عارىشكەرلەر كوكتە كورگەنىن نەگە جاسىرادى؟

ءبىراق ونى تولىققاندى جاريالاۋعا ءالى ەرتە. ياعني ازىرگە ول قۇپيا. نەگە؟ ول جاعى بىزگە بەيمالىم. بالكىم، كوپشىلىكتەن قۇپيا ۇستايتىن بىردەڭە بولعانى دا.

ءتىپتى 1960- جىلى-اق ا ق ش-تاعى بەلگىلى ساراپتاما ورتالىعى بولىپ سانالاتىن برۋكينگس ينستيتۋتى «ادامزاتتىڭ عارىشتى يگەرۋدەگى سوڭعى جەتىستىكتەرى» دەگەن بايانداما دايارلاعان. وندا كوپتەگەن قۇپيا دەرەكتەر العا تارتىلىپ، NASA -نىڭ (ا ق ش عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىعى) وزگە عالامنان سانالى تىرشىلىك يەسىن تاپقانى كەلتىرىلگەن. ءبىراق باياندامادا ونىڭ ءبارىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن قۇپيا ۇستاۋ كەرەكتىگى جونىندە ايتىلعان... نەگە؟ بەلگىسىز.

ماسەلەن، ريشارد حوگلەند «ميسسيانىڭ كولەڭكە تۇسى نەمەسە NASA -نىڭ قۇپيا تاريحى» دەگەن اتاقتى كىتابىندا باياعىدا اي بەتىندە دامىعان وركەنيەت بولعانىن جازادى. ول وركەنيەت جونىندە ايتقاندا، وقيعانى قيالىنان الىپ وتىرعان جوق. ناقتى دەرەكتى العا تارتتى. ياعني العاشقى اۆتوماتتاندىرىلعان عالام ارالىق ستانسا اي بەتىن زەرتتەۋ كەزىندە وركەنيەتتىڭ وشاعىن تاپقان. وندا ءومىر سۇرگەن سانالى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ دامىعانى سونشا، بۇكىل كۇن جۇيەسىندەگى عالامشارلارعا ءوز دانەگىن، ياعني ۇرىعىن سەپكەن...

العاشقى «اپوللون» عارىش كەمەسى اي بەتىنە قونىپ، قايتىپ ورالعاندا NASA عارىشكەرلەر ايدا كورگەندەرىن جۇرتقا جايىپ جىبەرمەس ءۇشىن، بارلىق مۇمكىندىكتەرىن سارپ ەتكەنگە ۇقسايدى. ايتەۋىر قۇپيانى حالىققا تاراتپاۋ ماقساتىندا. 1980- جىلى ريچارد حوگلەند «اپوللون» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە سوندا جۇمىس ىستەگەن دوكتورمەن كەزدەيسوق تانىسادى. اڭگىمە عارىشقا بايلانىستى جالعاسقاندا، دوكتور: «اپوللوننىڭ» كوكتەن ورالعان ءاربىر ەكيپاجىن ارنايى گيپنوزدىق سەانستان وتكىزىلىپ وتىرعانىن ايتقان. «نە ءۇشىن؟» دەگەن عارىشكەرلەردىڭ سۇراعىنا، دارىگەرلەر «ايدا كورگەنىن تولىق ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن قاجەت» دەپ جاۋاپ بەرىپ وتىرعان. ءبىراق شىندىق باسقا ەدى.

ەڭ باستىسى، گيپنوز عارىشكەرلەردىڭ كوك توسىندە كورگەندەرىن جادىنان شىعارىپ تاستاۋ ءۇشىن قولدانىلعان. سەبەبى ايدا كورگەندەرىن حالىق اراسىنا تاراتپاۋ، «بىزدەن دە وزگە وركەنيەت بار ەكەن، ەرتەڭ ولار بىزگە سوعىس اشىپ جۇرمەي مە؟» دەگەن ءتارىزدى ۇرەيدى ەلدىڭ ەسىنە تۇسىرمەۋ. ماقسات وسى ەدى»، - دەيدى دوكتور حوگلەندنىڭ ساۋالىنا.

بالكىم، ونىڭ ايتقاندارى شىندىق بولۋى دا مۇمكىن. سەبەبى اي بەتىنە تۇڭعىش تابان تىرەگەن نيل ارمسترونگ ۇزاق جىلدار حالىق الدىنا شىقپاي ساياق ءجۇردى. عارىش جايلى اڭگىمە ايتىلعان جەردەن قاشتى... نەگە؟ بالكىم، سول گيپنوزدىڭ اسەرى دە بولۋى مۇمكىن. تابانى ايدىڭ توپىراعىن يىسكەگەن ەكىنشى ادام ەدۆين ولدرين دە وسىنداي جاعدايدى باستان وتكەرگەن. ءتىپتى ول ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە ەشقانداي بۇكپەسىز بارلىق جايدى جايىپ سالعان.

تالاي كەزدەسۋگە بارعاندا «كوكتە نە كوردىڭىز؟ ايدىڭ بەتىندە ەستە قالاتىنداي قانداي وقيعا بولدى؟ ءوزىڭىزدى قالاي سەزىندىڭىز؟» دەگەن كوپشىلىكتىڭ سۇراعىنا ونەبويى قالتىراپ، ەشتەڭە ايتا الماي قالادى ەكەن. «ايعا ۇشقانعا دەيىن بويىمدا مۇنداي جاعداي بولماپ ەدى، كوكتەن كەلگەلى بەرى وسىعان دۋشار بولدىم. عارىش جايلى اڭگىمە ايتىلعان جەردەن تۇرا قاشقىم كەلىپ تۇرادى. ءوزىمدى-ءوزىم تۇسىنبەيمىن» دەيدى ول ەستەلىكتەرىندە.

بۇعان گيپنوز قاتتى اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك. قالاي دەسەڭ دە، ايدىڭ بەتىندە وركەنيەت بولعانىن ءوز كوزىمەن، سانالى تىرشىلىك يەلەرى سوققان عاجاپ عيماراتتاردى ارالاپ كورگەن ءتىرى كۋاگەرلەردىڭ ءبىرى عوي... وسى عارىش كەمەسىنىڭ كومانديرى، عارىشكەرلەردىڭ ءۇشىنشىسى بولىپ ايدىڭ بەتىندە ادىمداپ ءجۇرىپ كورگەن چارلز كونراد تا گيپنوزدان قاشىپ قۇتىلماعان. ول دا كوپشىلىكتىڭ الدىندا ەشتەڭەنى دۇرىستاپ ەسىنە تۇسىرە الماي دال بولادى ەكەن. سەبەپ بەلگىلى. جادىداعى كورگەندەر وشىرىلگەن، ياعني جادى «سۇرتىلگەن».

ال ەكىنشى ءبىر عارىش كەمەسى «اپوللون - 14»-تىڭ ۇشقىشى ەدگار ميتچەلل ۇزاق جىلدار بويى اسپان توسىندە كورگەندەرىن ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ تالاي جەرگە بارعان. ياعني تالاي پسيحولوگتار مەن سيقىرشىلاردىڭ ەسىگىن توزدىرعان. ءبىراق ەشقانداي ەمدەۋ، ەسكە ءتۇسىرۋ سەانستارى اسەر ەتپەگەن. دەمەك وتە قاتتى جۇرگىزىلگەن گيپنوز ارادا ونداعان جىل وتكەن سوڭ دا باياعىدا بولعان وقيعانى ەسكە تۇسىرۋگە كەدەرگى بولعان. ءدال وسى ەدگار قارا-كوكشىل كۇمبەزدى اي بەتىندەگى جۇمباق قۇرىلىستىڭ جانىندا تۇرىپ سۋرەتكە تۇسكەنىن دە ۇمىتىپ قالىپتى. وسى قۇپييا سۋرەتتى NASA-نىڭ مۇراعاتىنان كورگەندە «مۇنىڭ قاي جەر ەكەنىن بىلە المادىم» دەپ جاۋاپ بەرەتىن كورىنەدى.

1962- جىلى 20- اقپاندا عارىش كەمەسىمەن جەر بەتىن اينالىپ ۇشقان عارىشكەر دجون گلەنن مىناداي ءبىر اڭگىمە ايتقان. «كوكتە مەن ءوزىمدى وتە جايسىز سەزىندىم. ءيا، كوپ نارسەنى كوردىك. ءبىراق ايتۋعا بولمايدى. ايتقىم كەلمەيدى. ەسكە دە العىم جوق. قازىر جۇرت كورىپ جۇرگەن «الەمدەر سوعىسى» دەگەن فيلمدەر بار. بالكىم ءدال سونداي جاعداي كوپ ۇزاماي جەردە دە ورىن الۋى مۇمكىن. عالام ارالىق سوعىستى ايتىپ وتىرمىن. جاتجۇرتتىقتار ءتۇبى ءبىر جەرگە شابۋىل جاساۋى مۇمكىن. ولاردىڭ دامۋى بىزدەن جوعارى. جەڭىلەتىن ءبىز بولماقپىز...» - عارىشكەر سولاي دەيدى.

كىم ءبىلسىن؟ «جوق ولاي ەمەس» دەپ تە ايتا المايسىڭ. ويتكەنى كوكتەن كەلگەندەردىڭ بارلىعى ءبىر قۇپيانى جاسىرادى. ايتقىسى كەلەدى، ءبىراق ايتا المايدى. ويتكەنى ايتقىزبايدى. حالىق اراسىندا ۇرەي تۋعىزباۋ ءۇشىن بە، الدە وزگە دە سەبەبى بار ما؟ ال ادامزات عالام ارالىق سوعىسقا دايار ما؟..

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن» گازەتى

2012ج

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى