قۇنانباي - قارا قىلدى قاق جارعان بي. جۇرت ونى پايعامبارداي سىيلايدى - ا.يانۋشكەۆيچ

ءبىراق، ومىردە شىن بولعان بي، اعا سۇلتان، كورنەكتى قايراتكەر قۇنانباي قاجى 1804 - جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسى شىڭعىستاۋدا تۋىپ، 1886 - جىلى اقشوقى قىستاۋىندا قايتقان ول جاسىنان پالۋان، نايزاگەر اتانعان، قاتال دا ادىلدىگىمەن ەرەكشەلەنىپ، اكەسى وسكەنبايدىڭ تاربيەسىندە ءجۇرىپ ەل بيلىگىنە ارالاستى. 1834 - ج. اكەسىنىڭ ورنىنا كۇشىك-توبىقتى بولىسىنىڭ ستارشىندىعىنا سايلانادى. وسىدان 1856 - جىلعا دەيىن بيلىك تىزگىنىن قولىنان شىعارماعان.

پولياكتىڭ ساياسي قايراتكەرى ا.يانۋشكەۆيچ ساپارنامالىق كۇندەلىگىندە قۇنانبايدىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسى تۋرالى بىلاي دەيدى: «قۇنانباي - وڭىرگە اتى جايىلعان ادام، قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسى. عاجايىپ اقىل-ەس جانە جۇيرىك ءتىلدىڭ يەسى. ىسكەر، اتالاستارىنىڭ يگىلىگى تۋرالى قام جەيدى، دالا زاڭدارى مەن قۇران قاعيدالارىنىڭ جەتىك بىلگىرى، قازاقتارعا قاتىستى رەسەيلىك جارعىلاردى بەس ساۋساعىنداي بىلەدى، قارا قىلدى قاق جارعان بي جانە ونەگەلى مۇسىلمان. جۇرت پايعامبارداي سىيلايدى. ودان اقىل سۇراۋعا جاس تا، كارى دە، كەدەي دە، باي دا شالعاي اۋىلداردان كەلىپ جاتادى. توبىقتى رۋىنىڭ سەنىمىنە يە بولىپ، بولىستىققا سايلانعان، ادىلەتسىزدىك پەن داۋلەتتىلەردىڭ زورلىعىنا قارسى قالقان بولعان»،- دەپ سيپاتتايدى («قازاق دالاسىنا جاسالعان ساياحات تۋرالى جازبالار»، ا.، 1979).

قۇنانباي - اسا كۇردەلى تۇلعا، بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان كەزىندەگى قايراتكەرلىگى قاراما-قايشىلىقتارعا تولى. ول بي، بولىس، اعا سۇلتان كەزىندە بيلىكتىڭ ءۇش تۇتقاسىن - قازاقتىڭ ءداستۇرلى زاڭىن، پاتشا وكىمەتىنىڭ «ءسىبىر قازاقتارىنا ارنالعان نيزامىن»، شاريات جولىن قاتار ۇستاندى. قازاق ءداستۇرىنىڭ نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ، وڭتايلى شەشىمدەردى جۇزەگە اسىردى. قاتال دا ءادىل بيلىك ەلدى تەزگە سالىپ، جونگە كەلتىرەدى دەپ ءبىلدى. بارىمتاعا، ۇرلىققا، ءدىنبۇزارلىققا، زيناقورلىققا قاتاڭ تىيىم سالدى. زاماننىڭ اۋقىمىن اڭداپ، ەرتەڭىن بولجاي ءبىلدى. بالالارىن ورىسشا وقىتا وتىرىپ، مۇسىلماندىقتى ۋاعىزدادى. مەدرەسە سالدىرىپ، اۋەز، ۇبيتحان، كىشكەنە مولدا سەكىلدى شاريات بىلگىرلەرىن اۋلىنا كوشىرىپ اكەلىپ، بالا وقىتتىردى. سىرتتاي كەنەسارى قوزعالىسىنا قارسى كۇرەسكەر رەتىندە كورىنگەنىمەن، وعان استىرتىن قولداۋ جاساپ، كومەك بەردى.

وتارشىل ادەبيەت ەسكىشىل دەپ ايىپتاعان قۇنانباي «ەسكى تام» دەگەن جەردە جاڭاشا مەكتەپ اشتى. قالىڭ بۇقاراعا قارايلاسپايدى دەگەن قۇنانباي اعا سۇلتان كەزىندە كۇنى بۇگىنگىگە دەيىن بارشا مۇسىلمان جۇرتشىلىعىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان اللا ءۇيىن قارقارالى قالاسىندا سالدىردى (سۋرەتتە). قۇنانباي قاجىعا 1862 - ج. باردى. مەككەدە 2 جىلدان استام ۋاقىت تۇرىپ، قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋشىلەرگە ارناپ تاككيا (قوناقۇي ءارى مەدرەسە قىزمەتىن اتقارعان ءۇي) سالدىرادى.

قۇنانباي مەشىتى قارقارالى قالاسىندا قۇرىلىسى 1850 - ج. باستالىپ، 1851 - ج. سالىنىپ بىتكەن. مەشىت سالۋ جونىندە 1847 - ج. اڭگىمە قوزعالىپ، اراسىندا كۇشىك-توبىقتى بالاسى قۇنانباي بار، 16 بولىس قول قويعان. اعا سۇلتان، مايور قۇسبەك تاۋكين ءمور باسقان مەشىت سالۋ تۋرالى اكت دۋانعا تاپسىرىلعان. وڭدا قۇرىلىس ءۇشىن حالىقتان قارجى جينالاتىنى ايتىلادى. 1849-52 - ج. قارقارالى وكرۋگىنە اعا سۇلتان بولعان قۇنانباي قۇرىلىس جۇرگىزۋ ءىسىن ءوز قولىنا الىپ، تىڭعىلىقتى اياقتاعاڭدىقتان، مەشىت حالىق اراسىڭدا قۇنانباي مەشىتى اتالىپ كەتكەن. كەيىنىرەك مەشىت جانىنان مەدرەسە، شاكىرتتەر ءۇشىن جاتاق، مولدالار ءۇيى بوي كوتەرەدى.

قۇنانباي مەشىتى قارقارالى وكرۋگىڭدەگى يسلام ءدىنىن ۋاعىزداۋعا، بالالاردىڭ قارا تانىپ، ساۋات اشۋىنا كوپ قىزمەت ەتكەن. مەشىتكە كەزىڭدە اباي دا بارىپ تۇرعان. كەيىن كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە مەشىت قورا-قوپسىعا اينالىپ، كۇتىمسىزدىكتەن توزىپ، جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان قۇنانباي مەشىتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى 1989 - ج. قاراشادا باستالىپ، 1991 - ج. الماتى قالاسىنان قازاقتىڭ مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جانە قايتا جابدىقتاۋ كونسترۋكتورلىق جوبالاۋ ينستيتۋتى مەن كوركەم-سۋرەت عىلىمي-رەستاۆراسيالاۋ وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ ماماندارىنىڭ كومەگىمەن قايتا العاشقى قالپىنا كەلتىردى.

2009 - جىلى قۇنانباي قاجى سالدىرعان مەشىت «جول كارتاسى» بويىنشا باستان-اياق تولىق جوندەۋدەن ءوتتى. اللانىڭ اق ۇيىنە مەملەكەتتەن 32 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىندى.

داۋلەتقالي اساۋوۆ

دەرەككوز: baq.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى