مۇحتار قۇل-مۇحاممەد: سولتۇستىك قازاقستاندى - قىزىلجار، پەتروپاۆلدى - ابىلاي حان دەپ اتايتىن كەز كەلدى

عالىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ونوماستيكا سالاسىن تارتىپكە كەلتىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا بايلانىستى جاريالاعان «اتادان قالعان امانات» ماقالاسىندا «الماتى» دەگەن اتاۋدىڭ ەتيمولوگيالىق، توپونيميكالىق ماعىناسىن اشىپ، سەمانتيكالىق، گرامماتيكالىق تۇرعىدان تالداۋ جاساپ، ك س ر و كەزىندە ورىس تىلىندە اتالىپ كەتكەن وبلىس ورتالىقتارىنىڭ اتاۋىن مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە ول سولتۇستىك قازاقستاندى - قىزىلجار وبلىسى، پەتروپاۆلدى - ابىلاي حان دەپ اتاۋدىڭ كەزى كەلگەنىن اتاپ ءوتتى.

ول ماقالادا XIX عاسىردىڭ وزىندە قازاق حالقى اۋەلدە شاعىن بەكىنىس بولىپ سالىنعان ۆەرنىيدى «الماتى» دەگەن ۇيرەنشىكتى اتىمەن اتاعانىن، ۇزاق جىلدار بويى جات تىلدەن ەنگەن اتاۋعا كوندىگە الماعانىن، وسىنداي قوسارلى اتاۋدان ابدەن ىعىر بولعاندىقتان 1867 -جىلى وتارلىق بيلىك ۆەرنىي اتاۋىن الماتينسك («الما-اتا» ەمەس، - م. قۇل-مۇحاممەد) دەپ وزگەرتكەنىن اتاپ وتكەن. سودان كەيىن قالانىڭ اتاۋى 1867 -جىلى جەتىسۋ وبلىسى قايتا قۇرىلعاندا وعان بۇرىنعى ۆەرنىي اتاۋى قايتارىلعانىن جازعان. ال كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورىستىلدى وتانداستارىمىزدىڭ اراسىندا پايدالانىپ كەلگەن «الما-اتا» اتاۋىنىڭ قايدان شىققانى تۋرالى عالىم بىلاي دەيدى:

الماتى وبلىستىق مۇراعاتىندا جەتىسۋ وبلىستىق توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ قىزمەتىنە ارنالعان 350-قوردىڭ 1920-1921 -جىلدارداعى بۇيرىقتار تىزىمىندە «الماتى» اتاۋىنىڭ كەيىنگى تاريحىن كۇرت وزگەرتكەن جەتىسۋ وبلىستىق رەۆكومىنىڭ ءتوراعاسى 1921 -جىلدىڭ 5-اقپانىندا قول قويعان 18 «a» ءنومىرلى بۇيرىق ساقتالعان. بۇيرىقتا جەتىسۋ وبلىستىق رەۆكومى بۇدان كەيىنگى بارلىق رەسمي ءىس-قاعازدا قالانىڭ اتىن «الما-اتا»، ال ۋەزدىڭ اتىن «الما-اتينسكي» دەپ جازۋدى جالپىعا بىردەي مىندەتتەيدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇيرىققا قازاقستاننىڭ 20-30 -جىلدارداعى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى، كەيىن ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 2-حاتشىسى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن ەلشىل ازامات وراز قيقىم ۇلى جاندوسوۆ قول قويعان (سۋرەتتە). ەڭ باستىسى، قايراتكەر الماتىنىڭ ءدال ىرگەسىندە تۋعان، وسى قالاداعى ەرلەر گيمنازياسىن بىتىرگەن، ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكە تاريحىن بەس ساۋساعىنداي بىلگەن.

قالانىڭ اتىن وزگەرتكەنى ءۇشىن وراز اعامىزدى كىنالاۋعا بولا قويماس. ول وتارشىلدىق ەزگىنى بالا كۇنىنەن ءوز كوزىمەن كورىپ، «بۇراتانا، جابايى» دەگەن كەمسىتۋلەردى جاستايىنان- اق ەستىپ وسكەن. ءوزى تۋىپ-وسكەن قالانىڭ ەجەلدەن «الماتى» دەپ اتالاتىنىن دا جاقسى بىلگەن. ونىڭ قالا اتاۋىن جەدەلدەتە وزگەرتۋگە كىرىسكەن باستى ماقساتى - تاريحقا قيانات، ۇلت قابىلداۋىنا جات «ۆەرنىي» دەگەن اتتان تەزدەتىپ قۇتىلۋ ەدى. ءتوراعانىڭ قالامىنان شىققان ورىس تىلىندەگى ماقالالارىنىڭ ءتىل-ستيلىنە قاراپ، بۇيرىقتى دا ءوز قولىمەن جازعان بولۋى مۇمكىن دەپ شامالايمىز. بۇيرىقتان وتارشىلدىق ەزگى مەن قاناۋعا دەگەن ىزا-كەك ايقىن بايقالادى.

ونىڭ ماتىنىندە كەزدەسەتىن «كولونيالنىي زاحۆات»، «كولونيالنىي پرويزۆول»، «كولونيزاتورسكوە پروشلوە» تىركەستەرى وسىنى كورسەتەدى. ارينە، و. جاندوسوۆ بۇيرىققا قول قويعاندا الماتى سول كەزدەگى ەل استاناسى ورىنبور دا، كەيىنگى باس قالاسى قىزىلوردا دا ەمەس، رەسپۋبليكاداعى كوپ ۋەزدىك ورتالىقتىڭ ءبىرى عانا ەدى. سوندىقتان ريەۆكوم جاندوسوۆتىڭ بۇيرىعىمەن شاعىن قالا اتاۋىنىڭ وزگەرتىلۋىنە ەشكىم نازار اۋدارا قويماعان سىڭايلى. ءبىراق بۇيرىقتىڭ اتى - بۇيرىق. ءدال وسى قۇجاتتان كەيىن بارلىق رەسمي قاتىناستا قالانىڭ ورىسشا اتاۋى «الما-اتا» دەپ اتالا باستايدى، ءبىراق جەرگىلىكتى حالىق ونى ەسكى داستۇرمەن «الماتى» دەپ ايتۋدان جاڭىلعان جوق، - دەدى اۆتور ودان ءارى.

سونىمەن بىرگە ماقالادا ول 1927 -جىلى رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ قىزىلوردادان الماتىعا كوشىرىلگەندە قازاق ا ك س ر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى جالاۋ مىڭبايەۆ قالانىڭ اتى الماتى ەمەس، المالى بولسىن دەپ ۇكىمەت قاۋلىسىنا بۇرىشتاما سوققانىن اتاپ كورسەتكەن.

دەگەنمەن اۆتور ماتەريالدا تىلدىك رەكونسترۋكتسيا تۇرعىسىنان العاندا ءسوزجاسامداعى كونەتۇركىلىك «تى» فورماتى بۇگىنگى قولدانىستاعى «لى» جۇرناعىنىڭ باستاپقى پروفورماسى، ياعني ۇلتتىق توپونيميكاداعى ءجيى كەزدەسەتىن «-تى» قوسىمشاسىنىڭ كونە تۇرىك ءتىلىنىڭ زاڭدى جالعاسى - قازىرگى قازاق تىلىندەگى كونە جۇرناقتىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرتەدى.

ودان كەيىن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى ايتقان ويلارعا قاتىستى دا ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن. ول سولتۇستىك قازاقستاندى - قىزىلجار وبلىسى دەپ، ال پەتروپاۆل قالاسىنا ۇلى حانىمىز ابىلايدىڭ ەسىمىن بەرەتىن كەزدىڭ دە كەلىپ جەتكەنىن ايتتى.

ەندى جاڭارعان ءداستۇردى جۇيەلى جالعاستىرا وتىرىپ، سولتۇستىك قازاقستاندى - قىزىلجار وبلىسى دەپ، ال پەتروپاۆل قالاسىنا ۇلى حانىمىز ابىلايدىڭ ەسىمىن بەرەتىن كەز دە كەلىپ جەتكەن سياقتى. قىزىلجار - قالا عانا ەمەس، ۇلىتاۋ، اتىراۋ، جەتىسۋ سياقتى توپونيميكادا حورونيم دەپ اتالاتىن تۇتاس ءوڭىردىڭ اتاۋى.

ەگەر ساتىمەن وبلىس اتىن وسىلاي وزگەرتسەك، حالىقتىڭ تالاي ءان-جىرىنا ارقاۋ بولعان قىزىلجارداي ادەمى اتاۋدى قالپىنا كەلتىرىپ، ابىلاي حانداي ارۋاقتى ەردىڭ رۋحى الدىنداعى تالاي بۋىننىڭ پەرزەنتتىك پارىزىن ورىندار ەدىك. ءدال وسى قالادا وتارلىق زاماننىڭ وزىندە-اق ورداسىن تىككەن، ايبىنى اسقان ابىلاي حان مۇنداي قۇرمەتكە ابدەن لايىق. بۇل - حالقىمىزدىڭ ەكى جارىم عاسىر بويى كۇتكەن امانات- ارمانى. وسى ماسەلەگە «ءالى دە بولسا ساقتىقپەن قارايىق» دەيتىندەر دە تابىلار. ىرگەدەگى رەسەي 1991 -جىلدىڭ وزىندە-اق رەۆوليۋتسيا بەسىگى سانالىپ، ەشقاشان وزگەرمەستەي كورىنەتىن لەنينگرادتى - سانكت-پەتەربۋرگ، ال سۆەردلوۆسكىنى ەكاتەرينبۋرگ دەپ اتاپ، ەكى پاتشاسىن بىردەي قۇرمەتتەگەندە، بىزگە نەگە كەنەسارى مەن ابىلايداي قوس حانىمىزدى قاتارىنان ۇلىقتاماسقا؟! الدە عافۋ اقىن ايتقانداي: «باسقانىڭ پاتشاسىنىڭ ءبارى جاقسى، نەلىكتەن ءبىزدىڭ حاندار جامان بولعان؟» دەپ جۇرە بەرمەكپىز بە؟ - دەدى ول.

ءسوز سوڭىندا مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كەنەسارىمەن قاتار، ونىڭ داڭقتى باباسى - ابىلاي حاندى اسقاقتاتۋدى حالىقتىڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ايتقان «تاريحي سانا- سەزىمنىڭ جاڭعىرۋى»، «قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ بەرەكەلى باستاۋى»، ەل اڭساعان ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋى دەپ قابىلدايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

داستان جۇمابەك ۇلى

halyq-uni.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى