەدى. ءتىپتى ءمىز باقپاستان تالاي ادامنىڭ جانىن جالماعان، مىقتى دەگەن ستاليننىڭ دە وسال تۇسى بولعان. ول ۋلانۋدان ءارى اۋەدە ۇشۋدان قورىققان. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي باسشىدان ۇيقى قاشقان. ءوزى دە قالىڭ ۇيقىنى جاقسى كورمەگەن. ءيا، تالاي جاننىڭ قانىن ارقالاعان جاننىڭ تىنىش ۇيىقتاۋىنا جاساعان كۇنالارى كەدەرگى بولۋى ابدەن مۇمكىن عوي.
ال بەلگىلى ونەرتاپقىش نيكولا تەسلا زەرگەرلىك بۇيىمداردى ۇناتپاعان. ەلەكتر ەنەرگياسىن كوپ زەرتتەپ، وسى سالادا تالاي جاڭالىق اشقان زەرتتەۋشى، اسىرەسە، تەڭىز مارجاندارىن جاراتپاپتى. سونىمەن بىرگە عالىم ينفەكسيا جۇقتىرۋدان قورقىپ، قولىن ءجيى جۋىپ وتىرعان دەسەدى. مىنا قىزىققا قاراڭىز، ايگىلى ەيفەل مۇناراسىن تۇرعىزعان گيۋستاۆ ەيفەل بيىكتىكتى ۇناتپاعان. بيىكتەن قول-اياعى بوساپ قويا بەرەتىن ونەرتاپقىشتىڭ بۇل ۇرەيىن تولىق جەڭگەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. ال بالالارعا «ميككي ماۋس جانە ونىڭ دوستارى» اتتى تىشقاندار تۋرالى قىزىقتى مۋلتفيلمىن سىيلاعان مۋلتيپليكاتور ۋولت ەلاياس ديسنەي تىشقاننان قاتتى قورىققان ەكەن. سونداي-اق ساحنادان قورىققان ساحنا شەبەرلەرى دە بار كورىنەدى. مۇنداي قورقىنىش كەزىندە مەريلين مونرو، اعىلشىن اكتەرى لوۋرەنس وليۆەنىڭ دە بويىن بيلەگەن. ال اكتريسا باربرا سترەيزاند بۇل قورقىنىشىن جەڭگەن سەكىلدى. ءبىراق ءالى دە ونىڭ ساحناعا شىعار الدىندا جۇرەگى دۇرسىلدەپ قويا بەرەدى ەكەن. مۇنى قورقىنىش دەگەننەن گورى قوبالجۋ دەگەن دۇرىس شىعار. ءيا، «شارشى توپتا ءسوز باستاۋ قيىن» دەگەن وسى بولار.
گولليۆۋد اكتەرلەرى برەد پيتت، توم كرۋز، سكارلەتت يوحانسون، ءتىپتى «ورمەكشى ادام» فيلمىندە باستى رولدە ويناعان توبي ماگۋايەر بۇيىدەن، ورمەكشىنىڭ باسقا دا تۇرلەرىنەن قورقادى ەكەن. نەگىزى، ءبۇيىنىڭ ءبىر ءتۇرى - قاراقۇرتتان ءبارىمىز قورقامىز. جۋسان ءيىسى اڭقىعان قازاق دالاسىمەن جاقسى تانىس جاندار مۇنىڭ قانداي قاۋىپتى جاندىك ەكەنىن بىلەدى. ءبىراق قوي يىسىنەن قورقاتىن قاراقۇرت اۋىل قازاقتارى ءۇشىن قاۋىپ ەمەس. ءمانسابى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىنە قاراماستان، بارلىق ادام قورقادى. بۇل زاڭدى دا. ال ءسىز شە؟ نەدەن قورقاسىز؟
ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن» 2013
