قازاققا قانداي فيلوسوفيا كەرەك؟
نە نارسەنىڭ بولسىن نارقى تەك سالىستىرمالى جاعدايدا عانا انىقتالادى عوي. بۇل ءتىپتى كەز كەلگەن جاننىڭ بويىنداعى ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك، پاراسات پەن اقىل اۋماعىنا دا تىكەلەي قاتىستى دۇنيە. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ، ءسوز شىعىنداپ وتىر دەسەڭىز، فيلوسوفيا مەن تاريح، الەۋمەتتانۋ مەن ساياساتتانۋ بىرىمەن-ءبىرى ساباقتاس پاندەر دەسەك تە بولادى.
ايتالىق، فيلوسوفيا ادامزاتتىڭ ماڭگىلىك سۇراقتارىنا جاۋاپ ىزدەۋ ارقىلى الداعى ۋاقىتتىڭ اتموسفەراسى جايىندا اقپار بەرسە، تاريح وتكەن شاق ومىرىنە، ال ساياساتتانۋ مەن الەۋمەتتانۋدىڭ سان قاتپارلى سالاسىنا ۇڭىلمەيىنشە، ءوزىمىز ءومىر سۇرگەن ورتانىڭ كەسكىن- كەلبەتىنە شىنايى باعا بەرۋ قيىن. مەن وسى جازبامدا اتالعان عىلىمدار نەگىزىندە بۇرناعى بابالارىمىز باستان كەشىرگەن وتكەن شاق ءومىرى مەن الداعى كەلەر شاق مەزەتىنە دەربەس پايىم جاساسام دەيمىن. ءبىز نەنى دۇرىس باجايلاي الماعاننىڭ كەسىرىنەن دەگراداتسياعا تۇستىك؟
ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن كىسىلىگىمىز قاي جەردەن ءسۇرىنىپ، قاي جەردەن جەڭىلىس تاپتى؟ ەگەر مادەنيەتىمىز وزگە مادەنيەتتەر الدىندا تەڭ دارەجەدە تەكەتىرەسكە تۇسە الماي، ولاردىڭ مادەني ەكسپانسياسىنىڭ الدىندا تىزەسىن بۇكسە، وندا قاي جەردەن قاتەلىكتەرگە بوي الدىردىق؟ مۇنى ءبىز قاي مەيمانامىز بەن پيعىلىمىزدان تاپتىق؟ الدە بۇل سانا كوكجيەگىمىزدىڭ رەالدى كورىنىسى مە ەدى؟
ەسىم حان مەن قاسىم حاننىڭ زامانىندا («ادامدى ات تەۋىپ ولتىرسە قايتەمىز؟» دەپ وتىرعاندا) ەۋروپانىڭ ويلاۋ ءپالساپاسى نەندەي دەڭگەيدە ەدى؟
ال ول كەزدە ءبىز نە ىستەپ جۇردىك؟
جارايدى، ەسىم حاننىڭ ەسكى زاڭى مەن قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن ايتپاعاندا، اباي مەن الاشتىڭ جازبالارى تەك ماتىندىك نۇسقا ما، الدە سول كەزدەگى وي مەن سانانىڭ ءوز ولشەمى مە؟
مىنەكەي، وسى سەكىلدى سانداعان ساۋالدارعا تومەندەگى جازبامىزدا شاما- شارقىمىزشا جاۋاپ ىزدەستىرىپ، وزىمىزشە وي وربىتەتىن بولامىز.
وي دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ ادام عۇمىرىن- داعى الاتىن ورنى مەن ۇلت ساناسىنداعى ءامىرى قانداي؟ بۇعان ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان بەرىلەر جاۋاپ تا تىم قىسقاشا عانا. ءبىزدىڭ ويلاۋ كوكجيەگىمىز قاي جەردە تۇرسا، ادامگەرشىلىگىمىز بەن اقىلىمىز، مادەنيەتىمىز بەن ەكونوميكامىز دا سول جەردە تۇرادى. سەبەبى وي - ءوز ءومىرىمىزدىڭ ايناسى مەن بۇلجىماس كورسەتكىشى (پەشەنە مەن تاعدىر جازمىشىن، ناقتىراق ايتساق، ءومىردىڭ كولەڭكەسى مەن كۇنگەيىن ءبىز ءوز سانامىز بەن تۇسىنىگىمىزدەن تاپتىق).
بىزدە ءبىر جامان عادەت بار. ول نە دەسەڭىز، اتا- بابامىزعا باس- كوز جوق تابىنىپ، ولاردى كوتەرمەلەگەن ادامدى ءتاۋىر كورەتىن، ال ءاربىر ارەكەتىنە كونسترۋكتيۆتى باعا بەرىپ، وبەكتيۆتى سىنايتىن جاندى قارا ەسەككە تەرىس مىنگىزەتىن جامان ادەتىمىز بار. سودان شىعار، كىسىلىگىمىز بەن كوزقاراسىمىزدا كوپ كەمشىلىك پەن كىنارات بار. ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىزدا جەڭىستەن گورى جەڭىلىستىڭ كەرمەگى كوپ. نەگە؟
قازاقتىڭ قازىرگى جاعدايىنىڭ رۋحاني گەنەزيسىنە ءۇڭىلىپ كورسەك، ءتىل مەن ءدىل، مادەنيەت پەن ءپالساپادا ورىن العان بۇگىنگى كەمشىلىكتەر - ۇلتتىڭ ىلگەرىدە جىبەرىپ العان قاتەلىگىنىڭ سالدارى.
سونىمەن جوعارىدا قويىلعان سۇراقتارعا ءوز رەتىمەن جاۋاپ بەرەتىن بولساق، قازاقتىڭ كەشە دە، ءام بۇگىن دە ءوز ۋاقىتىنان ۇتىلۋىنىڭ ءمانى ۇلتتىڭ ويلاعان ويى مەن تۇتىنعان فيلوسوفياسىندا بولىپ وتىر. بۇل جەردەگى «تۇتىنعان» ۇعىمىن يمپورتتىق سانا تۇرعىسىنان قاراستىرىپ، اتالعان ماسەلە جايىندا تومەندە ارنايى توقتالىپ، كەڭ كولەمدە جازاتىن بولامىن.
ەڭ اۋەلى، ەل وزگەرۋ ءۇشىن ونىڭ فيلوسوفياسى، دالىرەك ايتساق، قوعام قوزعالىسى مەن ونىڭ دامۋىنا قاتىستى ويجوسىنى مەن سانا اعىسى تۇگەلدەي دەرلىك ترانسفورماتسياعا ءتۇسۋى كەرەك. سەبەبى قوعام - قاشان دا قوزعالىستاعى دۇنيە.
سونىمەن قازاقتىڭ ۋاقىتتان ۇتىلۋىنىڭ باستى سەبەبى كوشپەلى ءومىردىڭ نەگىزىندە تۇزىلگەن كوگنيتيۆتى فرەيم مەن تانىم شەڭبەرىنىڭ كەشەگى يندۋستريالدى قوعامعا ەش دايىن بولا الماۋى مەن بۇگىنگى اقپاراتتىق- تەحنولوگيالىق پروگرەسكە سايكەس كەلمەۋىندە بولىپ وتىر.
ال ءبىز قازىرگى قازاقتى تەك اباي مەن الاش يدەياسى عانا قۇتقارادى دەگەن كونە كوزقاراستا ءالى كۇنگە سىرەسىپ وتىرمىز. ارينە، XIX عاسىردا اباي جەكەلەي ادامنان گورى جالپى جاميعاتتىڭ ويلاۋ فورماسىن كوبىرەك سىن تەزىنە السا، الاش ارىستارى XX عاسىرداعى كوشپەلى كوزقاراسقا ازاماتتىق قوعامنىڭ ەۋروپادان ەسكەن لەبىمەن سانا تەرەزەمىزدى ءبىر اشىپ جەلدەتكىسى كەلدى. اڭگىمە بۇل جەردە جەكە ادامنىڭ تاعدىر تالەيى تۋرالى ەمەس، جەتىلگەن ءارى جاسامپاز يدەيا حاقىندا بولىپ وتىر عوي.
ال بۇل تۇرعىدان كەلسەك، ابايعا ارىسى ەكى عاسىر، ال الاشورداعا اتتاي ءجۇز جىلدىڭ ءجۇزى بولعان تانىم مەن ساياسي ءتاسىلدى بۇگىنگى زامانا ىرعاعىمەن ۇيلەستىرۋ دەگەنىڭىز مۇمكىن بە؟ قازىرگى كروسس- مادەني ديناميكاعا مۇنداي ءبىر عاسىر بۇرىنعى ءپالساپا- پايىممەن ارەكەت جاساۋ دەگەنىڭىز، الاش ارىستارى ايتقانداي ات پەن ەسەكتى ءبىر ارباعا جەككەندەي قيسىنسىز دۇنيە بولاتىن ەدى. ول از دەسەڭىز، قازىرگى ساياسي تەحنولوگيانىڭ ايلا ءتاسىلى ءسات سايىن قۇبىلۋ ۇستىندە. ەندى بۇعان ديالەكتيكانىڭ ءوز زاڭىن قوسىڭىز.
سونىمەن بۇگىنگى تەحنولوگيالىق اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتە قازىرگى قازاقتىڭ تۋ ەتىپ ۇستانار يدەياسى مەن جۇرەر باعىتى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سوياداي سۇراقتىڭ تۋماي قويماسى انىق. ەندى قالاساڭىز دا، قالاماساڭىز دا بۇگىنگى تۇلعانىڭ الەۋمەتتىك تۇرپاتى مەن ساياسي تانىمى تۇگەلدەي دەرلىك وزگەرىسكە ءتۇستى. ءيا، كەلىس، كەلىسپەڭىز، ءدال قازىر ۇلتشىلدىق ۇعىمىنىڭ ۋاقىتى تۇگەسىلدى (مىسالى، «مەن قازاقپىن، حاس باتىرمىن» دەپ كەۋدە سوعىپ، ءان اۋەلەتۋىمىزدىڭ ءوزى ىشىمىزدە كوپ كومپلەكسىمىزدىڭ بار ەكەنىن، ول بوگدە ءبىر ۇلتتىڭ نامىسى مەن ارىنا تيۋ ەكەندىگىن دە ەش ەستەن شىعارۋعا بولمايدى).
ءبىر ۇلت ەكىنشى ۇلتتان ارتىق يا كەم جاراتىلعان جوق. جامان ەل، ناشار حالىق دەگەن اتىمەن بولمايدى، تەك جامان باسقارىلۋ مەن وپاسىز جۇيە عانا بولادى. وسى وسپادار جۇيە نەگىزىندە باسقارىلاتىن ساياسي يميتاتسيا تاسىلىنەن عانا ساپاسىز ۇلت ماسەلەسى وزىنەن- ءوزى تۋىنداي بەرەدى. ەندەشە زامانا قوزعالىسى مەن ىرعاعىنا قاتىستى ۇلتتىڭ جۇرەر جولى مەن ونىڭ ارى قاراي دامۋىنىڭ تەتىگى دە وزگەردى.
ولاي بولسا، الاشتىڭ ءىزباسارلارى (الاشتانۋشىلار) دەپ بۇل ەسىمدەردەن ديسسەرتاتسيا قورعاپ نەمەسە كىتاپ قۇراستىرۋ ارقىلى عىلىمي دارەجەگە قول جەتكىزگەن جانداردى ەمەس، ىلكى يدەيالاردى جاڭا ۋاقىتپەن تىنىستاتا وتىرىپ، جاسامپاز جول ۇسىنعان تۇلعالاردى عانا ايتامىز. بۇگىندە وڭتايلى جولعا تۇسە الماي وتىرعان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى، ءتىلى مەن دىلىندەگى، مەنتالدىك بولمىسىنداعى ماسەلەلەردى شەشىپ، ونى عىلىمي نەگىزگە تۇسىرگەن تۇلعالاردى عانا ناعىز الاشتىڭ ءىزباسارلارى دەۋگە كەلەدى. الەمگە اسىرە سالت، ارزان ۇلتشىلدىق ۇرانىمەن ەمەس، ازاماتتىق قوعام، ادامزاتتىق كونتەكستە عانا قاراي الاتىن جانداردى بۇگىنگى كۇننىڭ ءاليحانى مەن احمەتى، ءمىرجاقىبى مەن مۇستافاسى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى الاشتىڭ جولى جەكەلەي ادامنىڭ ەمەس، ەڭ اۋەلى، ول - ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن جاسامپاز يدەيانىڭ جولى.
نەگىزىنەن، ۇلتتىڭ بار بولۋى مەن دامۋى ونىڭ الەمگە قوسقان ۇلەسىمەن، سونداي-اق اتالعان (الگى) ۇلەستىڭ ساپاسىمەن عانا انىقتالماق. بۇل جاعىنان كەلسەك، قازاقتىڭ تانىمى مەن تەرريتورياسى دا الەمنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى. سوندىقتان ءبىز الەمنەن ءبولىنىپ، يا ودان جىراقتاپ ەشقايدا دا كەتە المايمىز.
بۇل جەردە «ادامزاتتىق كونتەكس»، «الەم» ۇعىمدارىن جايدان- جاي قاراستىرىپ وتىرعان جوقپىز. سەبەبى الەمدىك مادەنيەتتەن عانا ادامزاتىق سانا، وركەنيەتتىك ولشەم تۋادى.
XXI عاسىرداعى قازاقتىڭ ءتىلى مەن ءدىلى، مادەنيەتى مەن ەستەتيكاسى تەحنوكراتتىق تەكەتىرەسكە شىداس بەرە الا ما؟ شىن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن ونى قالايشا رەتتەپ، عىلىمي جولعا قويۋعا بولادى؟
الەمنىڭ قازاق دەگەندە ەلەستەتەتىن اسسوتسياتسياسى مەن وبرازى قانداي بولۋ كەرەك؟
مىنە، بىزگە جەدەل ارادا وسىنداي مادەني لاندشافتىنداعى وي ترانسفەرىمەن اينالىسقان ءجون. راس، دۇنيە سەكۋند سايىن وزگەرىس ۇستىندە. ويتكەنى وزگەرىس اتاۋلى قاشاندا قوزعالىس زاڭىنا تاۋەلدى. كەز كەلگەن دۇنيە قوزعالىس جولىنا تۇسپەيىنشە، ودان وڭ ناتيجە شىقپاق ەمەس. وزگەرىسكە تۇسپەگەن سالت پەن سانا، ءدىن مەن ءدىل، ونەر مەن ءپالساپا تۇگەلدەي دەرلىك مەملەكەتتى توقىراۋعا اكەلىپ ۇشىراتادى. وسىنى بەس ساۋساعىنداي بىلە تۇرسا دا، بىزدە سالت پەن سانانى ساف كۇيىندە ساقتاۋىمىز كەرەك دەپ كەڭىردەگىنە كۇش تۇسىرە ايقايلاپ، بايبالامعا باساتىنداردىڭ ساناتى كوپ. سالتتى ساكرالد سيپاتقا كوتەرىپ، ونىڭ ونەرى مەن مۋزىكالىق اسپابىنان، سونداي-اق كيىم ۇلگىسى مەن تۇرمىستىق عۇرپىنان كۇندەلىكتى (قولدانبالى) دۇنيە ەمەس، مۇراجايدىڭ مۇلكىن جاساعىسى كەلەتىن ەل ناعىز كەرى كەتكەن ەل بولىپ سانالادى. ايگىلى فرانتسۋز تاريحشىسى ل. فيەۆردىڭ زيالى ادام «بارلىق ءداۋىردىڭ ادامى بولا ءبىلۋى كەرەك» دەگەن ويىن ءبىز سالت پەن سانا دا بارلىق ءداۋىردىڭ ءوز سۇرانىسىنا ساي ءتۇزىلىپ وتىرۋى كەرەك دەپ جاناما وي ايتقان بولار ەدىك.
ءدال قازىر قازاققا بوگەنايى بولەك مۇلدە جاڭا فيلوسوفيا قاجەت. نەگە دەسەڭىز، قازاق فيلوسوفياسى شىنىمەن-اق قارتايىپ كەتتى.
«ۇلى دالا»، وسى ىسپەتتى «كوشپەندىلەر» ۇعىمىنان ۇلتتىق ۇران مەن يدەيا جاساۋدىڭ ءوزى دە قارتايعاندىق بولىپ سانالادى. مۇنداي ۇراندارمەن ۇلتتى اداستىرىپ، بايىرعى ەسكى ومىرگە ەش شەگىندىرۋگە بولمايدى. بۇل - بۇگىن، بۇگىن بولماسا دا ەرتەڭ ەلدى مىندەتتى تۇردە ورعا جىعاتىن وتىرىكتەر. وسى «ۇلى دالا» مەن «كوشپەندى» يلليۋزياسىنان شىعادى عوي، بۇلاقتىڭ سۋىن ءىشىپ، جاز جايلاۋعا شىعىپ باس مۇجىگەن قازاقتىڭ اقىلى (ينتەللەكتىسى) ارتىپ، باعى بەس ەسەلەنەتىن بولسا، باي- بەسىك (بايان- ولگەي) قازاعى باياعىدا- اق ۇشپاققا شىعاتىن ەدى.
تەحنوگەندى- گلامۋرلى الەمنىڭ جاڭا كوزقاراسىمەن باعامداساق، ءبىزدىڭ ءوز اتا-بابامىزدى ماداقتاپ ايتىس وتكىزىپ، اس بەرۋ دەگەنىڭىزدىڭ ءبارى قارتايعان فيلوسوفيانىڭ كورىنىسى. ىرگەدە سوعىس، جەر جاھاندى جاساندى زەردە ءپالساپاسى ىعىستىرىپ كەلە جاتقاندا ەكى ءسوزۋار قازاقتىڭ ساعاتتاپ سالعىلاسقان ارزان اقپارى قاي ومىرىمىزگە اراشا بولماق ەكەن.
ماسەلە بۇل جەردە بار كىنا ايتىستا ەمەس، ونىڭ ەسكى اقپارى مەن ارحايكالىق مازمۇنىندا بولىپ وتىر عوي. سول سەكىلدى «مەن ايعا شاعىلىسقان اقبەرەن»، «كوككە ۇلىعان كوكبورى» ىسپەتتى «پوەزيانىڭ» ىسىك جەلىككە تولى مىڭ، ميلليون ءتاتتى سوزدەرى دە قازاقتىڭ قارتايعان اقىلى (فيلوسوفياسى) مەن قۇيعا باتقان اۋىر تۇرمىسىنا ەش جەڭىلدىك جاساي الماق ەمەس. سەبەبى ءسوز - بار بولعانى دىبىستىق ءام فيزيكالىق تولقىن عانا. الەمنىڭ تۇبىنە دە اپەرباقان ۇراندار مەن اتالعان وسى ىسپەتتى «ادەمى سوزدەرگە» سوعىلعان «ءاپ باراكەلدىلەر» جەتكەن عوي. امەريكا اقىلمانى ينگەرسولل لوكۆۋدتىڭ «قايىرىمدى قول باتا بەرگەن اۋىزدان الدە قايدا ارتىق» دەپ وتىرعانى دا وسى ەمەس پە؟
قازاقتى «گارۆارد» پەن «وكسفورد» تا قۇتقارا المايدى
جوعارىدا جازدىق. قاراشا قاۋىمدى مۇمكىندىگىنشە كەز كەلگەن احۋالعا الەمدىك مادەنيەت كونتەكسىندە قاراي الاتىنداي وركەنيەت ورەسىنە كوتەرۋىمىز كەرەك دەپ. ارينە، ول ءۇشىن اعارتۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ايتالىق، 2018 -جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە انا تىلىمىزدە ءتارجىمالانعان ايگىلى 100 كىتاپتىڭ كوبى باتىس ەلدەرىندە شامامەن 1960-70 -جىلداردا جازىلىپ جارىققا شىققان- تۇعىن. ءدال قازىر قازاق ءتىلدى وقىرمانداردىڭ بۇل ەڭبەكتەردەگى اقپاراتپەن اتتاي الپىس جىلدان كەيىن تانىسۋىنىڭ ءوزى دە وبال (نامىسىمىزعا تيسە دە مويىندايىق، ءتىلدىڭ بايلىعى مەن قۇنارى ونىڭ ماقالى مەن ماتەلىنىڭ، يا تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى ەمەس، عىلىمي جاڭالىعى مەن اقپاراتىنا عانا قاتىستى. ال بۇل جاعىنان كەلسەك، قازاقتىڭ ءتىلى عىلىمي اقپاراتتان ماقۇرىم ەڭ كەدەي ءتىلدىڭ ساناتىندا. ءتىل كەدەي بولعان سوڭ سانا دا كەدەيلىك فورماسىنا كوبىرەك ۇشىرايدى).
ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىزشى، 1960 -جىلداردىڭ شەنىندە وسىنداي ويلاۋ راكۋرسىنا كوتەرىلگەن سانا مەن بيىك تالعامنان ستيۆ دجوبس پەن ستيۆەن حوكينگ، بيلل گەيتس پەن يلون ماسك سەكىلدى فەنومەندەردىڭ ءوسىپ شىقپاۋى ەش مۇمكىن ەمەس قوي. ويتكەنى كەز كەلگەن ويدىڭ گەنەزيسى، جەلىلىك ساباقتاستىعى بولادى دەسەك، ۇلكەن تانىم مەن عىلىمي جاڭالىق وزىنە دەيىنگى وي قاباتتارىنىڭ ۇستىندە عانا پاتشالىق قۇرادى.
كەيىن سول ساباقتاستىقتىڭ نەگىزىندە عانا تىڭ تۇسىنىك قالىپتاسىپ، جاڭا يدەيالار ۇنەمى العا قاراي جىلجىپ وتىرادى.
ەۋروپاعا جەتۋ - ونىڭ سىرتقى سيپاتىنا ەلىكتەۋ ەمەس، ىشكى تانىمىنا جەتۋ. ال ىشكى تانىمىنا جەتۋ حالىقتىڭ تىكەلەي كوگناتيۆتى دامۋىنا عانا قاتىستى.
9ەندەشە ەلدىڭ كريتيكالىق ويلاۋ اۋقىمىن ارتتىرىپ، كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن ەڭبەكتەر مەن تۋىندىلار تولاسسىز اۋدارىلىپ، ول مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، ءبىر ساتكە دە بولسىن توقتاماۋعا ءتيىس. وسى جەردە مىنا ءبىر دۇنيەنى دە ارنايى ايتا كەتپەسەك بولمايتىن سەكىلدى.
بىزدە زاماناۋي (دۇرىسى دامۋ) ءسوزى ەۋروپانىڭ حالقىنا جاساعان ساياسي جۇيەسىنىڭ ىشكى قۇندىلىقتارىمەن ەمەس، كوبىنە ولاردىڭ تەحنولوگياسىن تۇتىنىپ، ارحيتەكيۋراسىن قاز- قالپىندا قايتالاۋمەن تۇسىندىرىلەدى.
دامۋ ەپيگونعا ۇرىنىپ، ەۋروپانىڭ سىرتقى پوشىمىن كوشىرۋ ەمەس. دامۋ - ۇدايى ءوزىڭدى تابۋ. ءوز بولمىسىڭا ۇڭىلە وتىرىپ، ەكسپورتتىق ولشەمگە ءوتۋ. بۇل جاعىنان قازاقتى گارۆارد پەن وكسفورد تا قۇتقارا المايدى.
ەلدى ءوز مادەنيەتىنىڭ ءتول قۇنارىنان تۇرەگەلىپ، ونى الەمدىك قۇندىلىقتارمەن بايىتقان كونگەنيالدى رەفورماتورلار مەن ءىرى فيلوسوفتار عانا قۇتقارا الادى. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ەلدىڭ تۇرمىسىن، ءتىلىن، مىنەزىن بىلمەگەن كىسى كوش باستاپ جۇرە المايدى» دەپ وتىرعانى دا وسى. باتىس كورگەن يا بىرنەشە ءتىلدى بىلەتىن پوليگلوتتىڭ توبەدەگى كريتەرييلەر مەن بوكەيحانوۆ پايىمىنا ءتىپتى دە قاتىسى جوق.
وكىنىشكە قاراي، ءبىزدى وسىنداي نوۆاتورلىق ورە مەن شىعارماشىلىق تانىمنان ادا، ەسەسىنە قولدارىندا نەبىر شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قاتىرما قاعازى (ديپلومى) بار شەنەۋنىكتىڭ شيكىوكپە بالالارى باسقارىپ وتىر.
جوعارىدا عانا قولدانعان زاماناۋي سوزىنەن شىعادى عوي، قولىندا كۇرەكتەي «ديپلومى» بار، ەسەسىنە ەل تانىمىنان جۇرداي الگىندەي جاندار قازىر دە قاي جاعىنان الساڭ دا مەملەكەتىمىز ءۇشىن اسا قاۋىپتى. ولار دا دەموكراتيا، دامىعان باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ جولىمەن ءجۇرۋىمىز كەرەك، «قايران ەلىم، قازاعىم» دەپ سارناعاندا كوزىڭە جاس كەلەدى. ءبىراق بۇلار ەشتەڭەنىڭ دە بايىبىنا بارىپ، تەرەڭ زەردەلەي المايدى.
حالىق - مۇنداي ادامدار ءۇشىن بار بولعانى ءوز ماقساتى مەن مۇددەسىنە توتە جەتۋدىڭ دەكوراتسياسى مەن فونى عانا. بىردەن ايتايىن، ءبىلىمدى مەن ءبىلىمسىز جاننىڭ نارقى كوپتىڭ قالاۋىنا جىعىلىپ جارقىلداپ سويلەگەندىگىندە ەمەس. ءبىلىمدى ادام - مەملەكەتتەگى كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىك پەن ورىن العان كەمشىلىكتەردىڭ تۇبەگەيلى شەشىلۋ جولدارىن بىلەتىن ادەكۆاتتى ادام. ايگىلى ءال-فارابيدىڭ «ءبىلىمدى بولۋ دەگەنىمىز - جاڭالىق اشۋعا قابىلەتتى بولۋ» دەپ وتىرعانى دا مىنە، وسى ەمەس پە؟
تۇتىنۋشى سانا
ءبىز ەگەمەن ەل بولعالى تابيعي رەسۋرستان باسقا نەلىكتەن سىرتقا ءبىر نارسە ءوندىرىپ ساتا المادىق؟ ەكونوميكامىز قالايشا يمپورتتىق كىرىپتارلىققا ۇرىندى؟ ءسىز بەن ءبىز وسىنىڭ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ، بايىبىنا ەندەپ بارا الدىق پا؟ مۇنىڭ دا جاۋابىن بىلگىمىز كەلسە، ارينە، سول وي- ءورىس پەن اقىل اۋماعىندا جاتىر. تۇتىنۋشى سانادان ءوندىرۋشى (ەكسپورتتىق) سانا كاتەگورياسىنا اۋىسۋعا ەڭ كوپ كەدەرگى جاسايتىن جايتتار مىنالار دەيمىز.
ول ارحايكالىق اقپاراتتارعا الدانىپ، «وتكەن ءومىرىمىز وتە كەرەمەت ەدى» دەگەن سەكىلدى الدامشى ەلەستەردەن تۇراتىن كەرتارتپا كوزقاراسىمىز ەدى. بۇگىنگى قازاق بۇرىنعى قازاققا ۇقساماعاندىقتان ۇساقتالىپ كەتتى، اگاراكي، اتا- بابالارىمىزدىڭ جولىنان اينىماعاندا ايىمىز وڭىنان تۋاتىن ەدى دەگەن سەكىلدى جالعان تۇسىنىكتەر. اعىلشىن فيلوسوفى رودجەر بەكوننىڭ «قانداي دا ءبىر كوزقاراستى راستاۋ ءۇشىن اتا- بابانىڭ دانالىعىنا، ابدەن ادەت بولىپ كەتكەن داعدىعا جۇگىنۋدىڭ نەندەي قاجەتى بولدى ەكەن» دەپ وتىرعانى دا وسى ەمەس پە؟ تۇسىنەسىز بە، ءبىزدىڭ تانىمنىڭ دەنى رەالدى شىندىقتان گورى وسىنداي يلليۋزيادان تۇرادى.
اشى دا بولسا ايتايىن. ءبىز، كەرىسىنشە، اتا- بابا جولىنان ەش اينىماۋىمىز كەرەك دەپ جاڭا ۋاقىتتىڭ جاڭالىعىمەن جاۋىعىپ، وعان تانىم- تۇسىنىگىمىزدى بەيىمدەمەگەننىڭ كەسىرىنەن اداسىپ ارتتا قالدىق. بىزگە كەز كەلگەن جاڭالىق اتاۋلىنىڭ جاۋ، ءبىر نارسەنى قيراتۋشى بولىپ كورىنەتىنىنىڭ سەبەبى دە سول. ەركىن وي ادامىن ەلدى اداستىرۋشى ءارى ءبۇلدىرۋشى ەسەبىندە قابىلداپ، ارتىنا ايتاق سالاتىنىمىزدىڭ دا استارىندا وسى شىندىقتار جاتىر.
ەندى كوبىمىزدىڭ بىردەي ويلايتىنىمىز بەن تانىمدىق بالاڭدىعىمىزدىڭ سيمپتومىنا كەلسەك، ول بىردەي جازىلعان كىتاپتار مەن بىردەي تۇسىندىرىلەتىن ينتەرپرەتاتسيانىڭ كەسىرىنەن (ارينە، بۇعان ءبىلىمسىز ءام ساپاسىز جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى زور). قازىرگى ءتۇرلى باسپاحانادان شىعىپ، قولىمىزعا تيگەن قازاق ءتىلدى ءجۇز كىتاپتىڭ (بۇل ەڭبەكتەردى شارتتى تۇردە تاريحي تانىمدىق دەي سالايىقشى) توقسان توعىزىنىڭ فابۋلاسى مەن يدەياسىنىڭ بىرىنە-ءبىرىنىڭ قاتتى ۇقسايتىنىن، ءارى ولاردىڭ دەنى وتكەن ءومىر تۋرالى جازىلاتىنىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى كونە تۇسىنىگىمىز بەن ستاندارتى سانامىزدا جاتىر. جوعارىدا ايتتىق. كەز كەلگەن كىتاپتىڭ قۇنى مەن باعاسىن ارتتىرىپ تۇرعان نەگىزگى فەنومەن ونىڭ جاڭا اقپاراتى پەن جاسامپاز يدەياسى دەسەك، ارحايكالىق اقپارات ءبارىبىر ەسكى تانىمنىڭ جاقتاۋشىسى مەن قورعاۋشىسى بولىپ ماڭگىلىك قالا بەرەدى. ادام اقىل- ەسىنىڭ دامۋى تەك اقپاراتقا عانا قاتىستى. ال ءبىز قانداي اقپاراتتى تۇتىنىپ وتىرمىز؟
ونىڭ ساپاسى مەن عىلىمي جاڭالىعى بار ما؟ الدە اقىل ەسىمىزدى ۇدايى الدارقاتىپ وتىرۋى ءۇشىن جاسالعان ارنايى گيپنوتەرەپيا مەن مانيپۋلياتسيا ما؟ مەنىڭشە، ادام بالاسىنىڭ رۋحاني سوقىرلىعىنا قوس كوزدىڭ ەشقانداي دا قاتىسى جوق.
تەك سوقىر اقپاراتتتىڭ نەگىزىندە عانا سوقىرلىق دەرتى پايدا بولادى.
بۇل جاعىنان كەلسەك ءبىزدىڭ بارىمىزدە رۋحاني «زاعيپتار» مەن «سوقىرلارمىز». سەبەبى بيلىك تاراپىنان ءبىز وقىپ، ءبىز ەستىپ وتىرعان اقپاراتتىڭ تۇگەلگە دەرلىگى ورىس يدەولوگياسىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن تازا مانيپۋلياتسيا. مۇنىڭ ءتىپتى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا دەيىن ەنىپ كەتكەندىگىن ويلاعانىڭدا شىبىن جانىڭدى قويار جەر تاپپاي، جون ارقاڭا كىرپى اۋىناعانداي دىزداقتاپ كەتەسىڭ...
قازاق قوعامىنداعى ينتەللەكتۋاليزاتسيالاۋ پروتسەسىن تەجەۋدىڭ ەڭ نەگىزگى كەدەرگىسى بولىپ وتىرعان فاكتور دا، مىنە، وسى دۇنيەلەر.
بۇل جەردە ادامزات وتكەن شاق تۋرالى ەشتەڭە دە بىلمەۋى كەرەك، ونىڭ مۇلدە قاجەتى جوق دەپ وتىرعان جوقپىز. شىنداپ كەلگەندە، تاريح - وتكەن شاق تۋرالى ەمەس، وسى مەزەت پەن كەلەر شاق تۋرالى عىلىم. نەگە دەسەڭىز، ادام باردا، ونىڭ تويىمسىز ءناپسىسى مەن مەيماناسى باردا وتكەن ءومىردىڭ شىندىعى «بۇگىن» بولىپ ءبارىبىر ۇزدىكسىز قايتالانا بەرەدى.
بۇل جەردەگى باستى ماسەلە قازىرگى ۋاقىت پەن تاريحتىڭ، مەزگىل مەن ونەردىڭ بىرىنەن- ءبىرىنىڭ ءبولىنىپ كەتۋىندە بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەڭ باستى قاتەلىگىمىز ۋاقىت پەن تاريحتى، مەزگىل مەن كوركەم ونەردى بارىنشا جاقىنداتىپ ءبىرتۇتاس كونتەكستە قاراي الماۋىمىز دەر ەدىك.
بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ ءوزى تاريحتىڭ ءبىر بولشە- گى ەكەنىن ءبىلىپ، ونى ءبىرتۇتاس قاراي العاندا عانا زامانا ديدارىن ءدال تانىپ، تولىققاندى زەردەلەۋگە بولاتىن ەدى.
مىنانداي ءبىر قىزىق قيسىن بار. اسىرەسە ونى اقىن- جازۋشىلارىمىز كوبىرەك ايتادى. بۇگىندە مەنىڭ قولىم سۋىپ كەتتى، ەرەكشە شابىتىم بولماعاندىقتان مۇلدە جازا الماي قالدىم دەگەن سەكىلدى سانسىز سىلتاۋلار بار. ەندى سول سىلتاۋلاردىڭ سەبەبىنە بويلاپ، مانىنە ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. قالامگەرلەردىڭ كوبىنە كرەاتيۆتى ويلار مەن ترەندتەگى تاقىرىپتاردان قالىس قالۋىنىڭ سەبەبى الگى «ەرەكشە شابىتىنىڭ» جوقتىعىنان ەمەس، ولاردىڭ دەنى زامانا شىندىعى مەن ۋاقىت وزگەرىسىن تاپ باسىپ تاني الماعاندىقتان بولادى.
ء(قازىر مىنا تاقىرىپتى مۇلدە جازۋعا بولمايدى دەگەن تىيىم مەن تسەنزۋرا اتىمەن جوق قوي). ەندەشە تىڭ دۇنيەنىڭ جازىلۋى مەن جاڭا كوزقاراستىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى دەگەنىڭىز ۋاقىتتىڭ ءوز ىرعاعى مەن ۇدەرىستەرىنە عانا تاۋەلدى. قالاي دەسەك تە ۋاقىت پەن تاريحتى، مەزگىل مەن ونەردى ءبىرتۇتاس قابىلداعان حالىقتىڭ وسى جەتىستىكتەرى ارقىلى تالعامى ارتىپ، تاريحي ساناسى بىرتىندەپ قالىپتاسا باستايدى. ونداي ەل ءوز تاريحىنىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىنە، سۇرىنگەن جەرىنە ناقتى ساراپتاما جاساي وتىرىپ، نە نارسەنى بولسىن وبەكتيۆتى ءارى جاڭا ۋاقىتتىڭ تەزىندە زەردەلەي الادى.
وسىلايشا تاريحي ساناسى تولىققاندى ءپىسىپ جەتىلگەن ۇلت كوپ قاتەلىكتەرگە بوي الدىرا قويمايدى. مۇنداي ۇلت بىزدەر سياقتى كەشەگى قىپ-قىزىل بولشيەۆيكتىك باسقارۋدىڭ مەكتەبىنەن وتكەن بۇگىنگى ساياسي بيلىكتەگى ديلەتانتتار مەن ديكتاتورلاردى ءبىر ساتكە دە بولسىن وزدەرىنە باسشى قىلىپ وتىرعىزباسى ايدان انىق (ايتالىق، تاريحي تانىمى ابدەن قالىپتاسقان ۇلت ءابىلحايىر حاننىڭ ورىسقا قوسىلۋىنىڭ قاباعات قاتەلىك بولعانىن بىلە تۇرا ەۋرازيالىق وداققا، 1986 -جىلى قاندى قىرعىندى عازيز باسىنان كەشىرگەن ەلدىڭ «جاڭاوزەن» مەن «قاڭتار وقيعاسىنا» جول بەرمەسى انىق ەدى).
ەندى تاقىرىبىمىزدىڭ نەگىزگى مانىنە ءۇڭىلىپ، «تۇتىنۋشى سانا» ۇعىمىنا قاراي ويىسايىق. ارينە، بۇل ءبىر ورمەكشىنىڭ سىلەكەيىندەي وتە شەتىن ماسەلە. قازاق ءفالساپاسىنىڭ قارتايعانىن، ونىڭ ءتىسى سارعايىپ، بارشىن تارتقانىن دالەلدەيتىن دۇنيەنىڭ ءبىرى دە وسى «تۇتىنۋشى سانا». بۇل ءبىزدىڭ نەگىزگى قاتەلىگىمىز بەن ءتول دەرتىمىز دەسەك تە بولادى.
ءيا، ءسوز جوق پەندەگە تاماق كەرەك، ءبىراق سول تاماقتىڭ مولشەرىن بىلەتىن ار مەن ىنساپ ادامعا ەكى ەسە قاجەت.
«تۇتىنۋشى سانا» - قۇلدىقتىڭ نەگىزگى قاينار كوزى مەن تەمىرقازىعى. جىنىستىق قۇمارلىق، تاماقساۋلىق، ماقتانگەرشىلىك، شەنقۇمارلىق، اتاققۇمارلىق تاعى دا تولىپ جاتقان وسى سەكىلدى كەمباعالدىقتىڭ ءبارى - سول قۇلدىق قازىعىنىڭ شىرماۋىق جىپتەرى. ورمەكشى سىلەكەيىندەي كوزگە شەتىن سول شىرماۋىق جىبىنە ماتالعان سانامىزدان بىرەر مىسالداردى دا وسى جەردە كەلتىرە كەتەيىك.
بىزدە قورشاعان ورتا مەن ادام، جالاقى مەن قىزمەت، ءتىپتى دوس پەن دوس اراسىنداعى قاتىناستىڭ بارىندە دە تۇتىنۋشى سانا بار. بۇل، ارينە، كۇندەلىكتى داعدىعا اينالعان قارىم- قاتىناسىمىزدان ەش بىلىنە بەرمەۋى دە مۇمكىن. الايدا، وزىمىزدەن قىزمەتى جوعارى ادامعا جانىمىز قالماي جالپاق قاعۋىمىزدىڭ، شەنقۇمارلىعىمىزدىڭ، اتاققۇمارلىعىمىزدىڭ استارىندا دا وسى اداممەن قارىم- قاتىناسىم ءتاۋىر بولسا، جامان بولماسپىن دەگەن سەكىلدى باقاي ەسەپ- نيەتى بار.
دوس پەن دوس بايلانىسىنىڭ وزەگىندە دە «ءبىز ءبىر- بىرىمىزگە كەرەكپىز» ىسپەتتى ىشكى ەسەپ ءپالساپاسى تۇرادى. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە تۇتىنۋشى سانا ۇرەيى تۋعىزعان «كەرەك ادام» مەن «قاجەت كىسى» ماعىناسىنا سايادى.
مىنەكەي، قوعامنىڭ دا، ءوزىمىزدىڭ دە ءبىر سۇيەم العا جىلجي الماۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى، ءبىز ءوز جۇمىسىمىز بەن قىزمەتىمىزگە ىشكى ءمان، ۇلى ۇيلەسىم، ادامدىق ميسسيا قۇندىلىقتارىمەن ەمەس، تەك جالاقى كوزى دەپ تۇسىنەتىن تۇرپايى تانىم ەندىگىندە قاراعانىمىزدان بولىپ وتىر. ءبازبىر قىزمەتكە بارا قالساق، جەمقورلىق بابىمەن باسىمىزدىڭ شاتىلىپ جاتاتىنى دا وسىنىڭ سالدارى.
بۇل ەندى جەكەلەي ءينديۆيدتىڭ قورشاعان ورتا مەن قىزمەتىنە تيەسىلى كوزقاراسى دەسەك، مەملە- كەتتىڭ ارتتا قالۋىنىڭ نەگىزگى دالەلى حالقىنا قازىنا كوزى، باستى بايلىعى مەجەسىندە ەمەس، تەك سالىق تولەۋشى، قالا بەردى سايلاۋ كەزىندە داۋىس بەرۋشى نىسان رەتىندەگى تومەنگى قاتىناسپەن ءتىل قاتۋىندا بولىپ وتىر.
ەكسپورتتسىز ەكونوميكانىڭ العا جىلجىمايتىنى سەكىلدى مۇنداي تۇرپايى تانىممەن ءبىز ەشقايدا دا قارىشتاپ باسا المايمىز.
«تۇتىنۋشى سانا» قۇلدىعىنا شىقپاستاي شىرمالعانىمىزدىڭ تاعى ءبىر دالەلى - توي مەن تومالاق ماسەلەسى. مەن بوگدە ءبىر جاننىڭ اۆتونومدى كوزقاراسى مەن ونىڭ ومىرگە دەگەن تانىمى جايىندا جەكەلەي اۋماعىنا ءوتىپ ەشتەڭە دە ايتا المايمىن. سەبەبى كەز كەلگەن ادامنىڭ دەربەس تۇسىنىگى دەگەن بولادى ەمەس پە؟ ال ءوز تۇسىنىگىم جايىندا، ونى وقىرمانعا كەڭىنەن تاراتىپ بايانداپ بەرۋگە تولىقتاي قاقىم بار دەگەن ويدامىن. ءوز باسىم قاندايدا ءبىر اتقارعان قىزمەت ورىنىما قاتىستى شارۋانىڭ ەشبىرىنەن ەرىنگەن دە قاجىعان دا ەمەسپىن. تەك سونىڭ وتىرىكتەر مەن تۇككە تۇرعىسىز ۇراندارىنا ماتالعان ماعىناسىزدىعىنان شارشادىم.
اسىرەسە ۋاقىتتان ۇتىلعان قازاق تانىمىنىڭ كەرتارتپالىعىنان قاتتى قالجىرادىم. ادام عۇمىرىنىڭ نەگىزگى ءمانىن جاستىق جالىنى قۇرايدى دەسەك، سول قۋاتتىڭ قانشاسىن ءبىز نەندەي دۇنيەلەرگە بولا سارپ ەتىپ وتىرمىز. ماسەلە سوندا؟ ارينە، ءبىزدىڭ ەنەرگيانىڭ ءبىرشاما بولىگى ىرىزدىق تابۋعا، ونىڭ ىشىندە توي مەن تومالاققا كوبىرەك جۇمسالاتىنى ەش جاسىرىن ەمەس قوي.
قازاق تانىمى ءۇشىن ساۋىق پەن سايران، توي مەن تومالاق عۇمىردىڭ باستى قاعيداسىنا اينالىپ، ول ەڭ اۋەلى ديپلوماتيا دەڭگەيىنە دەيىن «كەمەلدەنىپ» كەتكەندىگىندە بولىپ وتىر.
بۇل، ارينە، وتە قورقىنىشتى جاعداي. قازاق تويىنىڭ نەگىزگى موتيۆى - تاماق، ال مۇنى «تۇتىنۋشى سانا» كىرىپتارلىعىنىڭ ەڭ ۇلكەنى دەپ مويىندىماي كورىڭىز ەندى. اسىرەسە قازاقتىڭ ەت تاعامدارىنا كەلگەندە ەسىن ءبىر بىلمەي كەتەتىنى بار. اس ۇستەلى قازاقتىڭ ساياسي تاقىرىپتاردى قىزۋ تالقىلايتىن جاسىرىن تريبۋناسى مەن الاڭىنا اينالعانى قاشان. دەموكراتيالىق قوعام قۇندىلىقتارىنا قاتىستى «جەتىلگەن ازاماتىق» داۋىستارىمىز تەك داستارحان باسىندا عانا جارقىن شىعا باستايدى. ەتكە كەلگەندە ەلشىل، شىن ادىلەتشىل ارەكەتتەرىمىزدىڭ ءبارى تەك ۇستەل ۇستىندە عانا ايتىلعانى بولماسا استان كەيىن ءبارى ۇمىت، ءبارى جايىنا قالادى.
بۇعان ءسابيت دونەنتايەۆتىڭ مىن ءبىر شۋماق ولەڭى دالەل.
ءسوز ءبىتتى، ەت جەلىندى، قاۋلى قالدى،
حالىقتا كىنا بار ما، اۋىزىنا الدى.
ەتتىڭ دە، ەلدىڭ- داعى مەرەيى ءوسىپ،
ەرمەكتىك ءبىر اڭگىمە بولدى، قالدى...
وسى ورايدا مىنا ءبىر دۇنيەنى دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون سەكىلدى. جالپى بۇگىنگى قازاق ءومىرىن مالمەن شەندەستىرىپ، ونىمەن بىرگە ەلەستەتۋ ۇعىمىن تولىقتاي توقتاتۋ كەرەك. بۇرناعى اتا- بابالارىمىز مال باققان، قازاقتىڭ مالسىز كۇنى جوق يدەياسىنىڭ راسىمەن دە كۇنى ءبىتتى.
«ەكى سيىر ساتىپ ال دا، ءوزىڭدى اسىرا» ۇرانى دا قالايدا قازاقتى تۇقىرتۋ مەن ەسەيتپەۋدىڭ ەسكى ءتاسىلى- تۇعىن. كەشىرەرسىز، بۇل ەندى اتا-بابانىڭ ءداۋىرى ەمەس، ءبىزدىڭ ءوز ءداۋىرىمىز ەمەس پە؟ ەندەشە ءار بۋىن ءوز ءداۋىرىنىڭ جەتىستىگى مەن قۇندىلىعىن ءوزى عانا جاساۋى كەرەك ەمەس پە؟ كەرىسىنشە قازاقتىڭ سايىن دالاسى مەن كەڭ القابىن قىرۋار مالعا ەمەس، ءتۇرلى كوكەنىستەر مەن جاسىل تەحنولوگياعا تولتىرۋىمىز قاجەت. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىر دەسەڭىز، ءبىز كەم دەگەن دە 100, يا بولماسا 150 جىل الدا ويلاۋدىڭ اۋماعىنا ءوتۋىمىز كەرەك. وزىق ويلى ەل تانىمى ءوز بولاشاعىن، قالا بەردى ادامزات قامىن ويلاۋمەن عانا ۇشپاققا شىقپاق. ءبارىڭىز بىلەسىز، الەمنىڭ جىلىنۋ ۇدەرىسى مەن ادام سانىنىڭ كۇن ساناپ قاۋىرت ءوسۋى بۇگىنگى عالىمنىڭ نەگىزگى باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر.
ەكولوگيانى ەسكەرسەك، ەڭ ۇلكەن ماسەلە سالت پەن سانانىڭ ەرتەڭگى كۇن ستاندارتتارىنا بارىنشا سايكەس، بارىنشا ۇيلەسىمدى بولۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىزدىڭ ەل رەتىندەگى ەسەندىگىمىز بەن ساۋلىعىمىزدىڭ كەپىلى دە وسى. مىنەكەي، كوكونىستەر مەن جاسىل تەحنولوگيا جايلى ءسوز قوزعاپ وتىرۋىمىزدىڭ ءمانىسى دە وسى بولاتىن.
عالىمداردىڭ دەرەگىنشە مال ءوسىرۋدىڭ اتموسفەراعا زيانى ترانسپورت تۇتىنىنەن الدەقايدا ارتىق ەكەندىگىن، ماسەلەن سيىردىڭ ءبىر عانا جاپاسى مەتان گاز تۇرىندەگى كومىرسۋتەگىنەن (سن4) 20 ەسە ۋلى ەكەندىگىن العا تارتادى. راس، ىلگەرى داۋىرلەردە ەتتى الماستىراتىن وزگە دە تاعام تۇرلەرىنىڭ تاپشىلىعىنان ەرىكسىز ەتكە دەگەن تاۋەلدىلىگىمىز جوعارى بولدى عوي.
ال بۇگىنگى ءومىر سالتىمىزدا سول تاۋەلدىلىكتى اتا سالتى رەتىندە ارى قاراي دارىپتەپ، قايىرا قورعاشتاۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار دەپ ويلايسىز؟
ارينە، بۇل تۇبەگەيلى ەتتەن تىيىلايىق دەگەن ەشقانداي باستاما ەمەس.
وسى جاعىنان كەلسەك، ءبىز «سوعىم» مەن «قۇربان ايت» تۇسىنىكتەرىنە دە جاڭا تانىمنىڭ نەگىزىندە قاراعانىمىز ءجون سەكىلدى. بۇل بۇگىن جەكە باستى ءاجۋالاۋ مەن كەلەكە ەتۋدىڭ الۋان ءتۇرلى امالىنا اينالعانىمەن كەلەر ۋاقىتتىڭ ايقارا اشىلار قاقپاسىن وسىنداي تۇسىنىكتەردىڭ كەلىپ قاعارىنا ءاماندا سەنىمىم زور.
«تۇتىنۋشى سانا» ادام ساناسىندا باسقا دا باعىندىرار بيىكتىكتىڭ بار ەكەندىگىن ۇمىتتىرادى. ادامنىڭ الدىن شەڭگەلدەپ، ارتتاعى ومىرىنەن اقيقات جاساۋعا بەيىل تانىتادى.
ءسويتىپ سانانى رۋلىق، توپتىق، جاماعاتتىق تۇسىنىكتەرمەن ماتاپ، اتالعان ۇعىمدار دىڭىنە ۇدايى «سۋ» قۇيىپ وتىرادى. ال ەندى ءوندىرۋشى (ەكسپورتتىق) سانا دەگەنىمىز نە؟
اقىل مەن تانىمنىڭ بۇل كاتەگورياعا اۋىسقاندا نەندەي قۇپيالارى مەن جەتىستىكتەرى اشىلادى؟
ءوندىرۋشى سانا وركەنيەتكە قوسىلۋدىڭ ەڭ نەگىزىگى العى شارتى بولىپ سانالادى. ءوندىرۋشى سانا الەمنەن كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ءوز ورىنىن انىقتاۋعا، ولاردىڭ ءبىر- بىرىمەن رۋحاني باسەكەگە تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا ولكەلىك ولشەم ءوز كەزەگىندە كۇزگى جاپىراقتاي سەلدىرەپ، وركەنيەتتىك تانىمنىڭ بىرتىندەپ ورىستەۋىنە جول اشادى.
ءبىز سوندا عانا كوز ايامىزدىڭ سونشالىقتى تار ەكەنىنە، ونىڭ نەگىزگى كىسەنى مەن كەدەرگىسى ورتاعاسىرلىق ءدىني دوگماتيزممەن استاسقان كونە كوزقاراسىمىز بەن مەن سوتسياليستىك جۇيە سىڭىرگەن كوپ وتىرىكتەر ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزەتىن ەدىك.
رەسەيدىڭ عاسىرلار بويى ميىمىزدى جۋعان ۋلى يدەولوگياسىنىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن قانشالىقتى قاسىرەت بولعانىن باعامداي الاتىن ەدىك. ايتالىق، جەرشىلدىك پەن جاماعاتشىلدىقتىڭ بارىپ تۇرعان وركەنيەتتىڭ باستى جاۋى ەكەنىن، سوتسياليستىك جۇيەدەن ۇيرەنگەن ميكروقۋلىقتارىمىز بەن سۇمدىقتارىمىزدىڭ، سونداي- اق قۇرىققا سىرىق جالعاپ ءجۇرىپ يتشىلەپ العان الگى مەملەكەتتىك سىيلىعىمىزدىڭ كاسىبي ادەبيەت پەن ونەرگە تيتتەي دە قاتىسى جوق ەكەنىن شىن تۇسىنەتىن ەدىك. ەڭ باستىسى، الەمدىك ستاندارتتىڭ بار ەكەنىن، ونىڭ نەگىزگى ولشەمى نوبەل مەن كانن، پۋليتتسەر مەن بۋكەر ەكەنىن مويىندار ەدىك.
قايىرا ايتايىن، ءبىز الەمدى وسى ستاندارتتار مەن ءوندىرۋشى (ەكسپورتتىق) سانا ولشەمىنە ءوتىپ قانا وزىمىزبەن ساناستىرا الامىز. كەرى كەتپەيىك، كەرىسىنشە ەل بولىپ، كوگەرەيىك دەسەك، بۇدان باسقا تاڭدار ءبىزدىڭ ەشقانداي دا جولىمىز جوق.
سونىمەن قازاق فيلوسوفياسى تەك اتا- بابانى ۇلىقتاپ، كونە سالت پەن داستۇردەن اقيقات جاساۋشى ەمەس، ادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن جاڭا يدەيالار، تىڭ ۇدەرىستەر نەگىزىندە ءتۇزىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. ءدال قازىر بىزگە وسىنداي ورە بيىگىندەگى وركەنيەتتى فيلوسوفيا عانا قاجەت.
كەشەگى قاندى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ەلىمىزدە «جاڭا قازاقستان» ۇعىمى اينالىمعا ءتۇستى. جاڭا دەپ ايتقانىمىزبەن، ۇيرەنشىكتى ادەت، ەسكى مەتودولوگيا باياعى باز قالپىمەن تاعى دا باسىمدىلىق الىپ بارا جاتقانداي سەزىلەدى. ەڭ باستىسى، جاڭا ۋاقىتتىڭ ءوزى «جاڭا قازاقستاننىڭ» بۇدان كەيىنگى ۇستانار جولى مەن تۇتىنار تانىمى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ونتولوگيالىق سۇراقتى قويىپ وتىر.
مىنە، ماسەلەنىڭ ۇلكەنى دە وسى.
اۆتور : ىقىلاس وجاي
