ەدىگە نابيەۆ: دومبىرا جاساۋ - ۇلكەن ونەر
مىنە، وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە ەلگە بەلگىلى كۇيشى ءارى دومبىرا جاساۋشى شەبەر، «ۇكىلى دومبىرا» رەسپۋبليكالىق بايقاۋلارىنىڭ جەڭىمپازى، «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى، ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، ورال قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ەدىگە نابيەۆ قازاقپارات تىلشىسىنە سۇحبات بەردى.
- ەدىگە قۋانعالي ۇلى، استراحان وڭىرىندە تۋىپ-ءوستىڭىز، سىزگە كۇيشىلىك قاسيەت كىمنەن دارىعان دەپ ويلايسىز؟
- كۇيشىلىك قاسيەت قانمەن كەلدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى اكەم قۋانعالي دا، اعام سىديىق تا دومبىراشى بولدى. اكەم جاڭاقالا اۋدانىنىڭ 26-اۋىلىندا ەلگە تانىمال كۇيشى، «تەسىكتاماق» اتانىپ كەتكەن سابىر مۇقاتوۆپەن بىرگە وسكەن. ەكەۋى دە وردا اۋدانى مەشىتقۇم ەلدى مەكەنىندە ورىن تەپكەن مۇستافا مەشىتىندە ءدارىس العان. ول مەشىتتە قازىرگىدەي ۋاعىز ايتۋ عانا ەمەس، ءبىلىم- تاربيە بەرىپ، ءسوز سويلەي بىلۋگە، دومبىرا تارتۋعا ۇيرەتكەن.
1917 -جىلى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جاعدايى تاۋىرلەردىڭ قۋدالاۋعا تاپ بولعانى بەلگىلى. 1932 -جىلى مالدارىن تارتىپ العاننان كەيىن اكەمدەر استراحان وبلىسى قارابايلى اۋىلى باستا دەگەن اۋىلىنا قونىس اۋدارعان. سول التىن وردا داۋىرىنەن قالعان تاريحي مەكەندە تۋىپ-ءوستىم. سابىر مۇقاتوۆ جاڭاقالا قىرىنان 200 شاقىرىمداي جەردەن سالت اتپەن كەلىپ تۇراتىن.
1937 -جىلى اكەم ەكەۋى استراحاندا كۇنەلتىس قامىمەن كونسەرت بەرىپ تۇرعان مەزگىلدە سابىردىڭ تاماعى ءبىتىپ قالعان. سودان استراحاندىق دارىگەرلەر تاماعىن تەسىپ، ترۋبكا قىستىرىپ قويعان. سودان سويلەگەندە ىسىلداپ، ترۋبكاسىن باسىپ وتىراتىن ەدى.
سابىر مۇقاتوۆ تا، اكەم دە باستاپقىدا جىرشى بولعان. اكەم يساتاي-ماحامبەت، شەرنيازداردى جىرلايتىن ەدى. قانشاما وتكەلەكتەن وتسە دە، دومبىراسىن تاستاماعان وتباسىندا تاربيەلەندىم. ءماستۋرا، مارفۋعا دەگەن اپالارىم دومبىرا تارتپاسا دا، كىمنىڭ كۇيى ەكەندىگىن ءبىلىپ، بىرەۋلەر قاتە ورىنداسا، ايتىپ وتىراتىن ەدى.
- جاس كەزىڭىزدە جاقسى سپورتشى دا بولعان ەكەنسىز؟
- ءيا، 1966 -جىلى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ، ءتورت جىلدان كەيىن سپورت فاكۋلتەتىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرى اتاندىق. 10-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە-اق، 800 مەترگە جۇگىرۋدەن ەرەسەكتەر اراسىنداعى 3-رازرياد نورماسىن ورىندادىم.
ۆولەيبول دا وينادىم. ينستيتۋتتا سول كەزدە قازاق جاستارى جاقسى كورىنىپ، جەڭىل اتلەتيكا، ۆولەيبول، باسكەتبولدان نامىستى قولدان بەرمەي ءجۇردى. ءوزىم سپورت سالاسىندا دا ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقاردىم. دەگەنمەن ءبارىبىر ءوزىڭنىڭ تابيعاتىڭا جاقىن ونەرگە قايتىپ كەلەدى ەكەنسىڭ.
- ءسىز ءان دە ايتتىڭىز عوي؟
- ءان دە ايتامىن، داۋىس جەتەدى. جاس كەلىپ، ۇلكەيگەن سوڭ ءان شىرقاۋدى قويدىم دەۋگە بولادى. جالپى، ءوزىم قۇيماقۇلاق كۇيشىمىن، نوتا بىلمەيمىن. نەگىزىنەن قۇرمانعازى، دينا، سەيتەك سياقتى وسى باتىر ءوڭىر كومپوزيتورلارىنىڭ كۇيلەرىن تارتامىن. «كوڭىل تولقىنىن» دا شەرتە الامىن، ءبىراق شەرتپە كۇيلەرگە اۋەستەنگەن جوقپىن. ءوز باسىم ⅩⅨ عاسىر قازاق كۇي ونەرىنىڭ التىن عاسىرى بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. قازىرگى كەزدە ونداي ۇلى تالانتتار جوق.
- قانشا كۇي بىلەسىز، اراسىندا سيرەك ورىندالاتىندارى بار ما؟
- الپىسقا تارتا كۇي بىلەمىن. اراسىندا سيرەك ورىندالاتىندارى بار. مىسالى، قۇرمانعازىنىڭ «ايدا، بۇلبۇل، ايجان-اي» كۇيىن ايتۋعا بولادى. ونى بەلگىلى كۇيشى-كومپوزيور، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، مارقۇم تۇياقبەردى شامەلوۆ ەكەۋمىز ورىنداپ جۇردىك. ءوزىم داۋلەتكەرەيدىڭ سازدى كۇيلەرىن ورىنداعاندى جاقسى كورەمىن.
- كۇيدى جىلدام تارتۋدى شەبەرلىك دەپ ەسەپتەيتىندەر بار سياقتى، وعان قالاي قارايسىز؟
- وكىنىشكە قاراي، ءبىز تەز ورىندايمىز دەپ، كۇيدىڭ تابيعاتىن بۇزىپ الامىز. مىسالى، قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقاسىن» الايىق. ونى سىدىرتىپ تارتىپ شىققاننان نە ۇتامىز؟ سول سەكىلدى «بالبىراۋىندى» تەز ورىنداۋشىلاردى تۇسىنبەيمىن.
شىن مانىسىندە «بال براۋنا» دەگەن سوزدەن شىققان عوي. گۋبەرناتور براۋننىڭ بالى كەزىندە ەر جانە ايەل ادامنىڭ بيىنە لايىقتالعان كۇي عوي. ولار قاتتى جىلدامدىقپەن بيلەمەيدى عوي. مىنە، تەز تارتامىز دەپ، كۇيدىڭ ءمان- ماعىناسىن جوعالتىپ الامىز. تۇپتەپ كەلگەندە، قازاق حالقى قوڭىر دالادا جايباراقات ءومىر سۇرگەن عوي.
- ءسىزدىڭ دومبىرا قاعىسىڭىز بيازى، ليريكالىق كۇيلەرگە كوبىرەك كەلەتىندەي. سودان كەيىن كۇيلەردىڭ تاريحىن ايتا وتىرىپ، تارتادى ەكەنسىز؟
- ول ەندى اركىمنىڭ مىنەزىنە بايلانىستى. دۇرىس ايتاسىڭ، كۇيدىڭ قايدان شىققانىن ءبىلىپ تارتۋ كەرەك. سوسىن تاريحىن ايتىپ الساڭ، كۇيدى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە كورەرمەندى دايىندايسىڭ. مىسالى، اقبيكەشتىڭ «اينام قالدى»، ەسجاننىڭ «قوش، امان بول، اقبيكەش»، «سوقىر ەسجان» كۇيلەرىن شىعۋ توركىنىن تارقاتىپ وتىرىپ بىرگە تارتساڭ، قانداي جاراسىمدى.
ون توعىزىنشى عاسىردا ايتتىرىلىپ قويىلاتىن زامان، اقبيكەش پەن ەسجان ءبىرىن- ءبىرى ۇناتقانمەن، قوسىلا المايدى. اقبيكەش ۇزاتىلار تويىندا «اينام قالدى» دەگەن بۇرىن ەشكىم ەستىمەگەن مۇڭدى كۇي تارتادى. سونىڭ الدىندا شەتتەتىلىپ، تۇرمەدەن شىعىپ كەلىپ وتىرعان ەسجان وعان جاۋاپ رەتىندە «قوش، امان بول، اقبيكەشتى» ورىندايدى.
سول اۋىلداعى تالاس-تارتىس كەزىندە جىگىتتەردىڭ ءبىرىنىڭ قامشىسى ءتيىپ، ەسجاننىڭ ءبىر كوزى اعىپ كەتەدى. سودان كۇيشى «سوقىر ەسجان» كۇيىن شىعارادى.
تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم، سوڭعى كەزدە كونتسەرتتەردە وركەسترگە كوبىرەك ءمان بەرىلەدى دە، جەكە ورىنداۋشىلار ەلەۋسىز قالاتىنداي. بۇرىن ەرمەك قازييەۆ، ماماي وتاربايەۆ، تەمىرەش كەرەيەۆ سياقتى ورىنداۋشىلار ءجيى كورىنەتىن ەدى. قازىر ول ءۇردىس قالىپ بارا جاتقانداي. ءبارى دە كۇيدى بۇزباۋ ورىنداۋعا كەلىپ تىرەلەدى.
- ءسىزدى اق جايىق جۇرتشىلىعى دومبىرا جاساۋشى شەبەر رەتىندە دە جاقسى بىلەدى. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
- دومبىرا جاساۋ - ۇلكەن ونەر. اكەم ەرتۇرمان جاساپ، دومبىرا وياتىن شەبەر ەدى. سودان جۇققان بولار، بۇل ونەردى دە ۇيرەنىپ كەتتىم. ءۇش رەت «ۇكىلى دومبىرا» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ لاۋرەاتى اتاندىم.
- قۇرمانعازى دومبىراسىنىڭ كوشىرمەسىن قالاي جاساپ ءجۇرسىز؟
- استراحان وبلىسى التىنجار اۋىلىنداعى قۇرمانعازى اتىنداعى مادەني ورتالىق قورىندا ساقتالعان كۇيشى دومبىراسىنىڭ ءدال ولشەمدەرىن الىپ، جاساپ شىقتىم. بىرەۋى الماتى قالاسىنداعى ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيىنە، ەكىنشىسى استاناداعى ورتالىق مۋزەيگە، ءۇشىنشىسى ورالداعى وبلىستىق مۋزەيگە تابىستالدى. ءتورتىنشىسى بقو حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنا بەرىلەتىن بولادى. ەندى وسىدان كەيىن دومبىرا جاسامايمىن.
- ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا، دومبىرا جاساۋشى شەبەر كۇي تارتا ءبىلۋى كەرەك دەپ ويلايسىز با؟
- مەنىڭشە، كىشكەنە بولسا دا، دومبىرا تارتا ءبىلۋى كەرەك. اسپاپ جاساعان كەزدە ونىڭ دىبىسىن ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. كونۆەيەردەن شىعارعانداي ەتپەي، ءار دومبىرانى جەكە جاساۋ كەرەك، سوندا ساپا بولادى. قازىر دۇكەندەردە ساپاسىز اسپاپتار تولىپ كەتتى.
- دومبىرانى قانداي اعاشتاردان جاساعان ءجون؟
- جاڭعاق، قاراعاي اعاشتارىن ابدەن كەپتىرىپ الىپ، كىرىسۋ كەرەك. قاقپاعىنا ەمەن، قايىڭ اعاشتارىن قولدانۋعا بولادى. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ باستاۋىمەن وركەستر قۇرىلىپ، ەمانۋيل رومانەنكو دەگەن شەبەر دومبىرانى ءبىر قالىپقا تۇسىرگەن عوي. نەگىزى دومبىرا جاساۋشى شەبەرلەر قاي كەزدە دە بولعان.
بالكىم، قۇرمانعازىنىڭ ءوزى دە، كىم ءبىلسىن، دومبىرا جاساعان بولار. ال ونىڭ دومبىراسى قازىرگىدەن مۇلدە بولەك قوي. قايتكەن كۇندە دە ءبىز دومبىرا جاساۋ ءداستۇرىمىزدى دە جوعالتىپ الماۋىمىز كەرەك. قۇدايعا شۇكىر، ءىزباسار شاكىرتتەرىم بار. ءبىزدىڭ ءىسىمىزدى سولار جالعاستىرادى دەپ سەنەمىز. كەيىنگى كەزدە ەل- جۇرتتىڭ دومبىراعا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. بۇل - وتە جاقسى نىشان. وسى باعىتىمىزدان تانباۋىمىز كەرەك.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت. دەنىڭىز ساۋ بولىپ، كۇي ونەرىن دامىتۋعا ۇلەس قوسا بەرۋىڭىزگە تىلەكشىمىز.
اۆتور:
عايساعالي سەيتاق
