استىق ەكسپورتى: عالامدىق احۋال قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى؟

جەر-جەردەگى جانجال مەن ەكولوگيالىق جاعداي ءالى وڭالا الماي تۇر. بۇل استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمىنە تىكەلەي اسەر ەتۋدە. مىسالى، ازىق-تۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى (FAO) 2024-2025 -جىلعى ماۋسىمدا استىق ساۋداسىنىڭ كولەمىن 484,2 ميلليون توننا دەپ باعالاعان. بۇل وتكەن جىلعى مەجەدەن 5,6 پايىز تومەن. سىڭارجاق مۇددەنىڭ كەسىرىنەن ەلارالىق تاۋار اينالىمى مەن كەلىسىمدەر قۇبىلعانىن دا كورىپ وتىرمىز. قازىرگى قارا تەڭىزدەگى قاقتىعىس، ا ق ش-تىڭ ساۋدا ساياساتى، تاياۋ شىعىستاعى بەرەكەسىزدىك، قىل اياعى قۇرعاقشىلىققا دەيىن ماسەلەنى قيىنداتپاق.

الەمدىك استىق وندىرىسىندەگى جەتەكشى ەلدەر قاتارىنا قىتاي، ا ق ش، رەسەي، ءۇندىستان، برازيليا ەلدەرى كىرەدى. بۇل مەملەكەتتەر عالامدىق ءونىمنىڭ جارىمىنا جۋىعىن قامتىپ وتىر. گەوساياسي جاعداي سالدارىنان العاشقى ءۇش ەلدە ەكسپورت-يمپورت ستاتيستيكا قۇبىلعانىمەن، برازيليا مەن ءۇندىستاندا استىق احۋالى تۇراقتى.

ال ناقتى بيداي وندىرىسىنە كەلسەك، رەيتينگ تومەندەگىدەي قالىپتاسقان.

حالىقارالىق استىق كەڭەسىنىڭ (IGC) دەرەگىنە سايكەس، وتكەن ماۋسىمدا استىق ەكسپورتى بويىنشا الەمدىك كوشباسشىلار قاتارىنا ا ق ش، رەسەي جانە ۋكراينا كىردى. اتالعان مەملەكەتتەر اينالاسىندا داۋ-دامايدىڭ ۇلعايۋى ءبۇتىن نارىققا اسەر ەتۋىنىڭ سەبەبى وسىدان شىقسا كەرەك. قازىرگى باعىت قانداي، مامىلە قاي دەڭگەيدە؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك.

رەسەي استىعىن كىم الادى؟

الدىمەن رەسەيدەگى كورسەتكىشكە كوز جۇگىرتكەن ءجون، سەبەبى كورشىمىز - استىق كولەمى مەن ەكسپورتى بويىنشا جەتەكشى ەلدىڭ ءبىرى. 2022 -جىلى باستالعان ۋكرايناداعى اسكەري قيمىلدان كەيىن جولى قىسىلعانىمەن، سالاداعى سالماعى ەش كەمىگەن جوق. كەرىسىنشە، جاڭا نارىق تابۋعا ۇمتىلىپ، شارۋالارعا سۋبسيديانى كوبەيتكەن. 2023 -جىلى رەسەيدەگى استىق ەكسپورتى 68,6 ميلليون توننانى قۇراعان بولاتىن. ال وتكەن جىلى 71 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتاپتى، 80 پايىزدان استامى بيدايدىڭ ۇلەسىندە.

بۇل ءوسىمنىڭ ساياسي استارى بار. رەسەي- ۋكراينا قاقتىعىسىنان كەيىن، ياعني 2023 -جىلى ق ح ر مەن ر ف اراسىندا 12 جىلعا شاقتالعان استىق كەلىسىمى جاسالدى. ول بويىنشا رەسەي تاراپى ورال، ءسىبىر جانە قيىر شىعىس اۋماقتارىندا وندىرىلگەن 70 ميلليون توننا استىقتى قىتايعا جەتكىزۋگە مىندەتتى. ناتيجەسىندە، بيىل رەسەي العاش رەت قىتايدىڭ استىق نارىعىندا ا ق ش-تى ىعىستىردى. جىل باسىنان بەرى باسەكەلەسى جەتكىزگەن ونىممەن سالىستىرعاندا ەسەلەپ ارتىق وتكىزگەن.

دەگەنمەن، قازىر «اسپان استى ەلى» رەسەي استىعىنىڭ باستى تۇتىنۋشىسى ەمەس. العاشقى بەستىكتە شالعاي مەملەكەتتەر ورنالاسقان. ونىڭ ىشىندە مىسىر، تۇركيا، يران، بانگلادەش، ساۋد ارابياسى بار. 2024 -جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەگيپەت 5,45 ميلليون توننا استىق الىپ، جىلدىق كورسەتكىشتى 1,8 ەسەگە كوبەيتتى. بيىل ماروككو، نيگەريا، ليۆان جانە كامەرۋنعا بيداي ەكسپورتى ەكى ەسە ۇلعايادى. لاتىن امەريكاسى دا رەسەيلىك استىقتى بەلسەندى ساتىپ الۋدا.

استىق الپاۋىتى اتانعانىمەن قازاقستاننىڭ ءوزى رەسەي استىعىن قابىلدايتىنى بار. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، وتكەن جىلى ەلگە 1964,3 مىڭ توننا استىق اكەلىنگەن. سونىڭ 1933,2 مىڭ تونناسى (98,4 پايىزى) رەسەي فەدەراتسياسىنان يمپورتتالعان.

قازاقستان فەرمەرلەرى قاۋىمداستىعى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى اكپار ماۋلەنوۆ رەسەيدىڭ استىق ەكسپورتىنىڭ ۇلعايۋىن بىرنەشە سەبەپپەن ءتۇسىندىردى. ايتۋىنشا، فەرمەرلەرگە جەڭىلدىك پەن جۇيەلى تاسىمال وڭ ناتيجە بەرگەن ەكەن.

- بىرىنشىدەن، رەسەيدە وندىرىلەتىن استىق كولەمى ەداۋىر كوپ. ەكىنشىدەن، استىقتىڭ وزىندىك قۇنى تومەن. ناقتىراق ايتساق، استىق وندىرۋگە قولدانىلاتىن تىڭايتقىش، تۇقىم، جانار-جاعارماي، گەرميتسيد، تەحنيكا، قوسالقى بولشەكتەردىڭ ءبارى وزدەرىنەن شىعارىلادى.

وعان قوسا فەدەراتيۆتى بيۋدجەتتەن دە، وبلىستىق بيۋدجەتتەن دە بولىنەتىن سۋبسيديا كولەمى جوعارى. فەرمەرلەرگە بەرىلەتىن قارجىلاي قولداۋ قوماقتى. سوندىقتان رەسەي استىعىنىڭ باعاسى تومەن، سۇرانىس جوعارى، - دەدى ساراپشى.

ەكسپورتتى دامىتۋدىڭ فەدەرالدىق ورتالىعىنىڭ بولجامىنشا، 2030 -جىلعا قاراي رەسەيدىڭ استىق ەكسپورتى 75 ميلليون تونناعا جەتۋى ىقتيمال. ونىڭ 80 پايىزى - بيداي، 10 پايىزى - جۇگەرى، 9 پايىزى - ارپا بولماق.

مۇنشا ءونىمدى قايدا ساتادى؟ حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان قىسىمى كۇشەيگەلى رەسەيدىڭ ەۋروپاعا جولى جابىق. ەندىگى باعىتى - ورتالىق ازيا، تاياۋ شىعىس ەلدەرى. ساراپشىلار كورشىمىز ءبىز ءونىم وتكىزەتىن نارىققا (ورتالىق ازيا ەلدەرى) كۇش سالسا، باستى باسەكەلەسىمىزگە اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمايدى.

ۋكراينا: تەڭىز جولىنداعى تاسىمال

استىق الەمىندە كوشباسشىعا اينالعان ۋكراينانىڭ قازىرگى احۋالى ءسال كۇردەلى. ءوندىرىس كولەمى ازايىپ، تابىس كەمىدى. قاقتىعىستىڭ ءار جىلى شىعىنعا اينالۋدا. مىسالى، سوعىس الدىندا - 2021 -جىلى ۋكراينانىڭ استىق ەكسپورتى جىلىنا 50 ميلليون تونناعا جۋىق ەدى. 2022 -جىلدان 35 ميلليون تونناعا تومەندەدى، 2023-2024 -جىلعى ماۋسىمدا ەكسپورت كولەمى 27 پايىز ازايعانى ايتىلدى.

الايدا ۋكراينا ءۇشىن باستى قاتەر مايدان ەمەس، تاسىمال جولى بولىپ وتىر. قارا تەڭىزدەگى رەسەي باقىلاۋىنان اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن قۇرلىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتقانىمەن، استىق ەكسپورتى ءالى دە تەڭىز جولىنا تاۋەلدى. ۋكراينا تەڭىز پورتتارىنىڭ اكىمشىلىگىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك، قازىر ەلدە ماڭىزدى ءۇش پورت بار، تاسىمالدىڭ كوپ بولىگى سول ارنامەن ءوتىپ جاتىر. استىقتان وزگە ونىمدەر دە ارالاس تاسىمالدانىپ كەلەدى.

· «وڭتۇستىك» پورتىنان («پىۆدەنني» ) جىلىنا - 27,6 ميلليون توننا؛

· «قارا تەڭىز» ساۋدا پورتىنان - 21,6 ميلليون توننا؛

· «ودەسسا» پورتىنان - 15,2 ميلليون توننا ءونىم جونەلتىلگەن.

بۇعان دەيىن ۋكراينا رۋمىنيامەن اراداعى دۋناي پورتىن دا قارقىندى پايدالانعانى بەلگىلى. كەيىنگى ۋاقىتتا تىزگىندى تەجەگەنگە ۇقسايدى. وتكەن جىلى مۇنداعى تاسىمال 50 پايىزعا جۋىق قىسقارعان. بۇل - ءبىر جىلداعى وزگەرىس:

· «يزمايل» پورتىندا - 33,9 پايىز؛

· «رەني» پورتىندا - 66 پايىز؛

· «ۋست- دۋنايسك» پورتىندا - 69,6 پايىز جۇك ازايدى.

«ۋكراينا اگرارلىق كونفەدەراتسياسىنىڭ» پرەزيدەنتى لەونيد كوزاچەنكونىڭ سوزىنشە، كەيىنگى 2 جىلدا ەلدەگى استىق ساتۋمەن اينالىساتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سانى 1,5 مىڭعا جەتكەن. باسىم دەنى ەۋرووداق ەلدەرىنە بيداي، ارپا، جۇگەرى ەكسپورتتايدى. بۇل ۇردىستەن ۋكراين حالقى پايدا كورسە، ەۋرووداق ۇركە قاراپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى پورتتاردىڭ جۇكتەمەسىنىڭ ازايۋىنا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىقپالى بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ۋكرايناعا جاقتاسىپ ءونىم كىرگىزگەنىمەن، وزىندەگى سۋبسيديانىڭ كۇشىمەن ارەڭ وتىرعان جەرگىلىكتى شارۋالارعا سالماق تۇسۋدە. سوندىقتان ۋكراينا استىعىنىڭ ەۋروپاعا ەنۋى ايتارلىقتاي قيىنداي ءتۇستى. الداعى بولجام دا بۇلىڭعىر.

ا ق ش-تى نە كۇتىپ تۇر؟

ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ ەكونوميكالىق شەشىمى الەمدىك استىق ەكسپورتىنىڭ بەدەرىن وزگەرتپەك. 2 ساۋىردە دونالد ترامپ ا ق ش-قا اكەلىنەتىن يمپورتتىق تاۋارلارعا ارنالعان كەدەندىك باج سالىعىن كوتەردى. وزگەرىس استىق ەسكپورتىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنى بەلگىسىز. قازىر قىتاي باستاعان قارىمتا جاۋاپ قانا الداعى جاڭالىقتان حابار بەرىپ تۇر. جاڭا كەدەندىك باج سالىعىنا سايكەس، بۇدان ءارى قىتاي تاۋارىنا سالىناتىن سالىق مولشەرى 34 پايىزدى قۇرايدى. كانادا مەن مەكسيكا ءۇشىن دە 25 پايىز دەڭگەيىندە تاريف ەنگىزىلدى.

مۇنىڭ ءبارى استىق تاسىمالىنا سالقىنىن تيگىزەدى دەگەن پىكىر باسىم. ولاي دەيتىنىمىز، اتالعان ەلدەر - ا ق ش ءۇشىن ماڭىزدى نارىق. وتكەن جىلى ا ق ش شىعارعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 24 پايىزىن قىتاي مەنشىكتەدى. مەكسيكاعا باعىت العان جۇك - 29 پايىز، كولۋمبياعا - 20 پايىز، جاپونياعا - 43 پايىز، وڭتۇستىك كورەياعا - 107 پايىز ارتتى. ەگەر ساۋدا سوعىسى ۋشىقسا، ستاتيستيكا قۇلدىرايتىنى انىق.

العاشقى بەلگى قازىردەن سەزىلۋدە. اسىرەسە، قىتاي بالاما جول ىزدەپ بريكس-تەگى وداقتاستارىنا قارايلاي باستادى. وعان قوسا جاۋاپ رەتىندە ا ق ش-تان كەلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە 10-15 پايىز سالىق ەنگىزبەك. ق ح ر-عا كەلەتىن ا ق ش ەكسپورتىنىڭ 15 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇل جاڭالىق قوس مەملەكەتكە اۋىر سوققى بولاتىنى ءسوزسىز. AgResource Inc. كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ءارى World Grain باسىلىمىنىڭ رەداكتورى دەن باسسس الداعى ا ق ش ەكسپورتىنىڭ كورسەتكىشى 16 ميلليارد دوللارعا دەيىن تۇسەدى دەگەن بولجام ايتتى.

«قىتاي - الەمدىك استىق نارىعىندا ءىرى ساتىپ الۋشى ەل. ونىڭ ورنىن وزگە نارىقپەن الماستىرۋ ا ق ش-قا قيىنعا سوعادى. قىتاي الشاقتاعان سايىن قۇراما شتاتتار تابىستان قاعىلا تۇسپەك. مۇنى ەكى جىلدا امەريكالىق فەرمەرلەر تابىسىنىڭ 37 پايىزعا تومەندەۋىنەن-اق كورۋگە بولادى»، - دەدى ول.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە، الەمدىك استىق نارىعىن بريكس وزگەرتەدى دەگەن جورامال بار. ۇيىم قۇرامىنداعى ەلدەر عالامدىق استىقتىڭ 44 پايىزىن ءوندىرىپ وتىر. بيداي مەن كۇرىش ەكسپورتىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن، جۇگەرى ەكسپورتىنىڭ تورتتەن بىرىنە يە. دەمەك، ا ق ش-تىڭ استىق ەكسپورتىنداعى ۇستەمدىگى جويىلۋىنا كۋا بولۋىمىز عاجاپ ەمەس.

قازاقستان: فورۆاردتىق كەلىسىم مەن تاسىمال شىعىنى

عالامدىق احۋالعا قاراماستان قازاقستاننىڭ استىق ەكسپورتىنداعى پوزيتسياسى ىلگەرىلەپ كەلەدى. قازاقستان - العاشقى وندىقتا. كولەمگە كەلسەك، وتكەن جىلدى رەكوردتىق دەڭگەيدە اياقتادىق. جەلتوقسان ايىنىڭ وزىندە ميلليون تونناعا جۋىق استىق شەتەل استى، جىل بويى 7,9 ميلليون توننا ءونىم ەكسپورتتالدى.

ال بيىلعى كورسەتكىشتى جاڭا ەگىننىڭ استىق ساۋداسىنان الىپ وتىرمىز. 2024 -جىلدىڭ قىركۇيەك ايى مەن 2025 -جىلدىڭ ناۋرىز ايى ارالىعىندا ەكسپورتقا 6,4 ميلليون توننا استىق جونەلتىلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، وزگەرىس تاسىمال كولەمىن ۇلعايتۋعا سەپ بولعان:

· وزبەكستانعا - 31,7 پايىز؛

· تاجىكستانعا - 50 پايىز؛

· قىرعىزستانعا 88 پايىز ارتىق جەتكىزىلگەن.

ايتا كەتۋ كەرەك، يران مەن ازەربايجانداعى قازاقستاندىق استىق ۇلعايدى. وسىلايشا، يرانعا ەكسپورت 17,6 ەسە (43 مىڭ توننادان 761 مىڭ تونناعا دەيىن)، ازەربايجانعا ەكسپورت 84 ەسە (5 مىڭ توننادان 423 مىڭ تونناعا دەيىن) كوبەيگەن بولاتىن.

ارينە، قۋانارلىق ستاتيستيكا. الايدا بۇل ەل ءۇشىن جەتىستىكتەن گورى، امالسىز ارەكەت نەمەسە بالاما جول بولدى دەگەن دۇرىس شىعار. كەيىنگى جىلدارى گەوساياسي جاعداي قازاق استىعىنىڭ تاسىمال جولىنا دا، باعا ساياساتىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزدى. قازاقستان فەرمەرلەرى قاۋىمداستىعى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى اكپار ماۋلەنوۆتىڭ سوزىنشە، وتاندىق استىق ەكسپورتى ەۋروپا نارىعىنان قاعىلىپ وتىر.

- بۇرىن ءبىزدىڭ استىق ەۋروپا ەلدەرىنە ۇلكەن كولەمدە تاسىمالداناتىن. شيەلەنىستى جاعداي كوبەيگەن شاقتا ول نارىققا استىق وتكىزۋ قيىنعا سوعۋدا. ويتكەنى، رەسەي ارقىلى وتكىزسەك، ونداعى ترانزيت ءتاريفى وتە جوعارى، ەۋروپاعا بارعان كەزدە ءبىزدىڭ استىقتىڭ باعاسى باسەكەگە توتەپ بەرە المايدى، - دەدى سپيكەر.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دە ماسەلەنىڭ بارىن جاسىرعان ەمەس. ەكسپورتتالاتىن استىقتىڭ باعاسى ىشكى جانە الەمدىك نارىقتاعى جاعدايدى ەسكەرە قالىپتاساتىنىن ايتقان. قولدان كەلەتىن بار كومەك - تاسىمالداۋ شىعىنىن سۋبسيديالاۋ. قازىر استىق ەكسپورتىن دامىتۋ ءۇشىن كولىك تاسىمالىنا ارنايى جەڭىلدىك ەنگىزىلۋدە. مولشەرى ەلدىڭ الىس- جاقىندىعىنا بايلانىستى. استىق شالعاي مەملەكەتتەرگە تاسىمالدانسا، تونناسىنا 30 مىڭ تەڭگە، جاقىن ەلدەرگە جونەلتىلسە، 20 مىڭ تەڭگە بەرىلەدى.

- ەسەپتەۋ الەمدىك تاۋار بيرجالار، قولما- قول استىق نارىعى مەن يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ بيداي ساتىپ الۋعا ارنالعان تەندەر دەرەگىن تالداۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق، باعانى انىقتاۋ كەزىندە استىقتى مەجەلى ستانتسياعا نەمەسە پورتقا جەتكىزۋى، ناقتى ەكسپورتتىق باعىتتار بويىنشا تەڭىز تاسىمالىنىڭ قۇنى، كولىك شىعىنى ەسكەرىلەدى. بۇل قازاقستاندىق استىقتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ رەداكتسياعا بەرگەن جاۋاپ حاتىندا.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى اناس باققوجايەۆتىڭ پىكىرىنشە، شارۋالار مەن مەملەكەت اراسىنداعى مامىلەنى دۇرىستاۋ كەرەك. اسىرەسە «ازىق-تۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ۇ ك» ا ق-نىڭ تالابىن قايتا قاراۋ ماڭىزدى.

- جىل سايىن «ازىق- تۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» كوكتەمگى دالا جۇمىسى كەزەڭىنىڭ الدىندا شارۋالارمەن كەلىسىمشارت جاسايدى. بۇل جاقسى تەتىك ەكەنى داۋسىز. شارۋالار نەسيە الماي، بولاشاق الاتىن استىعىن وتكىزىپ، سونىڭ ارقاسىندا اۆانس الۋ قاراستىرىلعان.

الايدا قازىرگى شارتتى رەفورمالاۋ كەرەك سەكىلدى. بىرىنشىدەن، شارۋالارعا كەلىسىمشارت ۇسىنىلاتىن كەزدە باعا وتە تومەن كورسەتىلەدى. ەكىنشىدەن، اتالعان شارت بويىنشا شارۋا قامباعا استىق جيناعان كەزدە استىقتىڭ قىزىعىن كورە المايدى. ويتكەنى كۇزدە جاپپاي استىق جيناۋ بارىسىندا باعا تومەن بولادى، ال قىستا باعا وسەدى. فورۆاردتىق ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتىن جاساعان شارۋا قىستاعى كوتەرىلگەن باعانى كورىپ، كومپانياعا وتكىزگەنىنە وكىنىپ جاتادى، - دەيدى اناس باققوجايەۆ.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا، وسى مازمۇنداس ماسەلە ا ق ش-تا 90-جىلداردىڭ باسىندا ورىن العان. ولار ونى شەشۋدىڭ جولىن تاۋىپتى. ا ق ش-تا فورۆاردتىق كەلىسىمشارت جاسالادى، اۆانس بەرىلەدى. ال كۇزدە استىق جينالعان ساتتە ءونىمدى ساتۋ قۇقى شارۋالارعا جۇكتەلەدى. اناس باققوجايەۆ ۇكىمەتكە سول مودەلدى قاراستىرۋدى ۇسىنىپ كەلەدى.

جالپى تاسىمال كەدەرگىسىنە قاراماستان قازاقستاندىق استىققا سۇرانىس جوعارى. ماسەلەن، يتاليا ماكارون ونىمدەرىن ازىرلەۋگە قازاقستاننىڭ قاتتى بيدايىن الادى. وعان قوسا كوپ مەملەكەت ءبىزدىڭ استىقتى وزىنىكىنە قوسىپ، ساپاسىن جاقسارتۋعا پايدالانادى. وسى ەسەپپەن الساق، مەملەكەت تاراپىنان استىقتىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ، سۋبسيديانى ۇلعايتۋ، «قازاقستان تەمىر جولى» ا ق-نىڭ تاسىمال تاريفىن كوتەرۋىنە جول بەرمەۋ ەكسپورت الەۋەتىن كوتەرمەك.

اۆتور

ەرسىن شامشادين

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى