الەمگە اتى ءماشهۇر عالىم قازاقستاندا تۇرمەدە وتىرعان
ول لاگەردە قاراعاندىلىق شاحتەرلەردى ەمدەۋ ءۇشىن بيوفيزيكامەن شۇعىلداندى، ال جەزقازعاندىق كەنشىلەر ءۇشىن سيلديزمنەن قورعاناتىن تۇمىلدىرىق ويلاپ تاپتى. ءبىراق، باسشىلىق ونىڭ بۇل ونەرتابىسىن وندىرىسكە جىبەرمەدى. ا.چيجەۆسكيدىڭ عىلىمي جۇمىستارى ءۇش سالا بويىنشا باعىتتالعان: كۇننىڭ بەلسەندىلىك سيكلدارى مەن بيوسفەرانىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى؛ قان قوزعالىسىنىڭ مودەلىن جاساۋ جانە حالىق شارۋاشىلىعىنا ايرويونيفيكاسيانى پايدالانۋ.
قازاقشا ايتقاندا سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ازامات (اقىن، عالىم، سۋرەتشى) ءوزىنىڭ اقىل-وي جەمىسىن ادامزات يگىلىگىنە جاراتۋدىڭ ورنىنا، ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ كەسىرىنەن كۇش-قايراتى تاسىعان شاعىندا، 1942 - جىلى 58 - باپتىڭ 10 - تارماعى بويىنشا سوتتالىپ، ءومىرىنىڭ ەلەۋلى جىلدارىن لاگەرلەردە وتكىزگەن، جازاسىن سوڭعى وتەگەن جەرى - كارلاگ. عالىم ايداۋدا جۇرگەن جىلدارىندا سۋرەت سالىپ، ولەڭ جازىپ جان جاراسىن جەڭىلدەتەتىن. ا.چيجەۆسكيدىڭ عالىمدىعى مەن سۋرەتشىلىگى سوتتالعانعا دەيىن دە الەمگە ءماشهۇر بولعان ادام.
كارلاگتا وعان عىلىممەن اينالىسۋعا دا رۇقسات بەرىلىپ، ول كادىمگى تامىردى قۋالاعان قانعا بايلانىستى ۇلكەن جاڭالىق اشتى. 1950 - جىلى لاگەردەن بوساپ شىققاننان كەيىن دە بىرنەشە جىل قاراعاندىدا زەرتتەۋشىلىكپەن شۇعىلداندى. دەنساۋلىققا وتە پايدالى اۋا يونيزاتورى دەگەن قۇرىلعىنى ويلاپ تاپتى. وسى قۇرىلعى ارقىلى تالاي ادامعا شيپا دارىتىپ، ونى ن. ءابدىروۆ اتىنداعى سپورت سارايىنا ورناتۋعا دا ۇسىنىس ايتىپتى. الايدا، بيلىك تاراپىنان قارسىلىققا جولىقتى.
ايتىپ وتۋگە ءتيىستىمىز، بۇل قۇرىلعىعا شەت ەلدەرى دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپتى. ماسەلەن، يونيزاتورعا پاتەنتتى اعىلشىندار ساتىپ العىسى كەلىپ. عالىمدى امەريكا، ازيا، ەۋروپا ەلدەرى وزدەرىنە شاقىرىپتى. الايدا، كەڭەس وداعىنداعى تەمىر ءتارتىپ وعان رۇقسات بەرمەگەن. ول 1939 - جىلى نيۋ - يوركتە وتكەن بيولوگيالىق فيزيكا مەن عارىشتىق بيولوگياعا ارنالعان І حالىقارالىق كونگرەسستىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى بولىپ سايلانىپ، وندا وعان «ХХ عاسىردىڭ لەوناردو داۆينچيى» دەگەن اتاق بەرىلەدى.
اناسىنان ەرتە قالىپ، تاتەسى - اكەسىنىڭ تۋعان اپاسى ولگا مەن اجەسىنىڭ قولىندا تاربيەلەنگەن الەكساندر چيجەۆسكي 1913 - جىلدان باستاپ كالۋگا قالاسىندا تۇرعان (وسى قالادا قازىر وعان ارنالعان مۇراجاي دا جۇمىس ىستەپ تۇر). وسى كىسىلەر ونىڭ جان - جاقتى ءبىلىم الۋىنا بارلىق جاعداي جاساپتى. وسىنىڭ ارقاسىندا 5 شەت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپتى، جەتى جاسىندا پاريجدەگى ايگىلى سۋرەتشىلەردەن ساباق العان. ماسكەۋ ارحەولوگيا ينستيتۋتىن ءتامامدادى، ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا- ماتەماتيكالىق جانە مەديسينا فاكۋلتەتتەرىندە ەرىكتى تىڭداۋشى بولىپتى، شانياۆسكيدىڭ حالىقتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لەكسيالارىنا قاتىسىپتى. ءبىر باسىنا، ءسويتىپ، 4 جوعارى ءبىلىمدى الىپتى.
مىنانى دا ايتىپ وتۋگە ءتيىستىمىز: اكەسى لەونيد چيجەۆسكي دە ونەرتاپقىش بولعان. ول جابىق پوزيسيالاردان اتۋ ءۇشىن كومانديرلىك بۇرىش ولشەگىش پەن سىمنان جاسالعان كەدەرگىلەردى بۇزاتىن قۇرىلعىنى ويلاپ تاپقان.
الەكساندر چيجەۆسكيدىڭ قالىپتاسۋىندا عارىش عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى كونستانتين سيولكوۆسكيدىڭ ەڭبەگى زور. ول ەكەۋى 1914 - جىلى كالۋگادا تانىسىپ، ءبىرىن- ءبىرى ۇنەمى قولداپ وتىرىپتى.
الەكساندر چيجەۆسكي 1958- جىلى ماسكەۋگە ورالىپ، رەسەي استاناسىندا قىزمەت ەتتى. 1964 - جىلى وسى قالادا 67 جاسىندا ومىردەن وزدى. 1962 - جارتىلاي اقتالعان ول، ولگەننەن كەيىن عانا تولىق اقتالدى.
دەرەككوز: baq.kz
