اسابالاردى قۇرتاتىن ارزان ءازىل
اسىرەسە، تويدى باسقاراتىن اسابالارعا دەگەن وكپە-ناز، سىن-ەسكەرتپە كوپ. ءتىپتى بىرەۋلەر «اساباسىز توي وتكىزۋىمىزگە نە كەدەرگى؟» دەپ تىڭ باستاما كوتەردى. مۇنى سول ماماندارعا دەگەن كوڭىل تولماۋشىلىقتان تۋىنداعان ءماجبۇرلى قادام دەپ قانا قابىلداعان ءجون شىعار. ايتپەسە، تويدى اساباسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس قوي.
سونىمەن، شارشى توپتىڭ ورتاسىنا شىعىپ، قۋانىش كەشىن قىزدىرۋى ءتيىس اسابالار حالىققا نەسىمەن جاقپاي ءجۇر؟ وي-ورە، تانىم-تۇيسىگىنە، مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي اسابالاردى بىرنەشە ساناتقا بولۋگە بولادى. ولاردىڭ ىشىندە ارزان ءازىل-قالجىڭمەن-اق شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەن پىسىقاي دا بار، قازاقى تويدىڭ ءجون-جوسىعىن جەتە بىلەتىن، كوركەم سوزبەن جيىننىڭ اجارىن كىرگىزەتىن وراق ءتىلدى شەشەندەر دە بار. سول سياقتى وزگەلەردەن ەستىگەنىن جاتقا سوعاتىن «شپارگالكا-تامادالار» دا جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ شىقتى. ءانشى، اكتەر، تاريحشى، ساياساتكەر، ستۋدەنت، ءتىپتى قۇرىلىسشى، شوپىرلاردىڭ دا توي باسقارىپ جۇرگەنىن كوزىمىزبەن كوردىك. مەيلى عوي، ماسەلە ولاردىڭ ماماندىعىندا ەمەس، تويدى قالاي باسقاراتىنىندا.
شىنى كەرەك، قازىرگى اسابالاردى قۇرتىپ جۇرگەن ارزان ءازىل. تويدا وتىرعان قالىڭ ەلدى كۇلدىرىپ، كوڭىلىن تابام دەپ ولار ءوز باعالارىن تومەندەتىپ جاتادى. كەشىرىڭىزدەر، بۇل جەردە رۋحاني تۇرعىداعى نارقىن ايتىپ وتىرمىز، ايتپەسە جىرتىق قالجىڭمەن دە تۇرمىسىن جوندەپ العاندار قانشاما؟
مىسال رەتىندە ايتايىق، بىردە تويداعى اسابا جىگىت باتا بەرگەن اجەگە نە تۇلەن تۇرتكەنىن قايدام، «اپامىز، جەنيحا حوتەلا، ۆوت ي زالەتەلا» دەيدى» دەپ قويىپ قالدى. رەسەيدىڭ جالاڭاش قىزدارى انگە قوساتىن وسى سوزدەردىڭ ماعىناسىن ءبىلىپ ايتتى ما، بىلمەي ايتتى ما، ايتەۋىر سول ورىنسىز ءازىلىنىڭ ارقاسىندا توي يەلەرىنىڭ بىرىنەن تاياق جەي جازدادى.
سول سياقتى «بۇگىنگى تويدا شاپالاق ۇرعانداردىڭ الاقاندارىنا گۇل شىقسىن، شاپالاق سوقپاعانداردىكىنە ءجۇن شىقسىن» دەپ قاراپ تۇراتىن اسابالار جەتكىلىكتى. نەمەسە «شاپالاق ۇرعان ادامنىڭ كرەديتى ءوز-وزىنەن جابىلىپ قالسىن، شاپالاق ۇرماعان ادام قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ، قىزى افريكاعا قاشىپ كەتىپ، نەگىرگە ءتيسىن» دەيتىندەر دە وكىنىشكە قاراي، ارا-تۇرا كەزدەسەدى. ءتىپتى دەمالىپ وتىرعان ەلدى قايتا-قايتا مازالاپ، «شاپالاق ۇرىپ قويىڭىزدار» دەپ بىرنەشە رەت ءوتىنۋدىڭ ءوزى ارتىق ەمەس پە؟ ۇتقىر وي، ۇتىمدى ءسوز العا شىققان تۇستا جينالعان قاۋىمنىڭ ءوزى-اق ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، قوشەمەت كورسەتەدى. ال قايتا-قايتا قۇلاقتى جاۋىر ەتىپ، شاپالاق سۇراۋ اساباعا ابىروي اپەرە قويمايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا اسابالار كوبىنەسە ەۋروپالىقتارعا، ونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ كورشىلەرىمىز - ورىستاردىڭ تابيعاتىنا ساي كەلەتىن ازىلدەرگە قۇمار بولىپ بارادى. ماسەلەن، كۇيەۋ جىگىت پەن ەنە اراسىنداعى بىتىسپەس جاۋلىق ورەكەڭدەرگە عانا جاراساتىن بولار، ءبىراق ونىڭ قازاققا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. وسىنى جاقسىلاپ ءتۇسىنىپ العانىمىز ابزال.
ورايى كەلگەندە مىنا ءبىر وقيعانى ايتا كەتەيىن. بىردە ەكى جاستىڭ ۇيلەنۋ تويى ءوتىپ جاتتى. قىزدى-قىزدىمەن اسابا مىنانداي ءازىلدى ورتاعا سالدى: «قالىڭدىق پەن كۇيەۋ جىگىت كوشەدە كەلە جاتسا، جولدىڭ جيەگىندە ەكى شوشقا جايىلىپ ءجۇر ەكەن. قىز سەرىگىنە ەركەلەپ، «قاراشى، سەنىڭ تۋىسقاندارىڭ ءجۇر» دەپتى. سويتسە جىگىت: «ءيا، دۇرىس ايتاسىڭ، قايىن اتام مەن قايىن ەنەم عوي» دەپ جاۋاپ بەرىپتى». بىلاي قاراعاندا، جاي عانا ءازىل. ءبىراق بىزگە جات ءازىل. ونىڭ ءبىر ۇشى توي يەلەرىنە دە ءتيىپ كەتەتىندەي. تويدا جاس تا، كارى دە وتىرادى. سوندىقتان جاس ۇرپاقتىڭ مۇنداي ارسىز قالجىڭداردى ساناعا بىردەن ءسىڭىرىپ الا قوياتىنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. قۇدايعا شۇكىر، ماعىناسى تەرەڭ ءوزىمىزدىڭ ازىلدەرىمىز دە بار عوي.
انايى قالجىڭداردىڭ ءبىر ۇشى اياۋلى انالارىمىز بەن اق جاۋلىقتى اجەلەرىمىزگە دە ءتيىپ جاتادى. سونداي ءازىلسىماقتىڭ ءبىرى مىناۋ: «ءبىر كەمپىردەن نەمەرەسى قايتا-قايتا سۇراپ قويمايدى دەيدى: «اپا، اپا، شاي ىستىق پا، ماحاببات ىستىق پا؟». سوندا نەمەرەسىنىڭ جاندى قويماسىن تۇسىنگەن اپاسى: «ءاي، بالام، ماعان ءبارىبىر، تەرلەسەم بولدى» دەپتى. مىنە، بۇل دا سانالى جاننىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەتىن انايى قالجىڭنىڭ ءبىرى.
جالپى، قازاق حالقى «پاتشانىڭ تاعىنان گورى، شەشەننىڭ باعىن» قوش كورگەن. سوندىقتان تويدا قايتا قايتا ازىلگە جۇگىنە بەرگەنشە، ەرتەدەگى بيلەرىمىز، وراق ءتىلدى شەشەندەرىمىز ايتىپ كەتكەن، تاربيەلىك ءمانى جوعارى سوزدەردى، ولەڭ جولدارىن ورتاعا سالىپ وتىرعانى دۇرىس.
سودان كەيىنگى تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە تورتقا بايلانىستى. وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر، بۇگىنگى تويدا قۋانىش يەلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ارنايى تورت ازىرلەنەدى. ونى ورتاعا شىعارۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ ءجۇر. تۋعان كۇن كەشتەرىندە تورتتىڭ بەتىنە شىراق قويىلادى، ونى قۋانىش يەسى كوپتىڭ قوشەمەت كورسەتۋىمەن ۇرلەپ ءوشىرىپ جاتادى. مۇنىڭ نەسى دۇرىس؟ ويتكەنى قازاق ءۇشىن وت قاسيەتتى سانالادى. حالقىمىز «شىراعىڭ سونبەسىن» دەپ ىرىمداعان. وتتىڭ ءسونىپ قالۋىن جاماندىققا بالاعان. سوندىقتان ءوز وتىڭدى ءوزىڭ ۇرلەپ ءوشىرۋىڭدى اعاتتىق دەپ بىلگەن ءجون. ارينە، بۇل رەتتە ۇيلەنىپ جاتقان جاستاردى ورتاعا شىعارىپ الىپ، تورتتى كەستىرىپ، ودان كەيىن اتا-ەنەلەرىنە كەزەك-كەزەگىمەن اساتۋدىڭ دا جاراسپايتىن «ءداستۇر» ەكەنىن ايتا كەتەيىك. ءبىراق وكىنىشكە قاراي، توي يەلەرىن مۇنداي داستۇردەن باس تارتقىزۋ وتە قيىن ەكەنى دە بەلگىلى.
جۇرت تالعامىنىڭ تىم تومەندەپ كەتكەنى مە دەيسىڭ. ۇيقاسى كەلىسسە بولدى، ەل كەز كەلگەن بۇرالقى سوزگە ءماز-مەيرام، شات-شادىمان. ايتىلعان ءسوزدىڭ استارىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلەتىندەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. ەسىمى قالىڭ ەلگە تانىس ءبىر اسابانىڭ رەپەرتۋارىندا مىنانداي ءازىل بار: «باۋ-باقشاعا دەن قويعان ەكى كورشى اڭگىمەلەسىپ تۇر دەيدى. ولاردىڭ ءبىرى - ايەل، ەكىنشىسى ەركەك ەكەن. ايەل: - ما، قىزاناقتارىڭ (پوميدور) قالاي قىپ-قىزىل بولىپ ۇلگەرگەن، مەنىكى ءالى جاپ-جاسىل، - دەپتى. سويتسە ەركەك: - مەن قىزاناقتارىمدى كۇندە تاڭەرتەڭ تىر-جالاڭاش شەشىنىپ تاستاپ سۋارام، ولار مەنەن ۇيالعاندارىنان قىزارىپ كەتتى - دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ايەل دە سولاي ىستەمەككە بەل بۋىپتى. ەرتەسىنە ەركەك سۇراپ جاتىر دەيدى:
- كورشى، قالاي بولدى، مەن ايتقانداي ىستەدىڭ بە، قىزاناقتارىڭ قىزاردى ما؟
- ءيا، باقشانى شەشىنىپ تاستاپ سۋاردىم، ءبىراق قىزاناقتارىم قىزارا قويمادى، ەسەسىنە قيارلارىم ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ۇلكەيىپ شىعا كەلدى».
وسىنى تويدا ايتۋعا بولا ما؟ مۇنداي ءازىلدى جاس پەن كارى قاتار وتىراتىن ورتادا تىلگە تيەك ەتۋ - كورگەنسىزدىك.
جۇرتتىڭ تالعامى دەمەكشى، ەلدىڭ اسابا تاڭداۋ ءتاسىلى دە قىزىق. حالقىمىز ماقتانعاندى تىم ۇناتادى، ونى مويىنداۋعا ءتيىسپىز. بىرەۋلەر تويدى جۇرگىزە السىن، الماسىن ەلگە تانىمال ادامدى تاڭدايدى. بۇل رەتتە تەلەەكراننان تۇسپەيتىن «تۇلعالاردىڭ» داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعانى راس. «بالەنبايدىڭ تويىن الگى بالەنباي جۇرگىزدى» دەگەننىڭ ءوزى توي يەلەرىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىندەي. سونداي-اق تويعا كەلىپ، ءسوز العان ادامدارعا دا قارنىڭ اشىپ جاتادى. «ورىستىڭ تويى - قۇي دا، ءىش. وزبەكتىڭ تويى - بي جارىس. قازاقتىڭ تويى - جينالىس» دەگەن ءسوز بەكەر شىقپاعان. ميكروفونعا سويلەسە دە مىڭگىرلەپ تۇراتىندار جەتەرلىك. وسىنداي قوناقتاردىڭ كەيبىرىنىڭ ءوز ءسوزى وزىنە ەستىلمەگەنىمەن قويماي، اسابالارعا ەسكەرتۋ جاساپ، قوناقتارعا رەنجيتىنىن قايتەرسىز. توي يەلەرى دە كەلگەن مەيماندارىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ، ولاردىڭ ءسوزىن ۇزبەۋدى ءوتىنىش ەتەدى. سودان بارىپ تويدىڭ ۋاقىتى سوزىلىپ، جينالعان جۇرتتىڭ مازاسى قاشا باستايدى.
ءيا، «تويعا بارساڭ، تەك قانا تويىپ قايتپاي، توبىقتاي بولسىن وي ءتۇيىپ قايت» دەگەن بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مادەنيەتتى اسابا مەن تالعامدى قوناق ءوزارا ءتىل تابىسسا عانا توي ءساتتى وتەدى. قادىرمەندى وقىرمان، توي وتكىزۋ جونىندەگى تىڭ ويلارىڭىز بولسا، كوپپەن بولىسىڭىزدەر!
شالقار ەستەن
«ايقىن» گازەتى
