ساکەننىڭ دە، بەيىمبەتتىڭ دە اتىلماعانى انىق - جۇما-نازار سومجۇرەك، جازۋشى

بودايبو..، بودايبو... وۋ، مىناۋ مارقۇم، جەرلەس، ءتىپتى اۋىلداسىمىز مىرسالىق اقساقالدىڭ بەيىمبەت مايلينمەن ايداۋدا بىرگە وتىرىپ، بىرگە بولدىم دەيتىن قالانىڭ اتى ەمەس پە دەپ ەسىمە الدىم.

الدىمەن مىرسالىق اقساقال تۋرالى بىرەر ءسوز. م.يسمايلوۆ - قازىرگى قوستاناي وبلىسى امانکەلدى اۋدانى تاريحىندا اتى قالعان تاريحي تۇلعا. امانکەلدى اۋدانى 1928- جىلى قۇرىلعاندا اۋداندىق پارتيا کوميتەتىنىڭ ەڭ العاشقى ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1938- جىلى حالىق جاۋى دەگەن جالا جابىلىپ، سوتتالىپ، اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلعان. ءبىراق ول ۇکىمنىڭ کۇشى دە جويىلماي، قايتادان دا قارالماي، ءسىبىر لاگەرلەرىندە ايداۋدا بولىپ، قارا جۇمىستارعا جەگىلگەن.

ستالين ولگەننەن کەيىن اقتالىپ، ەلگە ورالىپ، سول امانگەلدى اۋدانىنىڭ قايىڭدى کەڭشارىنداعى ورتا مەکتەپتە زەينەتکەرلىککە شىققانعا دەيىن مۇعالىم بولدى. اقساقالدىق جاسىندا مولدا بولىپ، 1993- جىلى 89 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. مەن ول کىسىنى 1991- جىلى ءوز ۇيىندە جولىقتىرىپ، ءبىراز اڭگىمەلەسکەن ەدىم. مىرسالىق اقساقال بەلى بۇگىلىڭکىرەپ، تاياقپەن جۇرسە دە تىڭ، شيراق کورىندى. ءبىراق قۇلاعى اۋىرلاپ، ەستۋى قيىنداڭقىراعان ەکەن.

«ءاي، اتتەڭ-اي، ءبىر اۋداندا ءجۇرىپ، ءتىپتى کورىپ-کەزدەسىپ، جۇزدەسىپ ءجۇرىپ ەرتەرەک، بۇدان 5-10 جىل بۇرىن اڭگىمە سۇراماعانىمدى قاراشى، ارامىزدا جۇرگەن ءتىرى تاريح ەدى، قانىمىزعا سىڭگەن بەيقامدىق-اي دەپ قاتتى وکىندىم. جاسى ۇلعايعان، ءارى قۇلاعى اۋىر قاريامەن ۇزاق اڭگىمەلەسە الماي اتتانىپ ەدىم. دەگەنمەن، سونداعى قىسقا اڭگىمەنىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىنانداي.

مىرسالىق يسمايلوۆ ءبىزدىڭ امانگەلدى اۋداندىق پارتيا کوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنەن بوساعاننان کەيىن الماتىعا شاقىرىلىپ، سوندا ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. 1932- جىلعى اشتىقتا جانە سونىڭ الدىندا قولدان قىرعىنعا ۇشىراتىلعان مالدىڭ از دا بولسا ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ۇکىمەت ونى قىتايعا مال ساتىپ الىپ اکەلۋ ءۇشىن ءىسساپارعا جىبەرەدى. مىرسالىق بۇل شارۋانى ويداعىداي تىندىرىپ قايتقانىمەن، کەيىن ونىڭ وسى ساپارى وزىنە پالە بوپ جابىسادى. سول قىتايدا جۇرگەن کەزىندە جاپوندارمەن بايلانىسىپ، سولارعا ساتىلعان دەگەن ايىپ تاعىلادى.

الماتىداعى ىشکى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تۇرمە کامەراسىندا وزدەرىن قالاي تەرگەپ، ازاپتاپ نەشە ءتۇرلى قورلىقتار کورسەتکەنىن ايتىپ بەردى.

- ءتان ازابى وزىنە، جان ازابىنىڭ اۋىرى - 20-30 پيونەر بالالاردى اکەلىپ، «مىنە، مىنالار - حالىق جاۋلارى» دەپ کورسەتىپ، سولارعا ءبىزدى بالاعاتتاتىپ، تەپکىزىپ، بەتتەرىمىزگە تۇکىرتەتىن. ساکەن سەيفۋللينگە «سەنى کوکىرەک قىلىپ جۇرگەن مىناۋ سۇلۋ قارا مۇرتىڭ عوي» دەپ ونىڭ مۇرتىن ءبىر تالداپ جۇلعاندا، مۇنداي جانتۇرشىگەرلىک ءتان ازابىنا شىداي الماي شىڭعىرعان، «جاۋىزدار» دەپ ايقايلاعان ساکەننىڭ داۋسى بارىمىزگە ەستىلىپ جاتاتىن. 1938- جىلى 18- ناۋرىز کۇنى 18 ادامعا اتۋ جازاسى بۇيىرىلعان ۇکىم شىعارىلدى، - دەپ مىرسالىق اقساقال اڭگىمەسىن ودان ارى جالعاستىردى.

سول 18 ادامنىڭ ىشىندە مىنالار بولدى دەپ ەسىندە قالعان ەسىمدەردى اتادى. ولار: ىزمۇحان قۇلىمبەتوۆ - قازاقستان ورتالىق اتقارۋ کوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، ەسقارايەۆ - پروکۋرور، 1926-27- جىلدارى کوکشەتاۋ وبلىستىق اتقارۋ کوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ ىستەگەن، بەکتۇرعانوۆ - «ەڭبەکشى قازاق» گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداکتورى، عابباس امانجولوۆ - شىمکەنت وبلىستىق اتقارۋ کوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، جانايدار ءسادۋاقاسوۆ - الماتى وکرۋگتىک پارتيا کوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى، ءابىلجان دوسوۆ - اقتوبە وبکومىنىڭ 1-حاتشىسى، عابباس نۇرىموۆ - سەمەيدەن. سول سياقتى ساکەن، بەيىمبەت، ءىلياس، ارىستانبەکوۆ تاۋتان (زاڭ ءمينيسترى) جانە باسقا قوعام قايراتکەرلەرىنىڭ اتتارىن اتادى. کەيبىرەۋلەرىن ۇمىتقان.

- اتۋ جازاسىنا ۇکىم شىعارىلعانىمەن، ەشقايسىمىز اتىلعان جوقپىز. ونداي ۇکىم ورىندالا بەرسە، ءسىبىر کەن ورىندارىنداعى اۋىر قارا جۇمىستاردى کىم ىستەمەک، اتىپ تاستاعاننان ۇکىمەتکە نە پايدا. سول سەبەپتى پالەنى کۇنى ۇکىم ورىندالدى دەپ ءىس قاعازدارىنا جازادى دا ءسىبىر لاگەرلەرىنە جۇمىسقا ايداپ جىبەرىپ جاتتى. 72 ادامدى الدىمەن يگارکاعا الىپ کەلدى، ودان کامچاتکا ەتەگىندەگى سولوۆکا لاگەرىنە اپاردى. ارکىم ءار لاگەرگە ءبولىنىپ، تاراتىلىپ جاتتى. بەيىمبەتپەن ەکەۋمىزدىڭ تاعدىرىمىز بودايبو قالاسىنداعى تۇتقىندار لاگەرىندە توعىستى. بەيىمبەتتى بۇرىننان سوناۋ 1913-14- جىلدان بەرى بىلەتىنمىن. عاليادا وقىپ جۇرگەندە فەدوروۆکا اۋدانى ماڭىنداعى جايلاۋداعى ەلگە کەلگەن. سوندا ودان ساباق الىپ وقىعانمىن.

ۇلى وتان سوعىسىنىڭ العاشقى جىلدارىندا کەڭەس اسکەرى اۋىر شىعىندارعا ۇشىراپ، جاۋىنگەرلەر ميلليونداپ وققا ۇشقانى، ءجۇز مىڭداپ تۇتقىنعا تۇسکەندەرى بەلگىلى. سولارمەن بىرگە ۇرىستا کوماندير وفيسەرلەر دە مىڭ-مىڭداپ قازا تاپتى. اسکەري ءبىلىمى بار کومانديرلەر جەتىسپەي جاتتى. سودان ەل ىشىندەگى جانە ءسىبىردىڭ ونداعان ، جۇزدەگەن تۇتقىن لاگەرلەرىندە تۇرمەلەردىڭ باستىعى بولىپ جۇرگەن اسکەري ءبىلىمى بار وفيسەرلەردى مايدانعا جونەلتىپ، ولاردىڭ ورنىنا ساۋاتى بار، قابىلەتتى جاي ادامداردى تاعايىندايتىن. ءبىر کۇنى ماعان: «يسمايلوۆ، زات-دورباڭدى الىپ ءبىرجولا سىرتقا شىق» دەگەن بۇيرىق بەردى. مۇندايدا نەگە دەگەن سۇراق بەرىلمەيدى. اتا ما، الدە باسقا جاققا جىبەرە مە، وزدەرى بىلەدى. ايتەۋىر، جاتقان ورنىڭا قايتىپ کەلمەيسىڭ. بەيىمبەت ەکەۋىمىز قۇشاقتاسىپ، جىلاسىپ قوشتاستىق. کەيىن ونى 1943- جىلى سول بودايبوداعى لاگەردە قايتىس بولدى دەپ ەستىدىم. دەمەک بەيىمبەتتىڭ سۇيەگى سوندا قالدى.

ال مەنى ەنيسەي وزەنىنىڭ باس جاعىنداعى سايان تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى جاداربا دەگەن تۇتقىن لاگەرىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىندادى. مەنىڭ بۇرىن جاۋاپتى جۇمىستاردا بولعانىم، بودايبو لاگەرىندە تاپسىرىلعان بريگاديرلىك جۇمىستاردى تىڭعىلىقتى اتقارعانىمدى ەسکەرسە کەرەك.

ساکەن سەيفۋللين تۋرالى بىلەتىنىم، ماگادانداعى لاگەردىڭ بىرىندە شاحتادا قۇلاپ مەرت بولدى جانە سونىڭ الدىندا شەککەن اۋىر قايعى-قاسىرەتتەن جۇيکە اۋرۋىنا شالدىققان، شاحتا ۇيىندىسىنەن قۇلاپ قازا تابۋىنا سول اۋرۋى دا سەبەپ بولعان دەپ ەستىدىم. قالاي ولگەندە دە ساکەننىڭ دە، بەيىمبەتتىڭ دە ک گ ب ارحيۆىندە جازىلعانىنداي اتىلماعانى، ايداۋدا تۇتقىن لاگەرلەرىندە قازا تاپقانى انىق. اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلعانمەن، ايداۋدا بولىپ کەيىن امان ورالعان مەن سياقتى ادامدار کوپ بولماسا دا، بار. مىسالى، 18 دىڭ ءبىرى، بۇرىن زاڭ ءمينيسترى بولعان ارىستانبەکوۆ تاۋتان امان کەلدى. ونى ءوز کوزىممەن کورگەنمىن. دەمەک اتىلعان دەگەنگە سەنە بەرۋگە بولمايدى، - دەپ مىرسالىق اقساقال اڭگىمەسىن اياقتاعان ەدى.

مەنەن بىرنەشە جىل بۇرىن قازاق راديوسىنىڭ ءتىلشىسى کاکىمبەک نارجانوۆ مىرسالىق يسمايلوۆتان راديو سۇحبات الىپ، داۋسىن جازىپ الىپ، ەفيردەن سويلەتکەن. تولىق، دۇرىس مالىمەت سول راديوحاباردا بەرىلگەن-دى.

ەندىگى ايتپاعىمىز، کومەسکى ىزدەر مۇلدەم جوعالىپ کەتپەي تۇرعاندا ساکەنگە دە، بەيىمبەتکە دە، ماعجانعا دا قايتادان ىزدەۋ سالۋىمىز کەرەک. 1990- جىلى ساکەننىڭ سۇيەگىن ىزدەپ ماگادانعا بارعان العاشقى ساپاردىڭ ءساتسىز بولعانىن بىلەمىز. «1940- جىلى ساکەندى ءوز قولىممەن جەرلەگەنمىن، تاۋىپ بەرەمىن»، - دەپ ەکسپەديسيانى باستاپ بارعان سول کەزدىڭ وزىندە 80 جاستاعى قاراعاندىلىق قاريا مۋدروۆ قالىڭ ءشوپ باسىپ، بۇتالار وسىپ کەتکەن قورىمنىڭ اراسىنان تاپ باسىپ تابا الماعان.

مۋدروۆ اۋەلدە وپ-وڭاي تابامىن دەپ ويلاعانىمەن، «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەندەي، جەر دە وزگەرەتىنىن ەسکەرمەگەن. ءۇش کۇندە سۇيمەنمەن، کۇرەکپەن تۋندرانىڭ شىلدەدە دە جىبىمەيتىن توڭ قاباتىنىڭ جارتى مەترىن زورعا قازعان. باسقا ادام، نيکولاي دەگەن کىسى بولىپ شىققان. اياعىنا بايلانعان فانەرگە جازىلعان جازۋ ساقتالعانى - قۋانارلىق جاي. دەمەک، کەلەسى قابىرلەردىڭ ءبىرىنەن ساکەن سۇيەگى تابىلارىنان ءۇمىت بار. ءبىراق سول جىلى بارعاندار کەلەسى جىلى سايلانىپ کەلمەک بولىپ، ەلگە ورالعان. ال کەلەسى جىلى کەڭەس وداعى ىدىراۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان کەدەرگىلەر قايتادان ەکسپەديسيا جاساۋعا مۇمکىندىك بەرمەگەن. بوس اۋرەشىلىك دەپ کۇدىك کەلتىرۋشىلەر دە تۇساۋ سالعانعا ۇقسايدى.

ەندى بيىل ساکەندى زەرتتەۋشى، ىزدەۋشىسى شاحيزادا ءابىلدين بۇل ماسەلەنى قايتا کوتەرىپ، قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالىپ، ازاماتتىق تانىتىپ وتىر. وسى ماقساتپەن 20- قاراشا کۇنى الماتى قالاسىندا «ماعجان جۇمابايەۆتىڭ، ساکەن سەيفۋلليننىڭ ءومىرباياندىق دەرەکتەرىن ايقىنداۋ، جەرلەنگەن ورنىن تابۋ، سۇيەکتەرىن ەلگە جەتکىزۋ ۇرپاق پارىزى» اتتى عىلىمي کونفەرەنسيا وتکىزىلگەنى، بەلسەندى توپتىڭ بۇل ىسکە قۇلشىنىپ وتىرعانى اسا قۋانىشتى حابار.

ساکەن سۇيەگىن ىزدەۋشىلەردىڭ العاشقى ساپارىنان بەرى 12 جىل ءوتتى. مۋدروۆ سول کەزدە 80 جاستا بولاتىن. ونىڭ ومىردە بار-جوعىنان حابارىمىز جوق، دەگەنمەن ول ساکەن جەرلەنگەن جەردى کورسەتىپ کەتتى. وزگە ىزشىلەر ءدىن امان. ەکىنشى ەکسپەديسيانى شاحيزادا ءابىلدين باستاپ بارىپ، سول جەردى تاۋىپ کورسەتەرى انىق.

بۇل جولى العاشقى ساپاردىڭ ساتسىزدىکتەرىنەن ساباق الىپ، مۇقيات دايىندالىپ، ابدەن سايلانىپ بارۋ کەرەك. ەکسپەديسيا قۇرامىندا تاجىريبەلى ارحەولوگ پەن کورىپکەلدەر بولعانى ءجون. ءبىر ەمەس، بىرنەشە، ءتىپتى ونداعان قابىردى اشۋعا تۋرا کەلەر. سوندىقتان توڭدى قازۋدا جۇمىستى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قاجەتتى تەحنيکالىق قۇرالداردى ماگادان قالاسىنان سايلاپ اپارۋ، توڭدى ورتەپ ءجىبىتۋ، ءبىر ەمەس، بىرنەشە قابىردى قاتارىنان قازىپ ارشۋ، باسقا ادام بولىپ شىققاندا، ولاردىڭ اتى-جوندەرىن مۇقيات تىرکەپ، باسپاسوزدە جاريالاۋ سياقتى جۇمىستار ەسکەرىلۋى کەرەك دەيمىز. مۇمکىن، ولاردىڭ ۇرپاقتارى بولۋى دا مۇمکىن عوي. ىزدەۋ جۇمىستارى ءبىر اپتا ەمەس، ايعا سوزىلسا دا بەينەتىنە توزەتىن قايراتتى جىگىتتەر، سونداي ىسکە شىنىققان جۇمىسشىلار ىرىکتەلسە دەيمىز.

ەندىگى ماسەلە قارجىعا تىرەلەدى. وتکەن ساپاردا اقشالارى تاۋسىلىپ قيىندىققا ۇشىراعان بولاتىن. ساکەن مەن بەيىمبەت جانە ماعجان سۇيەکتەرىن ىزدەۋ بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلەدى، بىرنەشە جىلعا سوزىلادى. سوندىقتان ارنايى قور قۇرىلۋى کەرەك دەپ بىلەمىز. حالقىمىز بۇل ىزگى ىستەن ايانىپ قالمايدى. مىسالى، ءوزىم ءبىر ايلىق زەينەتاقىمدى قور قۇرىلعان کۇنى اۋدارامىن. ال کاسىپکەرلەر دە قوماقتى قارجى قوسارى انىق. ۇکىمەتىمىز دە کومەکتەسەدى.

بەيىمبەت سۇيەگىن ىزدەۋگە بودايبو قالاسىنا دا ەکسپەديسيا بارۋىن جوسپارلاۋ کەرەك. الدىمەن بىرنەشە بىلىکتى ىزشىلەر بارىپ، لاگەردىڭ بودايبو قالاسىنىڭ قاي جەرىندە ورنالاسقانىن، لاگەر مۇراعاتىنىڭ بار-جوعىن، لاگەر قىزمەتىندە بولعان جەرگىلىکتى ادامداردان کوزى ءتىرى کىسىلەر قالعان-قالماعانىن بارلاپ، زەرتتەپ کەلسە، دۇرىس بولماق.

بۇدان بىلاي ساکەن مەن بەيىمبەت جانە ماعجاننىڭ اتىلماعانىنا، ءسىبىردىڭ ەڭبەک لاگەرلەرىندە اۋىر جۇمىستارعا جەگىلىپ، قازا تاپقاندارىنا کۇدىکتەنۋدى دوعارىپ، سۇيەکتەرىن ەلگە جەتکىزۋگە کۇش سالۋعا ءتيىسپىز. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ پەن سماعۇل ءسادۋاقاسوۆتىڭ سۇيەکتەرىنىڭ تاۋىپ اکەلىنىپ، تۋعان جەر قوينىنا تاپسىرىلۋى قانداي زور قۋانىش بولعانى بەلگىلى.

ال ساکەن سەيفۋلليننىڭ، ماعجان جۇمابايەۆتىڭ، بەيىمبەت مايليننىڭ سۇيەکتەرى قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن تابىلا قالسا، حالقىمىز ءۇشىن تەڭدەسى جوق جاقسى جاڭالىققا اينالار ەدى. ونى تىلمەن ايتىپ جەتکىزۋ قيىن. الاش ارىستارىنىڭ قاي-قايسىسى دا قىمبات تا قادىرلى. ولاردىڭ سۇيەگى تابىلىپ، ەلگە ورالار بولسا، حالقىمىزدىڭ رۋحى کوتەرىلىپ، قايتا تۇلەپ، ەلدىك اسىل قاسيەتتەرى بيىکتەپ، اسقاقتاي تۇسەتىندەي کورىنەدى.

ءلايىم سولاي بولعاي!

جۇما-نازار سومجۇرە ك ، جازۋشى.

«جاس الاش» گازەتى. 2012- جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى