الەم ءالى تولىق مويىنداماعان مەملەكەت
بۇل ەلدىڭ تۇركيادان وزگە بىردە-ءبىر ەلىمەن رەسمي تۇردە بايلانىسى جوق. سوندىقتان وسى ەلگە اپاراتىن ءبىر-اق جول بار: ول - تۇركيا. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى ەلگە اكەلىنەتىن جانە شىعارىلاتىن تاۋارلار باعاسىن ارتتىرادى، ارالعا كەلەتىن تۋريستەر جولىن ۇزارتادى. ماسەلەن، يزرايلدىك جۋرناليست تىكەلەي رەيستىڭ جوقتىعىنان وسىندا كەلۋ ءۇشىن ءبىر ساعاتتىڭ ورنىنا ءبىر كۇنىن جوعالتقانىن ايتادى. ەۋروپا ەلدەرىمەن تىكەلەي ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا عانا ەمەس، باسقا ەلدەرمەن سپورتتىق جارىستارعا قاتىسۋعا دا تۇرىك كيپرلىكتەرگە رۇقسات ەتىلمەگەن.
«تۇرىك كيپرلىكتەر زاڭعا قايشى ءارى ادام قۇقىعىن اياق استى ەتەتىن ەمبارگو ناتيجەسىندە الەمنەن وقشاۋ ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر» دەيدى س ك ت ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حۋيسەين وزگۇرگۇن. تۇركيادان وزگە ەلدەر بۇل ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن رەسمي تۇردە مويىنداعان جوق. بۇعان دەيىن ءازىربايجان، گامبيا، پاراگۆاي سولتۇستىك كيپردى تاۋەلسىز ەل رەتىندە تانۋعا نيەت بىلدىرگەنىمەن، بۇل ەلدەردىڭ ەشقايسىسى داۋلى ايماقپەن رەسمي قارىم-قاتىناس ورناتۋعا اسىقپايدى.
سوعان قاراماستان، س ك ت ر-دىڭ ۆاشينگتوندا، لوندوندا، ريمدە، باكۋدە جانە تاعى باسقا ەلدەردە وكىلدىكتەرى جۇمىس ىستەيدى. بىشكەكتە بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە تۋريستىك وكىلدىگى اشىلعان. بۇعان دەيىن سولتۇستىك كيپردىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ورتا ازيالىق ەلدەر، ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا ءوز وكىلدىكتەرىن اشقىلارى كەلەتىندىكتەرىن ايتقان. ال 2005- جىلى قازاقستان سولتۇستىك كيپردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇشىن اشىق بولعانىن قالايتىندىعىن مالىمدەگەن.
تۇركيا ۇكىمەت باسشىسى رەدجەپ ەردوگانمەن كەلىسسوزدەردەن كەيىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دانيال احمەتوۆ: «ءبىز سولتۇستىك كيپردە بەيبىتشىلىك، تۇراقتىلىق پەن دوستىقتىڭ ورنىعۋىن قولدايمىز. سولتۇستىك كيپر مەن جالپى كيپر اۋماعىندا ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ىلگەرىلەۋشىلىك بەلەڭ العانىن قالايمىز. سولتۇستىك كيپردە اۋقىمدى تۇرىك جاماعاتى تۇراتىندىقتان، ءوزارا مادەني جانە تاريحي بايلانىستاردى نىعايتۋ قاجەت» دەگەن.
سولتۇستىك كيپر ەكونوميكاسىنىڭ قوماقتى ۇلەسى جالپى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ (21 پايىز) مەن تۋريزم (16 پايىز) سالاسىنا تيەسىلى. الەمدىك قاۋىمداستىق كيپردىڭ سولتۇستىگىن مويىنداماسا دا، ءىس جۇزىندە بۇل مەملەكەت بار ەكەندىگىن جانە بولا بەرەتىندىگىن مالىمدەدى پرەزيدەنت ەروگلۋ. كيپر كيكىلجىڭىنىڭ باسقا ايماقتىق قاقتىعىستاردان ايىرماشىلىعى - تىلدەرى، دىندەرى بولەك بولعانىمەن، تۇرلەرى ۇقساس كيپرلىكتەر ءبىر ارالدا عانا ەمەس، ءبىر قالادا دا بەيبىت تىرشىلىك كەشە بەرەدى. لەفكوشا كيپر رەسپۋبليكاسىنىڭ عانا ەمەس، سولتۇستىك كيپردىڭ دە رەسمي ورتالىعى سانالادى.
كيپر ارالى تۋريستەر ءۇشىن قاۋىپسىز، تىنىش ءارى بەيبىت ءوڭىر رەتىندە ءمالىم. قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىر قاراعاندا - بەيبىت، ەكىنشى جاعىنان - ءدۇرداراز قارىم-قاتىناسقا ەكى جاق تا كوندىككەن ءتارىزدى. ءبىراق «كۆو-مارتەبەسىن جالعاستىرۋدى قابىلداۋ مۇمكىن ەمەستىگىن، بەيبىت قارىم-قاتىناستارعا قاراماستان، كيپرلىك تۇرىكتەر جاپا شەگۋدە» ەكەندىگىن جەتكىزدى دەرۆيش ەروگلۋ. سولتۇستىك كيپر ب ۇ ۇ ولشەمدەرى نەگىزىندە بيلىك ءبولىسى تۋرالى جاڭا ۋاعدالاستىققا دايىن ەكەندىكتەرىن مالىمدەگەنىمەن، ونىڭ گرەك كيپرلىكتەر تاراپىنان قولداۋ تابا قوياتىندىعىنا ولار كۇمانمەن قارايدى. ويتكەنى بۇعان دەيىن 2004- جىلى ب ۇ ۇ-نىڭ كيپر ماسەلەسىن رەتتەۋ بويىنشا جوسپارىن رەفەرەندۋم ارقىلى وڭتۇستىك كيپرلىكتەر قابىلداماي تاستاعان.
كيپر ماسەلەسى 1974- جىلى شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا كيپردە توڭكەرىس بولىپ، بيلىك تىزگىنى كيپردىڭ گرەكياعا قوسىلۋىن جاقتايتىندار قولىنا وتكەننەن كەيىن باستالدى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە 20- شىلدە كۇنى 65 شاقىرىم جەردەگى تۇركيا ءوزىنىڭ اسكەرىن ارالعا كىرگىزەدى. ناتيجەسىندە، كيپر ارالى ەكىگە، ياعني سولتۇستىك جانە وڭتۇستىككە ءبولىندى. ال 1974- جىلى فەدەراسيانىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە سولتۇستىك كيپر تۇرىك فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكاسى قۇرىلادى.
ال سەگىز جىلعا سوزىلعان ءساتسىز كەلىسسوزدەردەن كەيىن 1983- جىلى 15- قاراشادا ەلدىڭ اتاۋى سولتۇستىك كيپردىڭ تۇرىك رەسپۋبليكاسى بولىپ وزگەرىپ، سولتۇستىك كيپرلىكتەر وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالايدى. الايدا ب ۇ ۇ ولاردىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراسياسىن قابىلداماي تاستايدى. دەگەنمەن سولتۇستىك كيپردىڭ پرەزيدەنتى ەروگلۋ وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى راسىمىندە تۇركيامەن بىرگە بارلىق مۇمكىندىكتەر ساراپقا سالىنىپ، تىعىرىقتان شىعار جول الدا تابىلاتىندىعىن مالىمدەدى. ول وزدەرىنىڭ ماقساتتارى حالىقارالىق ارەنادا ساياسي، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن تۇبەگەيلى شەشۋ ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى.
كيپر - باتىس ازيادا، جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىس بولىگىندە ءوزى اتتاس ارالدا قۇرىلعان مەملەكەت. جالپى ارال تۇرعىندارىنىڭ % 78- ى - گرەكتەر، % 18- ى - تۇرىكتەر، قالعاندارى باسقا حالىقتار. رەسمي تىلدەرى: گرەك جانە تۇرىك تىلدەرى. حالقى يسلام ءدىنىن جانە حريستيان ءدىنىنىڭ پراۆوسلاۆيە تارماعىن ۇستانادى. استاناسى - نيكوسيا قالاسى 1960 ج. قابىلدانعان كونستيتۋتسياسى بويىنشا، كيپر ەكى ەتنيكالىق مەملەكەت قۇرىلىمنان تۇرۋعا ءتيىستى بولدى. ەل پرەزيدەنتىن ارالدىڭ گرەك تۇرعىندارى، ال ۆيتسە- پرەزيدەنتىن تۇرىكتەر وزدەرى سايلاۋعا مىندەتتەندى. پرەزيدەنت پەن ۆيتسە- پرەزيدەنت وزدەرىنە تىكەلەي باعىناتىن مينيسترلەر كەڭەسىن قۇرۋعا قۇقىلى بولدى. زاڭ شىعارۋشى ورگاندا دا ەكى ەتنيكالىق توپقا جەكە- جەكە بولەك ورىندار بەرىلدى. ءبىراق، ەكى ەتنيكالىق توپتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ ناتيجەسىندە، تۇرىكتەر 1963 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان سايلاۋعا قاتىسپاي، 1989 ج. 15-قاراشادا دەربەس سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسىن قۇردى.
كيپر ەۋروپادان تاياۋ جانە ورتا شىعىسقا، سولتۇستىك- شىعىس افريكاعا باراتىن تەڭىز جانە اۋە جولدارى بويىندا اسا قولايلى ايماقتا ورنالاسقان. جەرى، نەگىزىنەن، تاۋلى: سولتۇستىك جاعالاۋىن كيرەنيا (1023 م) جانە كارپاس (364 م) جوتالارى الىپ جاتىر. كيپردىڭ ورتالىق جانە وڭتۇستىك بولىگىن تروودوس قىراتى الىپ جاتىر. ارالدىڭ ورتاسىندا تاۋارالىق مەزاوريا (200 م) جازىعى بار. كليماتى سۋبتروپيكتىك جانە جەرورتاتەڭىزدىك. جازى ىستىق، قىسى جىلى، جاڭبىرلى. تەرريتورياسىنىڭ % 20- ءى ورمان، كوبىنەسە، ماڭگى جاسىل اعاشتار مەن بۇتالار وسەدى.
تاريحى
كيپر ارالى ۇزاق ۋاقىت بويى ريم، ۆيزانتيا يمپەريالارىنا، ۆەنەتسياعا باعىندى. 400 جىلداي وسمان سۇلتاندىعىنىڭ قۇرامىندا بولدى. 1878 -جىلدان ۇلى بريتانيانىڭ وتارىنا اينالىپ، 1959 -جىلعى سيۋريح جانە لوندون كەلىسىمدەرىنە سايكەس، تاۋەلسىزدىككە يە بولدى (1960). ونىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا ۇلى بريتانيا، تۇركيا، گرەكيا ۇكىمەتتەرى كەپىلدىك بەردى. تۇركيا مەن گرەكيا ارالدا وزدەرىنىڭ شەكتەۋلى قارۋلى كۇشتەرىن ۇستاۋعا قۇقىلى بولدى، ءارى ۇلى بريتانيا ۇكىمەتى ارالدان 99 ميل جەردى وزىنە ساقتاپ قالىپ، وندا 2 ءىرى اسكەري بازا (دانەليا جانە اكروتيري) ۇستادى. ارال تۇرعىندارى تاۋەلسىزدىك العانىمەن، ەكى ءىرى ەتنيكالىق توپ - گرەكتەر مەن تۇرىكتەردىڭ اراسىندا ۇنەمى اسكەري قاقتىعىستار بولىپ تۇردى.
1974 ج. شىلدە ايىندا ارالداعى گرەك اسكەرلەرى گرەكيا ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ، مەملەكەتتىك توڭكەرىس ۇيىمداستىرىپ، كيپردى گرەكياعا قوسۋعا ارەكەت جاسادى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە تۇركيا ۇكىمەتى جەرگىلىكتى تۇرىكتەردىڭ سۇراۋى بويىنشا، ارالعا اسكەر كىرگىزىپ، ەل اۋماعىنىڭ % 37- ىن باسىپ الدى. ناتيجەسىندە گرەكتەر مەن تۇرىكتەر ءبىر- بىرىنەن تۇپكىلىكتى ءبولىنىپ، 1974 - 75 ج. ارالدىڭ گرەك تۇرعىندارى ەلدىڭ وڭتۇستىگىنە، ال تۇرىكتەر سولتۇستىگىنە جينالدى. ەتنيكالىق قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ جانە ەكى جاقتى تاتۋلاستىرۋ ماقساتىندا 1964 -جىلدان بەرى ارالدا ب ۇ ۇ- نىڭ ارنايى اسكەرلەرى تۇرادى، ءارى مۇندا ب ۇ ۇ باس حاتشىسىنىڭ كيپر ماسەلەسى بويىنشا توتەنشە وكىلدىگى ورنالاسقان. كيپر – ب ۇ ۇ (1960)، ەۋروپا كەڭەسى (1964) جانە بريتان دوستاستىعىنىڭ مۇشەسى. 1972 -جىلدان ەۋروپالىق وداققا قاۋىمداسقان مۇشە. 1987 ج. وسى ۇيىممەن كەدەندىك وداق قۇرۋ جونىندە ارنايى حاتتاماعا قول قويدى، ال 1998 -جىلدان بەرى تولىق مۇشەلىككە ءوتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. ەلدىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەستەرى: باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى مەن اراب ەلدەرى.
ارالدىڭ تۇرىك تۇرعىندارى 1989 ج. 15- قاراشادا سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىن رەسمي تۇردە جاريالادى. ەل پرەزيدەنتى بولىپ ر. دەنكتاش سايلانعان (1995 ج. قايتا سايلاندى). قازىرگى كۇنى سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسى اسكەري- قارجىلىق جاعىنان تۇركيا ۇكىمەتىنە سۇيەنىپ وتىر. 1983 -جىلدان ەلدە تۇرىك اقشاسى (ليرا) جۇرەدى. 1983 ج. تۇركيا مەن سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسى اراسىندا ەكونوميكالىق كەلىسىم جاسالىپ، 1990 ج. قۇجاتتىق باقىلاۋ الىنىپ تاستالدى. 1997 ج. 20- ماۋسىمدا وسى ەكى ەل باسشىلارى ەكونوميكالىق، قارجىلىق جانە ءىشىنارا قاۋىپسىزدىك، قورعانىس، سىرتقى ساياسات سالالارى بويىنشا ينتەگراتسيالانۋ جونىندە بىرلەسكەن دەكلاراتسيا قابىلدادى.
جالپى حالىق سانى شامامەن 900 مىڭ ادامدى قۇرايدى، ونىڭ ىشىندە گرەكتەر — 650000، تۇرىكتەر — 160 مىڭ. 1974 -جىلعى سوعىستان كەيىن شامامەن 180 مىڭ گرەك كيپريوتتارى قاشىپ كەتتى نەمەسە كۇشتەپ وڭتۇستىككە كوشىرىلدى. 42 مىڭعا جۋىق تۇرىك سولتۇستىككە كوشتى. 2020 -جىلعى جاعداي بويىنشا كيپر رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى 896000 ادامدى قۇرايدى. 2019 -جىلعى جاعداي بويىنشا ب ۇ ۇ باعالاۋى بويىنشا كيپر رەسپۋبليكاسىندا 191922 كوشىپ كەلۋشى نەمەسە ەل حالقىنىڭ % 16 - ى تۇرعان.
ايجان كوشكەنوۆا، لەۆكوشا قالاسى
«ايقىن»
