عالامشارلىقتار جەردى مەكەن ەتكەن بە؟
وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن مامانداردىڭ پىكىرىنە سەنسەك، وزگە عالامشارلىقتارعا جەر الەم وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن پانا بولعان ەكەن. ياعني كەيبىر عالىمدار «وزگە عالامشارلىقتار ادامزاتتان جەردى تارتىپ الۋ ءۇشىن كەلەدى» دەپ، «جاۋدى جاقىنداتىپ، اتتى تاقىمداتىپ»، بايبالام سالىپ جاتسا، باسقا زەرتتەۋشىلەر «ولار جەر شارىن باياعىدا-اق مەكەن ەتىپ كەتكەن» دەگەن تۇجىرىمدى ۇسىنىپ جاتىر...
دروپا تايپاسى
مۇنداي تۇجىرىم سوناۋ 20- عاسىردىڭ باس كەزىندە پايدا بولعان ەكەن. 1938- جىلى قىتاي ارحەولوگى چي پۋ تەي ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىمەن تيبەت تاۋلارىنىڭ ۇڭگىرلەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. زەرتتەۋ بارىسىندا ولار ءپىشىنى ادامدىكىنە ۇقسامايتىن قاڭقالاردى تابادى. سودان باس سۇيەكتەرى ادەتتەگىدەن ۇلكەن، ال دەنەلەرى نازىك ءارى جىڭىشكە كەلگەن بۇل قاڭقالار وزگە عالامشارلىقتارعا تيەسىلى دەگەن بولجام جاسايدى. ولاردىڭ بۇلاي بولجاۋىنا ۇڭگىر قابىرعالارىنداعى كۇن مەن ايدىڭ جانە اسپان دەنەلەرى سالىنعان سۋرەتتەردە نەگىز بولسا كەرەك. سونداي-اق عالىمدار سۇيەكتەردىڭ جانىنان نە ماقساتتا قولدانىلعانى بەيمالىم، ديامەترى 30 سانتيمەترگە جەتەتىن، قۇرامى وزگەشە دوڭگەلەك تاستاردى تابادى.
وسىلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرە كەلە، عالىمدار بۇل تۇسىنىكسىز تىرشىلىك يەلەرى 12 مىڭ جىل بۇرىن جەر شارىنا ۇشىپ كەلگەن «دروپا تايپاسى» بولعان دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ال 60-جىلدارى رەسەي جانە امەريكا باسىلىمدارىنا تيبەت تاۋلارىنان تابىلعان «دروپا تايپاسى» جايلى دەرەكتەر شىعا باستايدى. الايدا مۇنداي زەرتتەۋدىڭ بولعان-بولماعانى بەلگىسىز. وسىنداي جادىگەرلەردىڭ تابىلعاندىعىن راستايتىن دالەلدەردىڭ بولماۋى وسى وقيعانىڭ بولعاندىعىنا كۇمانمەن قاراۋشىلاردىڭ سانىن كوبەيتكەن.
كۇماندانۋشىلاردىڭ قاتارىن ازايتۋعا تالپىنعان قىتاي عالىمى سۋم ۋم نۋي وزگە عالامشارلىقتاردىڭ دوڭگەلەكشەلەرىندە تاڭبالانعان يەروگليفتەردىڭ ماعىناسىن اشادى. ول دوڭگەلەكتەردە دروپا تايپاسى جايلى اقپاراتتىڭ بار ەكەنىن، بۇل تايپانىڭ عارىش كەمەسى جەرگە الىس پلانەتادان ۇشىپ كەلىپ بۇزىلعانىن، سول سەبەپتى دە جەردە قالىپ قويعانىن جازادى. وسىنداي نەگىزسىز تۇجىرىمدارىمەن عىلىمي باسىلىمدارعا ماقالا جاريالاعان عالىم ەلدىڭ سىنىنا ۇشىراپ، كۇلكىگە قالادى. مۇندايدى كوتەرە الماعان عالىم جاپونياعا كەتىپ، سول جەردە دۇنيە سالعان ەكەن.
قىتايلىقتار تاراتقان بۇل وقيعاعا وزگە ەلدىڭ عالىمدارى ويدان شىعارىلعان اڭىز دەپ قارايدى. ءتىپتى زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبىسى سۋم ۋم نۋي دەگەن عالىمنىڭ بولعاندىعىنا دا كۇمان كەلتىرەدى. دەسە دە بۇل اڭىز كوپتەگەن ەلدەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان كورىنەدى. ءتىپتى ماسكەۋ عالىمدارىنىڭ ءوزى قىتاي ەلىنەن دوڭگەلەك تاستاردى ارنايى الدىرىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ولار دا تابىلعان بۇل جادىگەرلەردىڭ جەرگە تيەسىلى ەمەستىگىن دالەلدەگەن-مىس.
ال اۆستراليا عالىمى ەرنەست ۆەنەگەر 1974- جىلى وسى جايتتىڭ شىن-وتىرىگىن ناقتىلاۋ ءۇشىن قىتايعا كەلەدى. بۇل ساپارىندا ەل مۇراجايىن ارالاپ ءجۇرىپ، قۇپيا تاستاردى كوزى شالىپ قالادى. «وزگە عالامشارلىق جادىگەرلەرگە» قىزىققان ول ورايىن تاۋىپ، سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الادى. ءبىراق بۇل تاستار كوپ ۇزاماي مۇراجايدان ءىزىم-قايىم جوعالىپ كەتەدى. سولايشا عالىمنىڭ سۋرەتى دالەلسىز قۇجات كۇيىندە قالىپ قويادى.
جۇرتتىڭ كۇلكىسىنە، عالىمداردىڭ سىنىنا ۇشىراعان قىتايلىق زەرتتەۋشى سۋم ۋم نۋيدىڭ تۇجىرىمىنا نەمىس ارحەولوگى ۆالتەر فون مولتكە كامىل سەنەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، دروپا تايپاسىنىڭ تۋعان قونىسى سيريۋس عالامشارىنىڭ جانىندا بولۋى مۇمكىن. قىتايلىق عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىن جوققا شىعارمايتىن زەرتتەۋشى بۇل تايپانىڭ تۇگەلىمەن قىرىلىپ قالعانىنا ەش سەنبەيدى. ول قىتايدىڭ ادام اياعى باسپاعان تاۋلارىندا ءالى دە بولسا دروپا تايپاسىنىڭ وكىلى تىرشىلىك ەتىپ ءجۇر دەگەن ويدا.
وسىلايشا قۇپياسى كوپ، دالەلى جوق بۇل جايت كوپشىلىك ءۇشىن اڭىز دەڭگەيىندە قالىپ قويا بەرمەك. كىم بىلەدى، مۇمكىن، قىتاي عالىمدارى وزگە عالامشارلىقتاردىڭ قۇپياسىن بۇرىن اشۋ ءۇشىن نەمەسە باسقا دا ءبىر سەبەپتەرمەن شىندىقتى جاسىرىپ، اقيقاتتى اڭىزعا اينالدىرعىسى كەلگەن بولار. اقيقاتى قايسى، وتىرىگى قايسى، انىق بىلمەگەن سوڭ بىردەمەنى بولجاپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس تە شىعار.
مىسىردان تابىلعان مۋميا
قىتاي جەرىنە وزگە عالامشارلىقتار وسىدان 12 مىڭ جىل بۇرىن كەلىپ قونىستانعان بولسا، ورتالىق افريكا جەرىنە وسىدان 500 جىل بۇرىن ۇشىپ كەلگەن ەكەن. 2009- جىلى شۆەيساريالىق انتروپولوگ ۋگو دەتي باستاعان زەرتتەۋ توبى رۋاندانىڭ نۋ ورمانىنان ەجەلگى تايپا مەكەن ەتكەن قونىستى تابادى. زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار تۇسىنىكسىز 200 گە تارتا قاڭقانى تابادى. قىتاي جەرىنەن تابىلعان سۇيەكتەردىڭ بيىكتىگى ءبىر مەتردەن اسپايتىن بولسا، ورماننان تابىلعان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ بيىكتىگى 2 مەتردەن اساتىن كورىنەدى. ءبىراق سىرتقى پىشىندەرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس كەلگەن.
زەرتتەۋشى ۋگو دەتيدىڭ سوزىنە سەنسەك، ولار جەرگە جىبەرىلگەن وزگە عالامنىڭ جاۋىنگەرلەرى. جەرگە قونىستانعان ولار وزدەرىنە تاپسىرىلعان بۇيرىقتى ورىنداماي جاتىپ، قىرىلىپ قالعان. ولاردىڭ ولىمىنە جەردىڭ تىرشىلىك يەلەرى ەمەس، قانداي دا ءبىر ىندەت سەبەپ بولسا كەرەك. زەرتتەۋ توبى بۇل جاۋىنگەرلەردىڭ اراسىندا امان قالعاندارى دا بار بولۋى مۇمكىن دەگەن ويدا. ويتكەنى ولاردى جەرگە جەتكىزىپ سالعان عارىش كەمەسى ءالى دە تابىلماپتى.
عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناقتى قاي ماڭدا جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان. ولار دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرەر جاڭالىقتارعا قول جەتكىزبەيىنشە، قاراپايىم حالىققا بۇل ەسكى قونىستىڭ مەكەنجايىن بەرگىسى جوق. كىم بىلەدى، بۇل دا ءبىر «اتىڭ شىقپاسا - جەر ورتەنىڭ» ءتاسىلى شىعار.
مۇنداي تىڭ جاڭالىقتارىمەن جەر الەمدى تۇرىك عالىمدارى دا تاڭعالدىرا الاتىن كورىنەدى. سوناۋ مۇزدىق داۋىرىنە تيەسىلى وزگە عارىش يەسىنىڭ قاڭقاسى تۇرىك زەرتتەۋشىلەرىنىڭ قولىنا دا تۇسكەن ەكەن. شىنى تابىتقا سالىنىپ، ءبالزامدالعان تىرشىلىك يەسىنىڭ بويى نەبارى 1 مەتر 20 سانتيمەتر. ال دەنەسىنىڭ ءتۇسى جاسىل كەلگەن ءارى قاناتى بار-مىس. ادامعا كوبىرەك ۇقسايتىن بۇل مۋميانىڭ قاناتى مەن كوزدەرىنىڭ ۇلكەندىگى، ءتۇسىنىڭ وزگەشەلىگى تۇرىك زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ساناسىن سان-ساققا جۇگىرتۋدە.
وزگە عالامشارلىق «جادىگەرلەر» سوناۋ ەجەلگى مىسىر جەرىنەن دە تابىلعان ەكەن. ول ماڭايدان تابىلعان مۋميانىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعى ەكى جارىم مەتردى قۇراعان. ءبىر قىزىعى، مىسىرلىق اقسۇيەكتەردىڭ ەسكى مازارىنان تابىلعان بۇل قاڭقا ادامنىڭ سۇيەكتەرىنە ۇقسامايتىن بولىپ شىققان. عالىمداردىڭ ەسەبىنشە، بۇل قاڭقانىڭ جاسى 4 مىڭ جىلعا جەتىپ قالادى. ياعني كەزىندە ادامدارمەن قاتار ءومىر سۇرگەن بۇل قۇپيا تۇلعا وزگە عالامشارلىق بولۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ اۋزىنىڭ ۇلكەندىگى مەن سويلەۋ، ەستۋ، ءيىس سەزۋ مۇشەلەرىنىڭ مۇلدەم جوقتىعى عالىمداردى سونداي ويعا جەتەلەپ وتىر.
سونداي-اق «اقسۇيەكتىڭ» جانىنان تۇرمىسقا قاجەتتى كەرەك-جاراقتارى جانە وزگە دە، نە سول زاماننىڭ، نە بۇگىنگى كۇننىڭ سايمانىنا ۇقسامايتىن زاتتار تابىلعان. مازاردان، سونىمەن قاتار دوڭگەلەكشەلەر، تاسقا قاشالىپ سالىنعان جۇلدىز بەن ايدىڭ سۋرەتتەرى، ءتۇرلى سىزبالار تابىلعان. ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە، اتالمىش مازار اسقان شەبەرلىكپەن سوعىلعان ەكەن. قابىرعالارىنىڭ بەرىكتىگى مەن تۇزۋلىگى سول كەزدەگى مۇمكىندىكتىڭ شەكتەۋسىز بولعاندىعىن ايشىقتاي تۇسسە كەرەك. دەمەك، مىسىر پيراميدالارىنىڭ سالىنۋىنا وزگە عالامشارلىقتاردىڭ سەپتەسكەنى شىندىققا ساياتىن سەكىلدى.
بۇل دەرەكتەرگە سەنسەك، وزگە عالامشارلىقتار ادامزات پلانەتاسىنا ۇنەمى كەلىپ، كەتىپ وتىرعان. وسىدان 12 جانە 4 مىڭ جىلدار بۇرىن ادامزات بالاسىمەن قاتار، بىرلىكتە ءومىر سۇرگەن، عىلىمي جاڭالىقتارىمەن دە بولىسكەن وزگە عالامشارلىقتاردىڭ كەيىن جەرگە جاۋىنگەرلەرىن جىبەرۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ 500 جىل بۇرىن جىبەرىلگەن عارىش جاۋىنگەرلەرىنىڭ ماقساتى نە ەدى؟ ءيا، ادام كەرەك بولسا قيالىن ەرتتەپ ايعا دا بارا الادى. مۇمكىن، كەيبىر عالىمداردىڭ وسىنداي تاقىرىپتارعا بارۋى سول قيالدىڭ ءبىر ۇشقىنى بولار. الدە، تىلسىمعا سەنەتىن ادامداردىڭ قۇر دولبارى مەن قىزىق قۋعان، اتىن قالىپتاستىرعىسى كەلەتىن جانداردىڭ وزدەرىن جارنامالاۋى ما، كىم ءبىلىپتى؟
«اي» دەمەكشى، اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى پول دەۆيس پەن روبەرت ۆاگنەر ايدان دا وزگە عالامشارلىقتاردىڭ ءىزىن تاپپاق. ولار جەر سەرىگىنىڭ كومەگىمەن تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەر تولىق زەرتتەلسە، مىندەتتى تۇردە ەسكى مادەنيەت جۇرناقتارى تابىلاتىنىنا سەنىمدى. ءتىپتى ولار سول ماقساتتا «Lunar Reconnaissance Orbiter» جەر سەرىگىنىڭ سۋرەتتەرىن تالماي قاراپ جاتقان كورىنەدى. ايدىڭ بەتى تەك كراتەرلاردان عانا ەمەس، ءتۇرلى عيماراتتارعا دا تولى دەگەنگە سەنەدى ولار.
ال ونداعى عيماراتتاردىڭ ادام كوزىنە كورىنبەۋىنە استەرويدتار سەبەپ ەكەن. ياعني ايعا ءبىرشاما سالماقپەن كەلىپ سوعىلاتىن مەتەوريتتەردىڭ كەسىرىنەن شاڭ كوتەرىلىپ، عيماراتتار مەن باسقا دا زاتتاردىڭ ءۇستىن شاڭ باسىپ قالعان-مىس. ءيا، ايتقانداي-اق، قيالدى ەرتتەپ مىنسەڭ، ايعا دا باراسىڭ.
ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن»
