ۋاقىت ۇعىمداردى وزگەرتسە
بۇل قازاقتىڭ ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق دەگەندى تۇسپالداعان فيلوسوفياسى عوي. راسىندا دا سولاي. سوڭعى وتىز جىلدا ادامزات قوعامى تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ىرعاعىنا تۇسكەلى بەرى ءبارى جىلدام، ءبارى تەز. بىزدە ءبارى جەتسە دە، ۋاقىت جەتپەيدى. اسىرەسە، قالادا تۇراتىنداردا…
تاڭەرتەڭ جۇرت جۇمىسقا ەرتە جينالادى، ويتكەنى كولىك تىعىنى دىتتەگەن جەرىڭە ۋاقىتىندا بارۋعا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. جۇمىستان قايتاردا دا سولاي.
بۇرىن بارلىق ىزدەگەنى اۋىلدان-اق تابىلاتىن قازاق ەندى جۇمىسسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن جانباعىس ءۇشىن ۇلكەن شاھارلارعا توقتاۋسىز اعىلۋدا. جاستاردا ەكىباستان قالا ومىرىنە قىزىعۋشىلىق كۇشتى. ءبىز قالاماساق تا قوعام دامۋىنا، زامان تۋدىرعان ءتۇرلى ۇدەرىستەرگە ىلەسۋگە ءماجبۇرمىز. ويتپەسەك ارتتا قالامىز، ەسەمىز كەتەدى.
زاماننىڭ شالت قيمىلدى قالايتىن، جايباسارلىققا ورىن قالدىرمايتىن تەزدىگى ادامدى وزگەرتىپ جاتىر. ادام وزگەرگەن سوڭ ول جاساعان ۇعىمدار دا وزگەرەدى. ءبىر كەزدە مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ:
اسىعۋ كەرەك،
اسىعۋ كەرەك،
اسىعۋ كەرەك، اسىعۋ!
الدىندا - بيىك اسۋىڭ.
اسىعۋ كەرەك جىلدامدىعىنداي ساۋلەنىڭ،
ارتىڭا تاستاپ نايزاعايلاردىڭ جاسىنىن!
اسىعۋ كەرەك،
تىندىرۋ كەرەك بارلىعىن!
ەشكىمنىڭ كۇتپەي جارلىعىن!
اپارماي كەشكە، اسىعۋ كەرەك، اسىعۋ،
تۇستەگى ءىسىڭنىڭ قالدىعىن!
اسىعۋ كەرەك،
اسىعۋ كەرەك، قالايدا!
ۋاقىت ساعان قاراي ما؟!
اسىعۋ كەرەك.
اسىعىپ جەتكەن ارماننىڭ
اپپاق ساۋلەسى
ءتۇسسىن دە تۇرسىن سامايعا! - دەگەن ولەڭىن وقىعان قازاق «قايدا اسىعامىز، ءومىر ونسىز دا قىسقا» ەمەس پە دەر ەدى. سەبەبى «اسىقپاعان اربالى قويانعا جەتەدى»، «اسىققان - شايتاننىڭ ءىسى» دەپ تامسىلدەيتىن ەلگە اسىعۋ دەگەن جات نارسە سياقتى كورىنەتىن. ال قازىر ناعىز اسىعۋدىڭ زامانى كەلدى. دەمەك، قازىرگى ادامعا «اسىقپا» دەي المايسىڭ. بۇگىنگى اسىعۋدىڭ ءمانى بولەك، اسىعۋ - ۇلگەرۋ، ويدا جۇرگەن ءىستى تەز ءبىتىرىپ، دەمالۋعا ۋاقىت تابۋ.
بۇرىن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەز بايلانىسۋىندا كوپ قيىندىقتار بولاتىن. ەڭ تەز بايلانىسۋ قۇرالى ءۇي تەلەفونى بولسا، ونىڭ دا كوبى اۋىلدىق، اۋدان دەڭگەيىندە شەكتەۋلى ەدى جانە كەز كەلگەن ادامنىڭ ۇيىنە جەكە تەلەفون قۇرعىزۋعا مۇمكىندىگى جوق ەدى. جۇرت قالاارالىق بايلانىسقا شىعۋ ءۇشىن ارنايى كود تەرىپ، وعان قوسىمشا اقى تولەيتىن نەمەسە پوشتاعا بارىپ اتس- تەر ارقىلى سويلەسەتىن. ال قازىر شە؟
باعىدا مەكتەپتە ىبىراي التىنساريننىڭ:
ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار
تاستان ساراي سالعىزدى؛
ايشىلىق الىس جەرلەردەن،
كوزىڭدى اشىپ-جۇمعانشا،
جىلدام حابار العىزدى، - دەگەن ولەڭىن وقىعاندا ونداعى ايتىلعاندار قيال-عاجايىپ ەرتەك سياقتى سەزىلەتىن. ءتىپتى، ونى ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ارمانداي كورەتىن ەدىك. بۇگىندە «كوزدى اشىپ- جۇمعانشا» حابار الىپ وتىرعاندا ىبىرايدىڭ ولەڭى ەسىمىزگە دە تۇسپەيدى. ويتكەنى شىنايى ءومىر كورىنىسىنە اينالعان قيال جەمىسى قازىر ءبىز ءۇشىن كادىمگى كۇندەلىكتى ومىردە ءجۇرىپ جاتقان ۇدەرىس. ەندەشە ادام بۇگىندە ەشتەڭەگە تاڭعالمايتىن بولدى، سەبەبى قيالدان ءومىر شىندىعى وزىپ كەتكەن زامان بۇل…
ادام، قالاي دەسەك تە، جاندى، سانالى قۇبىلىس. سوندىقتان وعان قيالداۋ، ارمانداۋ، ساعىنۋ، اڭساۋ سەكىلدى سەزىمدەر ءتان. ءبىراق ونىڭ ءبارى قول جەتكەندە تىيىلادى. ماسەلەن، ساعىنۋ…
تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «ساعىنىش» اتتى عالامات ولەڭى بار عوي. ەسكە تۇسىرەيىكشى.
…قاجەت جەرىندە قاتىگەزدىك پەن
قاتالدىق كەرەك، دەسەك تە،
ادامنىڭ زاڭعار ۇلىلىعىن، سەن،
ساعىنىشىمەن ەسەپتە.
ونسىز سەن، ءتىپتى، تۇلپار دا بولساڭ،
قوسىلا المايسىڭ قاتارعا.
اۋەلى ابدەن ساعىنىپ الماي،
شىعۋشى بولما ساپارعا.
ساعىنباي بارساڭ تەڭىز دە سەنىڭ
تەبىرەنبەس جاستىق شاعىڭداي.
بۇلبۇلدىڭ داۋسىن ەستي المايسىڭ،
باۋلارعا كىرسەڭ ساعىنباي.
ساعىنباي بارساڭ تاۋلار دا سەنىڭ
الدىڭنان شىقپاس اسقاقتاپ،
ويلاۋىڭ مۇمكىن دۇنيەنى مىناۋ
كەتكەن ەكەن دەپ تاس قاپتاپ…
ءيا، ولەڭ تۋعان وتكەن عاسىردا وسىنداعى ايتىلعان ويلاردىڭ ءبارى جانىمىزدى جەلپىپ، جۇرەگىمىزدى تولقىتاتىن. جىردىڭ عالامات كۇشىنىڭ اسەرى سونداي، ونى وقىعان نە تىڭداعان ادامنىڭ كوزىنە جاس ۇيىرەتىن. اركىمنىڭ ويىندا جۇرگەن ءبىر ساعىنىشتى قوزداتىپ، جۇرەگىن ەلجىرەتەتىن. تولعاندىراتىن، تامساندىراتىن، بىرەۋمەن كەزدەسۋگە اسىقتىراتىن. قازىر شە؟
الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ادامداردى سەكۋندتا ونلاين تۇردە بايلانىستىراتىن قۇرالدار تۇرعاندا بىرەۋدى ساعىنامىز دەپ ايتا الامىز با؟ جىلدار بويى كورىسپەسەڭ دە، كۇندە تەلەفون ارقىلى بايلانىسىپ جۇرگەن ادامدى ويدا جوقتا كەزدەستىرىپ قالساڭ باياعىداي ساعىنا كورىسىپ، شۇرقىراسىپ كەتە الاسىڭ با؟ مەنىڭشە جوق. دەمەك، دامىعان تەحنولوگيا ادامنىڭ ىزگى سەزىمدەرىنىڭ ءوزىن جەپ قويىپ جاتىر…
قوعام دامۋى وزگەرتپەگەن نە قالدى جالپى؟ بۇگىندە كوزىمىز بەن قۇلاعىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن تالاي نارسە تۋرالى كەزىندە نە ويلايتىن ەدىك؟
تاۋەلسىزدىكتى ەندى الىپ جاتقاندا جۇرت كۇن كورۋ ءۇشىن جابىلا الا دوربا ارقالاپ كەتكەن كۇندەر قازىر ۇمىت بولۋعا اينالدى. سول كەزگە دەيىن ساۋداگەر دەگەن ۇعىم تەك جامان ماعىناسىندا ايتىلاتىن ەدى. «ساۋدا ماقساتى - ۇتۋ» ەكەنىن و باستان-اق بىلگەن قازاق ونىڭ سىرىن بىلەتىن، ءبىراق پايداكۇنەم دەگەن اتاققا قالماۋى ءۇشىن ودان قاشاتىن. ساۋدامەن اينالىساتىن حالىقتاردى ۇناتپايتىن. ءبىراق «دۇنيە - كەزەك» دەگەندەي ول دا ءبىزدىڭ حالىقتىڭ باسىنا كەلدى. حالىق اشتان ءولىپ، كوشتەن قالماۋى ءۇشىن ساۋداعا بەيىمدەلدى. بۇرىنعى ساۋداگەر دەگەن اتاق ەندى ىسكەر، اقىلدى سانالدى. ءسويتىپ، زاماننىڭ قىسىمى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ساۋداعا، ساۋداگەرگە دەگەن ۇعىمىن وزگەرتىپ جىبەردى.
ۇيات، وبال دەگەن ۇعىممەن تاربيەلەگەن حالىق ەدىك، قازىر ۇياتتىڭ وزىنەن پايدا تاۋىپ، بايلىق جيعاندار كوبەيدى. جامانات دەگەننەن قاشاتىن ەدىك، بۇگىندە ونى «قارا پيار» دەپ الىپ، اتاق شىعارۋدىڭ، تانىمال بولۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىردىق. ءتىپتى، وندايدى ابەس ساناپ، قارسى شىققاندار «ارتتا قالعان» دەگەن اتاققا يە بولادى. ينتەرنەت دەگەن شەكسىز ەركىندىك اۋزىمىزعا كەلگەندى ايتۋعا، جۇرتتى داتتاۋعا، قارالاۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. بۇنىڭ ءبارى زاماندى قارالاۋ ەمەس، جاي عانا ۇعىمداردىڭ ءمانى اۋىسقانى تۋرالى اڭگىمە.
ۇعىمدى ايتامىز، اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق زاماندا تۇتاس ماماندىقتار جويىلىپ كەتكەلى تۇر. ادام ىستەيتىن بۇكىل قارا جۇمىستى روبوتتار اتقارسا، قانشا ادام جۇمىسسىز قالىپ، ءناپاقاسىنان ايىرىلاتىنىن ءبىر قۇداي ءبىلسىن.
كەلىسسەك تە، كەلىسپەسەك تە بۇل عاسىر وزگەرىستەردىڭ، جاڭالىقتاردىڭ، دامۋدىڭ عاسىرى. ال ول جولىندا كەدەرگى قالدىرماي ىعىستىرىپ بارادى.
«ەگەر ارمانىڭىزدىڭ ورىندالمايتىنىنا كوزىڭىز جەتىپ تۇرسا، ونى بىردەن توقتاتقانىڭىز ءجون. قۇر ۇمىتپەن كۇن كەشۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپتى ايگىلى قالامگەر اگاتا كريستي. دەمەك، ءبىزدىڭ بۇرىنعى ومىرىمىزدە بولعان ىزگىلىك اتاۋلى قايتىپ كەلىپ، باياعىشا ءومىر ءسۇرۋ ەندى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ءومىر دەگەن العا ۇمتىلۋىمەن ماڭىزدى. سەبەبى اعىلشىننىڭ اتاقتى جازۋشىسى گەربەرت ۋەللس ايتقانداي، «ۋاقىت ماشيناسى ءارقايسىمىزدا بار: وتكەن شاققا - ەستەلىك، بولاشاققا - ارمان اپارادى».
ۇعىمداردى وزگەرتىپ، جانىمىزدى قاساڭداندىرىپ جاتسا دا زامانعا ەشتەڭە ىستەي المايمىز. «زامانىڭ تۇلكى بولسا، تازى بوپ شال» دەيتىن قازاقى ءتامسىلدىڭ ولمەيتىن ءمانىن جادىمىزدا ۇستاساق بولدى.
احمەت ءومىرزاق
