ەنەرگەتيكالىق جانە گازدالعان سۋسىندار قانداي اۋرۋلاردى قوزدىرۋى مۇمكىن
ادەمى قاپتامالاردىڭ ارقاسىندا بۇل سۋسىندار بالالار اراسىندا ەرەكشە تانىمال بولدى. ءبىر- ەكى جاسقا ەندى عانا كەلگەن بالا دا وسى گازدالعان ءتاتتى سۋسىننىڭ ءدامىن جاقسى ءبىلىپ العان. بىرتە- بىرتە گازدالعان جانە ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا تاۋەلدىلىك پايدا بولادى، ولاردان باس تارتۋ قازىردىڭ وزىندە وتە قيىن. اسىرەسە، وسى كۇندەرى ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى اپتاپ ىستىقتا ادامدار كادىمگى سۋدىڭ ورنىنا، ءتاتتى سەرگىتەتىن سۋسىندى كوپتەپ الىپ جاتىر. وسى ورايدا، اتالعان ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار ادام اعزاسى مەن دنق- سىنا قالاي اسەر ەتەتىنى جايىندا ماماننان سۇراپ بىلدىك.
جارنامانىڭ اسەرى
«وكىنىشكە قاراي، جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى كوپ الادى. بۇل جاعدايدى قاۋىپتى دەپ سانايمىز. وسى سۋسىنداردى ولار كۇندەلىكتى دۇكەندەردەن ساتىپ الىپ جاتىر. ارينە، بۇعان ەڭ الدىمەن جارناما قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. دۇكەندەر مەن سۋپەرماركەتتەردىڭ سورەلەرى وسى سۋسىندارعا تولى. جارنامالاردا «ەرەكشە سەرگىتىپ، قۋات بەرەدى» دەگەن نەگىزسىز ۋادە قاپتاپ تۇر. جاسوسپىرىمدەر وسىعان الدانىپ جاتىر، ياعني بۇل جارناما جاستارعا ارنالىپ جاسالعان. ايتپەسە، بۇدان باسقا شاي نەمەسە كوفە سياقتى سۋسىندار بار ەمەس پە؟ دەگەنمەن، جاستار ءتاتتى ءارى گازدالعان سۋسىندارعا قاتتى قىزىعادى. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى 11-15 جاس ارالىعىنداعى 8,5 مىڭنان استام مەكتەپ وقۋشىسىن قامتىپ، ساۋالناما جۇرگىزدى.
بۇل زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى ساۋالناماعا قاتىسقان بالالاردىڭ %3 ى وسى سۋسىنداردى كۇندەلىكتى تۇتىناتىنىن كورسەتتى. ءاربىر بەسىنشى ءجاسوسپىرىم كۇن سايىن قانتتى سۋسىنداردى الادى ەكەن. بالالار ەسەيگەن سايىن بۇل سۋسىنداردى ءجيى ىشەدى. 11 جاسقا تولعان بالالاردىڭ %15 ى اپتا سايىن مۇنداي سۋسىنداردى دۇكەننەن الىپ تۇرادى. 13 جاستاعى بالالاردىڭ %20 ى گازدالعان جانە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ىشەدى. 15 جاسقا تولعانداردىڭ 30 پايىزى اپتا سايىن بۇل سۋسىنداردى ساتىپ الادى»، - دەدى ق ر پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعى اۋرۋحاناسىنىڭ سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعىنىڭ جوعارى ساناتتى ادىسكەر- دارىگەرى گۇلنار تۇردىنوۆا.
گازدالعان ءارى ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار جۇرەك اۋرۋىنا الىپ كەلەدى
ماماننىڭ ايتۋىنشا، ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ سەرگىتەتىن اسەرى بار، ءبىراق ۇزاققا سوزىلمايدى.
«از ۋاقىت ارالىعىنا عانا ادامنىڭ قالجىراعانى باسىلىپ، توزىمدىلىك سەزىمى بايقالادى. دەگەنمەن، مۇنداي اسەر كوپكە بارمايدى. ەنەرگەتيكالىق ءارى گازدالعان سۋسىنداردى ءجيى ىشەتىندەردىڭ دەنساۋلىعىنا زور قاۋىپ بولادى، اسىرەسە بالاعا زياندى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ەرەسەك ادامعا دا تەرىس اسەر ەتەدى. بىرىنشىدەن، بۇل ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنە شامادان تىس قاتتى اسەرىن تيگىزەدى، ياعني ادام ۇيقىسىزدىقتان زارداپ شەگىپ، مازاسىز بولا باستايدى. كەيىننەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ تەرىس اسەرى كۇشەيە بەرەدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى دارىگەر.
بۇل رەتتە گازدالعان ءارى ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار جۇرەك- قان تامىر جۇيەسىنىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلەدى.
«باستاپقىدا تاحيكارديا بايقالادى. ءجاسوسپىرىم ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى ىشكەندە، جۇرەك قاعىسى بىردەن ۇدەي تۇسەدى. سودان كەيىن بۇل قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا، جۇرەك ىرعاعىنىڭ بۇزىلۋىنا، سونداي- اق ينفاركتقا دەيىن اكەلۋى مۇمكىن. ينفاركت جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسىپ جاتىر جانە بۇعان ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قوسقان ۇلەسى زور ەكەنىن بىلەمىز. كوفەيننىڭ جوعارى دوزاسى جۇرەك اۋرۋى پروبلەمالارىنا اكەلۋى مۇمكىن. سونداي- اق، ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار اريتميا دەرتىنىڭ قوزۋىنا اسەر ەتۋى ىقتيمال. ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا كوفەيننەن باسقا دا زاتتار قوسىلادى. شىن مانىندە، ءتيىستى كولەمدەگى كوفەين اعزاعا زيان كەلتىرمەيدى، ءبىراق ونىڭ دوزاسىن باقىلاۋ كەرەك. دەنساۋلىققا زيان كەلتىرەتىن مولشەر ەرەسەكتەر اراسىندا تاۋلىگىنە 400 مگ- دان جانە جاسوسپىرىمدەردە 100 م گ- دان اسقاندا بولادى. وسى كورسەتكىش 12 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى ادامدارعا قاتىستى. بۇل - رۇقسات ەتىلگەن ەڭ جوعارى تاۋلىكتىك مولشەر»، - دەدى كارديولوگ راۋزا سۇلتانوۆا.
ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ءىشۋ ادەتكە اينالىپ بارادى
كارديولوگتىڭ ايتۋىنشا، ەنەرگەتيكالىق ءارى گازدالعان سۋسىنداردى كوپ ىشەتىن ادام ونىڭ دوزاسىن كوبەيتە بەرەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ادام وسى سۋسىندى كۇندە ىزدەپ تۇرادى. سوندىقتان، تۇسكى اس كەزىندە دە گازدالعان نەمەسە ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى ءىشۋ ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى.
«بۇل تۇرعىدا ءبىز مۇنىڭ جۇرەك- قان تامىر جۇيەسىنە وتە زياندى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمداي، جۇرەك قاعىسىنىڭ، جۇرەك بۇلشىقەتىنىڭ بوساڭسۋى جانە باسقا دا وزگەرىس قاۋىپتى»، - دەدى راۋزا سۇلتانوۆا.
جاتتىعۋ الدىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ىشپەڭىز
كارديولوگتىڭ سوزىنە قاراعاندا، ادامدار جاتتىعۋ الدىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ءىشىپ جاتادى. الايدا، ونىڭ قانشالىقتى زياندى ەكەنىن تۇسىنبەيدى. ماسەلەن، جاتتىعۋ كەزىندە قان اينالىم جۇيەسىنە ونسىز دا جۇكتەمە ءتۇسىپ، يمپۋلس ۇدەپ، قىسىم كوتەرىلەدى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار دا قان قىسىمىن كوتەرىپ، جۇرەك قاعىسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى.
«بۇدان بولەك، جۇيكە جۇيەسىنىڭ ناشارلاۋى، جابىرقاڭقى كوڭىل كۇي بولۋى مۇمكىن. ايتا كەتۋ كەرەك، كوفەيننىڭ بۇل جاناما اسەرلەرى ءجيى بولىپ جاتادى جانە دوزاعا تىكەلەي بايلانىستى. مۇنداي تەرىس اسەر وسى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ءجيى ءارى تۇراقتى ىشكەن كەزدە بايقالادى. سونىمەن قاتار، ولاردىڭ قۇرامىندا پسيحوستيمۋلياتورلىق اسەردى كۇشەيتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن كوپتەگەن باسقا دا زاتتار بار. ەگەر ادامدار ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا ۇيرەنىپ، باس تارتا الماسا، وندا دوزاسىن بىرتىندەپ ازايتىپ، قۇرامىندا كوفەينى تومەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى كوشۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا، وسى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ مولشەرىن ازايتىپ، قانتى كوپ قوسىلعانداردى راتسيوننان بىرتىندەپ الىپ تاستاۋ كەرەك» ، - دەيدى كارديولوگ راۋزا سۇلتانوۆا.
ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تىم كوپ ىشەتىندەردىڭ اعزاسىنا زالال كەلەدى
قانتتى سۋسىندار جۇرەككە جانە جۇيكە جۇيەسىنە زيان كەلتىرۋدەن باسقا، ءزار شىعارۋ جۇيەسى مەن باۋىرعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«بۇل سۋسىندار باۋىر فۋنكتسياسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. زياندى زاتتاردىڭ ءبارى سودان كەيىن بۇيرەك ارقىلى شىعادى. دەمەك، ەنەرگەتيكالىق جانە گازدالعان سۋسىندى شامادان تىس كوپ ءىشۋ سالدارىنان زارداپ شەكپەيتىن ورگان جوق شىعار. ەنەرگەتيكالىق ءارى گازدالعان سۋسىنداردى ءجيى الاتىن ادامداردا ەكىنشى ءتيپتى قانت ديابەتى بولاتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار. قانداعى قانت دەڭگەيى ءجيى كوتەرىلىپ تۇرسا، ونى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن اعزا ينسۋلين بولە باستايدى. بۇل ينسۋلين قانت دەڭگەيىن قالىپقا كەلتىرىپ، گليۋكوزا جاسۋشالارعا تۇسەدى. دەگەنمەن، قانداعى قانت دەڭگەيى ءجيى كوتەرىلگەندە، ۇيقى بەزى ارنايى فەرمەنتتەردى بولمەي، ءوز فۋنتسياسىن توقتاتادى نەمەسە ءينسۋليندى از مولشەردە بولەدى. سونىمەن قاتار، ينسۋلين بولگەنىمەن، بۇل فەرمەنت قانتقا اسەر ەتپەي قويادى. بۇل جاعداي ەكىنشى ءتيپتى قانت ديابەتىنە اكەلۋى مۇمكىن»، - دەيدى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعىنىڭ جوعارى ساناتتى ادىسكەر- دارىگەرى گۇلنار تۇردىنوۆا.
گازدالعان سۋسىن د ن ق- عا قالاي زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن؟
كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ءجيى ىشكەن كەزدە قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىعۋى ىقتيمال.
«2018 -جىلى جاستار اراسىندا تانىمال سۋسىنداردىڭ بىرىندە تاعامدىق كونسەرۆانت E211, ياعني ناتري بەنزواتىنىڭ ارتىق كونسەنتراتسياسى انىقتالدى. س ۆيتامينىمەن قوسىلعان كەزدە، ۋىتتى زات - بەنزول تۇزەدى. بۇل - وتە كانتسەروگەندى زات. سونىمەن قاتار، ناتري بەنزواتى ءجيى قولدانىلسا، ول ءتىپتى ادامنىڭ ءوز د ن ق- سىن زاقىمداۋى مۇمكىن. بىلتىر استانا قالاسىنىڭ سانيتارلىق- ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى ساراپتاماعا ءتۇرلى الكوگولسىز سۋسىندار بويىنشا 63 سىناما العان. ونىڭ ىشىندە 12- رەگلامەنت پەن نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەگەن»، - دەدى گ. تۇردىنوۆا.
قانداي شەكتەۋلەر ەنگىزۋگە بولادى؟
دارىگەردىڭ پايىمىنشا، تەك تىيىم سالۋمەن بۇل ماسەلەنى شەشۋ قيىنعا تۇسەدى.
«دەگەنمەن، ءتيىستى شەكتەۋلەر دە بولۋى كەرەك. ماسەلەن، 2013 -جىلدان بەرى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندارىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى، ءتىپتى ءتاتتى، گازدالعان سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالىنعان. ءبىراق، بۇل تۇرعىدا ءتيىستى ناتيجە بولماي تۇر. ويتكەنى، وقۋشى مەكتەپتەن شىعىپ، ونى دۇكەننەن ساتىپ الادى. كەيبىر قادامدار جاسالىپ جاتىر، سونداي- اق ءتيىستى شەكتەۋلەر دە ەنگىزىلۋى كەرەك.
سالىق دەڭگەيىن كوتەرىپ، جارناماعا تىيىم سالۋعا بولادى. كامەلەتكە تولماعاندارعا ساتۋعا تىيىم سالۋ كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە جاقسى قادام بولار ەدى. سونىمەن قاتار، ەل ىشىندە ءتيىستى اقپاراتتى كەڭىنەن تاراتقان ءجون. بۇل تۋرالى بالالارعا نەعۇرلىم ەرتە جاستان تۇسىندىرسەك، سوعۇرلىم ولاردا پايداسى بولاتىن تۇسىنىك قالىپتاسادى. اتاپ ايتقاندا، اتا- انالاردىڭ وزدەرى بالالارىنا ۇلگى بولۋى ءتيىس. ەرەسەكتەر وسى زياندى سۋسىنداردى الماۋى قاجەت. بالالار سۋدى كوبىرەك ىشكەنى ابزال»، - دەدى گۇلنار تۇردىنوۆا.
