انەس ساراي، جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى: رەسەيدە تۋىپ-وسسەم دە، اتاجۇرتىمدا ەڭ بيىك ارمانىما جەتتىم
- اعا، جەتپىستىڭ بەسەۋىنە كەلىپ جاتىرسىز، قۇتتى بولسىن ايتامىز. بۇل جاسقا جەتكەن دە، جەتپەگەن دە بار. ءار جىلدى ارتقا تاستاعان سايىن ادام بالاسى وزىنە-ءوزى ەسەپ بەرىپ تۇرۋى كەرەك ەكەن. ال ءسىز سانالى عۇمىرىڭىزدى جازۋعا ارناعان ادامسىز. قالام ۇستاۋمەن وتكەن ءومىر بەلەسىڭىزگە بۇرىلىپ قاراعاندا نە كورىپ ءجۇرسىز؟ اتتەگەن-ايىڭىز بار ما، الدە تاۋبەشىل كوڭىل باسىم با؟
- جەتپىس بەس جىل ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس. ءبىز حالىقتىڭ باسىنداعى قيىن كەزەڭ ءوتىپ جاتقان 1937 - جىلى تۋعاندارمىز عوي. وسى جىلى تۋعان 15 كە جۋىق جازۋشى بار ەدىك ءبىر كەزدەردە. بۇگىن سولاردان قايرات جۇماعاليەۆ ەكەۋىمىز عانا 75 كە جەتىپ وتىرمىز. دەمەك، وسى ءومىردىڭ ءوزىن ءجۇرىپ ءوتۋ وڭاي شارۋا بولماعانى دا. سونىڭ ءوزى ويعا قالدىرادى. ءبىز سوعىس بالالارىمىز عوي. سوعىس بالالارىنىڭ باسىنان از تاۋقىمەت وتكەن جوق. ايتەۋىر انامىزدىڭ جالعىز تۇياق دەپ الاقانىنا سالىپ، وسىرگەنىنىڭ ارقاسىندا امان قالدىق.
جازۋشى ءومىرى ۇلكەن ءبىر بايگە ىسپەتتى. سول بايگەنىڭ سوڭىندا قالساڭ، سەندە ەشكىمنىڭ شاتاعى جوق، تيىسپەيدى. العا شىعا باستاساڭ، اياعىڭنان تارتۋعا تىرىساتىندار تابىلا كەتەدى. وندايدى دا كوردىك. مەن بۇگىن وندايلاردان گورى، مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى ءتالىم-تاربيە بەرگەن تۇلعالار تۋرالى ايتۋدى ءجون سانايمىن. جاقسى اعالاردىڭ الدىن كوردىك. ءدارىسىن تىڭدادىق. سونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ باقىتىمىز ەكەن. مۇحاڭنىڭ ءدارىسىن كوپ تىڭداي المادىق، باقيلىق بولىپ كەتتى عوي جارىقتىق. كەيىن ونىڭ ورنىنا تەمىرعالي نۇرتازين دەگەن كىسى كەلدى. ءوزى رەپرەسسياعا ۇشىراپ، كيەۆكە جەر اۋدارىلعان ەكەن كەزىندە. كيەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرگەن. ول كىسىنىڭ داۋسى قانداي ەدى، بابىمەن عانا سويلەيتىن ادام ەدى. قازاق، ورىس تىلدەرىنە دە بىردەي، ۇستازدىق قاسيەتى، مادەنيەتتىلىگى، ۇستىنە قىلاۋ جۇقتىرمايتىن كىرپيازدىعىن ايتساڭشى، كەرەمەت ءبىلىمدى ەدى. قازاق ادەبيەتىن دۇنيەءجۇزى ادەبيەتىمەن شەندەستىرىپ تۇرىپ تۇسىندىرەتىن. ءتول ادەبيەتىمىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى وياتقان دا وسى تەمىرعالي اعامىز بولدى. عابيت مۇسىرەپوۆ اعامىزدىڭ دا كوزىن كوردىك. ۇستامدى. ورىنسىز سويلەمەيتىن. جازۋشىلاردىڭ كوڭىلىنە قاراعانى بولار، ايتار سىنىن استارلاپ قانا جەتكىزەتىن. ول كەزدە 50-60 قانا جازۋشى ەدىك. ال قازىر جازۋشىلار سانى 777 گە جەتتى دەدى وتكەندەگى جازۋشىلاردىڭ قۇرىلتايىندا، قۇددى الگى ءبىر «كرۋتوي» ماشينانىڭ نومىرى سەكىلدى سانعا جەتىپپىز (كۇلىپ الدى).
- ءسىز رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنا قاراستى ۆولودار اۋدانىنىڭ قارمالاي اۋىلىندا تۋدىڭىز، سول جاقتا مەكتەپ ءبىتىردىڭىز. ءبىلىم قۋىپ، ماسكەۋگە بارساڭىز، بۇدان دا بيىك اسۋلاردى باعىندىرار ما ەدىڭىز؟ الماتىعا قالاي جولىڭىز ءتۇسىپ ءجۇر؟
- بۇل تاعدىردىڭ ءىسى عوي. ايتپەسە مەن ونجىلدىق مەكتەپتەن كەيىن فيزيكا-ماتەماتيكالىق فاكۋلتەتكە دە، تەڭىز كاپيتاندارىن دايارلايتىن ۋچيليششەگە دە وقۋعا تۇسكەنمىن. الايدا ەشقايسىسى ۇنامادى. دەل-ءسال بولىپ ءجۇردىم دە قويدىم. اراسىندا بالىق اۋلاپ تەڭىزدە ءجۇردىم. سوسىن اسكەرگە كەتتىم. اسكەردە سولداتتاردى پلاسقا شىعارىپ جىبەرگەندە، كازارمادا كەزەكشى بولىپ جاپادان جالعىز قالاتىن كەزىم بار. سونداي ساتتەردە، وڭاشادا وزىمشە وي كەشىپ وتىرعاندا، قالاي دا قازاقستانعا جەتۋىم كەرەك دەگەن بايلامعا كەلدىم. ءسويتىپ، اسكەردەن بوساعان بەتتە، «الماتى قايداسىڭ؟» دەپ تارتىپ وتىردىم. جالعىز ۇلىنىڭ جولىن توسىپ وتىرعان اناما دا ايتپاي كەتىپ قالدىم. ارينە، كەيىن انامدى الىپ كەلدىم عوي. ءبىراق ەكى كوزى ءتورت بولىپ، مەنى كۇتىپ وتىرعان شەشەمدى رەنجىتىپ الدىم با دەپ ويلايمىن، كوپ ۇزاماي، ءتىسىم تۇسە باستادى. ەسىڭدە ساقتاي ءجۇر، اناسىن رەنجىتكەن ادامنىڭ ءتىسى تۇسەدى دەگەن ىرىم بار بىزدە.
... جولىم بولىپ، وقۋعا قابىلداندىم. نەگىزى، ءبىزدىڭ قازاق ءوز قادىرىن ءوزى ايتا بەرمەيدى. قازاقتىڭ جاقسىلىعىن كورە بەرمەيمىز. ال مەن قازاقتىڭ جاقسىلىعىن كوپ كورگەن اداممىن. الماتىعا وقۋعا تۇسۋگە كەلگەنىمدە، قازمۋ-دىڭ وقىتۋشىسى ماسكەن اپاي سارمۋرزينا ناعىز جاناشىرىم بولدى. «رەسەيدەن ءبىر قازاق كەلگەن ەكەن، «انانى بىلمەيسىڭ، مىنانى بىلمەيسىڭ» دەپ سۇراقتىڭ استىنا الا بەرەتىندەرىڭ نە، رەسەيدەن كەلىپ، قازاقشا وقيمىن دەپ تۇرعان ءبىرىنشى ادام ەمەس پە؟! ودان دا قولداۋ بىلدىرسەڭدەرشى» دەپ ءوز ساباعىنان بەس قويىپ، وقۋدان قۇلاپ، كەرى قايتىپ كەتەيىن دەپ تۇرعان جەرىمنەن سۇيرەپ الىپ شىقتى. مەن سونداي جاناشىر اپايلارىمنىڭ ارقاسىندا الماتىدا قالىپ قويدىم. سونداي قامقورلىقتى كورمەسەم، بۇگىن قايدا جۇرەرىمدى كىم ءبىلسىن؟
- قالامگەرگە تۇڭعىش تۋىندىسىنىڭ باسپا بەتىندە جارىق كورۋى شەكسىز باقىت سىيلايدى دەيدى. العاشقى اڭگىمەڭىز باسىلىم بەتىنە شىققاندا، سىزدە سونداي كۇي بولدى ما؟ ەسىڭىزدە مە؟
- مەنىڭ ەڭ العاشقى اڭگىمەم «قوس كاپيتان» دەپ اتالدى. ءبىراق ول گازەتتە «داۋىلدا» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. ءبىز وقۋعا تۇسەردە ەكى جىل ستاجى بار جانە اسكەردەن كەلگەندەر كونكۋرسسىز قابىلداناتىن ءتارتىپ شىقتى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا بولىمىنە جىلىنا 25 ادام عانا قابىلدايدى ەكەن. ال قاس قىلعاندا، سول جىلى جۋرناليستيكاعا اسكەردەن كەلىپ جەتى ادام وقۋعا ءتۇسىپپىز. سول جەتەۋىمىز كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولدىق پا، ايتەۋىر ءبىر پىسىقاي ستۋدەنت بۇلاردىڭ بىردە-ءبىرى جازۋ بىلمەيدى، جۋرناليست ەمەس، بۇلاردى وقۋدان شىعارۋ كەرەك نەمەسە فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە اۋىستىرۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەردى.
اسىرەسە، «قازاق ءتىلىن بىلمەيدى» دەپ ماعان كوبىرەك شۇيلىكتى. ال مەن ول كەزدە «قوس كاپيتان» دەگەن اڭگىمەمدى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ءجۇسىپ قىدىروۆقا تاپسىرىپ قويعانمىن.ءجۇسىپ اعا اڭگىمەڭ انە-مىنە شىعىپ قالادى دەگەن. ءبىزدىڭ ماسەلەمىزگە قاتىستى اڭگىمە ۋشىعا باستاعان سوڭ، گازەتتى كۇندە قارايتىن بولدىم. سودان كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە گازەتتى اشىپ قالسام، ءبىر بەتىنە جەتەقابىل جاريالانعان اڭگىمەم كوزىمە وتتاي باسىلدى. «داۋىلدا» دەگەن اتپەن شىعىپتى. كوزىمنەن جاس تامشىلاپ كەتتى. ۋنيۆەرسيتەتكە كەلسەم، ايعاي-شۋ، ءبارىنىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر گازەت. مەن سول ءبىر قۋانىشىمدى ءومىر بويى ۇمىتقان ەمەسپىن، ۇمىتا دا المايمىن. بۇل اڭگىمەم مەنى جازۋ بىلمەيدى دەگەن اڭگىمەنىڭ ساپ تىيىلۋىنا جانە جازۋشىلىق قىرىمنان تانىلا باستاۋىما سەبەپ بولدى.
- بۇلار جازۋ بىلمەيدى دەگەن ءسوز شىقپاسا، «داۋىلدا»-نىڭ جازىلماۋى مۇمكىن بە ەدى؟
- كىم بىلەدى، ايتەۋىر سونداي ءبىر قىزىق وقيعانىڭ بولعانى بار. مەنىڭ باسىمداعى كىشكەنتاي ءبىر كۇيزەلىستى جاعدايعا «لەنينشىل جاس» ارا تۇسكەندەي بولدى. مەن وسى وقيعادان كەيىن قيىن-قىستاۋ كەزدە ادامدى قورعايتىن ءبىر قۇدىرەتتى كۇش بار ەكەن-اۋ دەگەن ويعا كەلدىم. سول جىلدارى كوپ اڭگىمەم «لەنينشىل جاستا» باسىلدى.
- كەيىن «لەنينشىل جاستا» ءوزىڭىز دە ەڭبەك ەتتىڭىز...
- ءيا. ءبىراق وعان دەيىن «سوسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتتىم. قابي مىڭجانوۆ اعا باسقاراتىن بولىمدە اعا رەداكتور شەرحان مۇرتازا، جاي رەداكتور مۇقاعالي ماقاتايەۆ جۇمىس ىستەدى. تورتەۋىمىز ءبىر كابينەتتە وتىرامىز. ماعان بۇيىرعان بۇرىشتاعى ۇستەلدىڭ ءبىر شەتى عانا. سونىڭ وزىنە ءمازبىن. شەراعاڭنىڭ تەكەلىدەن جازعان وچكەركتەرى كۇنبە-كۇن شىعىپ جاتاتىن. ءبىر كۇنى شەرحان اعا: «ءبىر جەرگە بارىپ كەلەيىن، سەن مىنا تەلەفوننان بۇرىلۋشى بولما» دەپ تاپسىردى. شىعىپ كەتىپ ەدى، تەلەفون شىر ەتە قالدى. كوتەردىم، «شەرحان بار ما ەكەن؟» دەدى. داۋسىنان تانىدىم، كامال سمايىلوۆ ەكەن. ارادا ءبىر ساعاتتاي ۋاقىت وتكەن سوڭ، شەراعاڭ دا كەلدى. قاعازدارىن جيناپ، سالا باستادى. «ءاي بالا، سەن بىردەمە سەزىپ وتىرسىڭ با؟» دەدى. «سەزگەن دە، سەزبەگەن دە بولىپ وتىرمىن» دەدىم. «لەنينشىل جاسقا» رەداكتور بولىپ بەكىتىلىپ كەلىپ وتىرمىن، مىنا ۇلكەن كىسى (قابي اعانى ايتىپ وتىر) جوق كەزدە، مۇقاعالي دا كەتىپ قالدى. مەن دە كەتىپ جاتىرمىن. ۇلكەن بولىمدە سەن عانا قالدىڭ، ەندى ەكەۋمىز بايلانىستى ۇزبەيىك، «لەنينشىل جاسقا» كەلەم دەسەڭ، ەسىك اشىق» دەدى.
سول ايتقانىن ورىنداپ، 1963 - جىلى قازان ايىندا مەنى جۇمىسقا الدى. مەن وسىلايشا ستۋدەنت كەزىمدە-اق جۇمىس ىستەي باستادىم. باتىس قازاقستاننىڭ ءتورت وبلىسى بويىنشا ءتىلشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. اقسەلەۋ قاراعاندى وبلىسى، مۇحتار شاحانوۆ شىمكەنت وبلىسى، رىمعالي نۇرعاليەۆ اقمولا وبلىسى بويىنشا ءتىلشىسى بولدى. اتىراۋدا ىستەگەن جىلداردا ءىسساپاردا كوپ ءجۇردىم. نارىن قۇمىن، تايسويعان، قىزىلقوعا اۋدانىن ويىلعا دەيىن ارالادىم. يندەر، ماحامبەت، يساتاي، گانيۋشكين، بوكەي وردا، جانىبەككە دە ات ءىزىن سالدىم. سونىڭ ءبارى تەگىن كەتكەن جوق، جادىمدا قاتتالىپ جاتا بەردى.
بالا كەزدە كورگەندەرىم، جادىما توقىعاندارىم «اتىراۋ» ديلوگياسىنا كىردى. ال جۋرناليستىك ساپاردان تۇيگەندەرىم «ەدىل - جايىق» تريلوگياسىنا ارقاۋ بولدى. مەن سىزگە ءبىر دەرەكتى ايتايىن: 1919 - جىلى لەنين جىلى ويداعى 12 ميلليون پۇت مۇنايدى الۋ ءۇشىن ءبىر جىل بويى سوۆناركومنىڭ بىرنەشە مارتە جينالىسىن وتكىزگەن ەكەن. لەنينگە كيروۆ قول قويىپ جىبەرگەن قۇجاتتا ءۇش قازاقتىڭ اتى اتالادى. «رەۆوليۋسيا ىسىنە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىرىپ، جىلىويدىڭ روكۋشا ارالىندا 12 ميلليون پۇت مۇناي تۇندىرۋلى تۇرعانىن انىقتاپ كەلگەن اقتان مۇحامەديەۆ، ءىزباسار جانەكەنوۆ، قازىعالي جارقىنبايەۆ» دەگەن جازۋ بار سوندا. مەن سول ءۇش ادامنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ، كوپ زەرتتەدىم. الايدا ولار تۋرالى ەشقانداي دەرەك قالماپتى. بىرەۋى اكەسى الاشورداعا قوسىلعانى ءۇشىن اتىلعان. ەكەۋى ازاماتتىق سوعىستا قازا بولعان. جىمپيتىداعى الاشوردانىڭ كەڭسەسىن، الاشوردا اسكەرى تۇرعان كازارمالارىن كوردىم. سونىڭ ءبارى «ەدىل-جايىقتا» جازىلدى.
- ءدال وسى «ەدىل-جايىق» رومانى سىزگە مەملەكەتتىك سىيلىقتى اپەردى. ءسىز بۇل سىيلىققا ۇسىنىلعاندا باسەكە قالاي بولىپ ەدى؟ مۇنى سۇراپ وتىرعان سەبەبىم، سوڭعى جىلدارى وسى سىيلىقتىڭ اينالاسىندا اڭگىمە كوبەيىپ كەتتى عوي، ەستىپ تە جۇرگەن شىعارسىز؟ مەملەكەتتىك سىيلىق جازۋشىنى ەمەس، جازۋشىلارىمىز مەملەكەتتىك سىيلىقتى قۋىپ جۇرگەندەي كورىنەدى...
- بۇل سىيلىقتان قۇلامايتىن ادام جوق. مەن دە 1992 - جىلى ۇسىنىلعاندا قۇلاپ قالعانمىن. بۇل سىيلىققا ۇسىنىلعانداردىڭ بارلىعى دا الۋعا لايىق جازۋشىلار دەپ سانايمىن. مەملەكەتتىك سىيلىقتى دا الاتىن ادام الادى. وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك سىيلىق العان جازۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن قاراساڭىز، ءوزىڭىز-اق وسىنداي قورىتىندى شىعاراسىز، كەزدەيسوق وتكەن ەشكىم جوق. ارينە، ەڭ سوڭعى مارەدە ەكى-ءۇش ادام باسەكەدە قاتار كەلىپ قالادى دا، سولاردىڭ بىرەۋىنە عانا بۇيىراتىنى زاڭدى عوي. سوندىقتان دا بۇل سىيلىقتىڭ اينالاسىندا اڭگىمە تۋىندايدى. مەنىڭشە، مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاعايىندايتىن كوميسسيانىڭ قۇرامىنا وسى سىيلىقتى العان جازۋشىلاردى ەنگىزۋ كەرەك.
- «جەلماياسىمەن جەر شولعان اسان قايعىنىڭ قازاق ولكەلەرى مەن قونىستارىنا بەرگەن باعاسى دالدىگىمەن، تەرەڭ ماعىناسىمەن ءالى دە تاڭعالدىرادى. جاعىراپيا عىلىمى ءۇشىن اسا ماڭىزدى اسان قايعى پايىمداۋلارى وقۋلىقتارعا ەنگىزىلسە...» دەگەن پىكىرىڭىزدى وقىدىم. ءبىراق قازىرگى جاعىراپيا پاندەرىنەن اسان قايعىنىڭ پايىمداۋلارىن كوزىمىز شالمادى... وسى يدەيانى قۇزىرلى ورىندارعا ءوزىڭىز ۇسىنىپ كورمەدىڭىز بە؟
- مەن ۇسىنىسىمدى ورىنداتۋعا جوق اداممىن. مىندەتىم جازۋ دەپ بىلەمىن، ءبىر شىعارمانى بىتىرگەن سوڭ،ەكىنشىسى كەزەگىن كۇتىپ تۇرادى. مەن ءۇشىن جازىلىپ بىتكەن تۋىندى حالىقتىكى، ونى ءارى قاراي جۇزەگە اسىرا ما، جوق پا، وزدەرى بىلەدى.
- سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن كىتاپتارىڭىز كوركەم شىعارمادان گورى، تاريحي دەرەككە قۇرىلعان زەرتتەۋلەرگە كوبىرەك كەلەدى. جازۋشىلىقتان تاريحقا بەت بۇرۋعا نە سەبەپ بولدى؟ بۇل الدە ون جىل جۇمىسسىز وتىرعاندا اينالىسقان ەرمەگىڭىز بە؟ ايتقانداي، ءسىز وسى قالاي جۇمىسسىز قالىپ ءجۇرسىز؟ ارينە، ول جونىندە ايتقىڭىز كەلمەيتىنىن بىلەمىن. دەگەنمەن وقىرماندارىڭىزدىڭ ءدال سول وقيعا تۋرالى بىلگىسى كەلەتىنى اقيقات.
- ونى قايتەمىز قوزعاپ. ءبىراق قىسقا قايىرىپ قانا ايتسام، جازۋشىلار وداعىنان جۇبان مولداعاليەۆ، قالتاي مۇحامەتجانوۆتار كەتىپ، ولاردىڭ ورنىنا كەلگەندەر قازاق ادەبيەتى ەندى باستالدى دەپ اقىلعا سىيمايتىن سوزدەر ايتا باستادى. 100 توم فولكلوردى شىعارعان قازاق، اۆتورلىق پوەزيانى شالكيىزدەن، اسانقايعىدان باستاعان قازاق، زار-زامان اقىندارى، يساتاي - ماحامبەتى، ابايى بار قازاق، 1000 تومدىق رۋحاني مۇرانى قاتتاپ قويىپ وتىرعان قازاقتىڭ ادەبيەتى ەندى باستالدى دەگەن نە ءسوز؟ ارينە، مەن بۇل پىكىرمەن كەلىسە المادىم. جۇمىستان كەتتىم. ءبىراق ول ءۇشىن بالەندەي وكىنبەيمىن. سەبەبى تاريحي دەرەكتەردى جيناستىرۋمەن، وزىمشە ءبىر رەتكە كەلتىرۋمەن اينالىسا باستادىم. اۋەلى قازاق رۋلارىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەكتەردى جينادىم. قاي رۋ تۋرالى قاي جەردە قانداي دەرەك بار، سونىڭ ءبارىن سىلتەمەسىمەن جازىپ شىقتىم. قالىڭ-قالىڭ ون داپتەر شىقتى. قازىر ەش قينالمايمىن، داپتەرلەرىمنەن كورە سالامىن. حاندارىمىز، باتىرلارىمىز، شەشەندەرىمىز، كوسەمدەرىمىز تۋرالى دا بارلىق دەرەكتى وسىلاي قاتتاپ قويدىم. بۇل جۇمىس ءۇشىن ون جىل ازدىق ەتتى، تاعى دا ون جىل شۇعىلداندىم. نە كەرەك، 25 جىلدا وسى كىتاپتاردىڭ رەتى ءبىر ىزگە ءتۇستى. بۇل جۇمىستارىممەن قاتار، «ەدىل - جايىقتىڭ» ءۇش كىتابىن جازدىم، پەسالارعا دا قالام تەربەدىم.
- ال قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
- «قالماق قىرعىنىن» جازىپ جاتىرمىن. ارينە، مەنىڭ جازعاندارىمنىڭ بارلىعى ماعان دەيىن دە جازىلعان. تەك ولاردا حانداردىڭ تاريحى عانا جازىلدى، تايپالاردىڭ تاريحى جازىلماعان. مەن وسى تاقىرىپتارعا تايپالار تاريحى ارقىلى كەلدىم. بۇگىنگى جاس ۇرپاق جاڭا تاريحتى تالاپ ەتىپ وتىر. سولارعا ازىق بولسىن دەپ جازدىم. ماسەلەن، كوك تۇرىكتىڭ تاريحىن وقىپ-بىلمەي، ونى بويىمىزعا سىڭىرمەيىنشە جاستارىمىزدا پاتريوتتىق سەزىم ويانبايدى. ءبىزدىڭ بويىمىزدا الەمدەگى ەڭ عاجاپ كوشپەلىلەر وركەنيەتىن جاساعان حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز دەگەن ماقتانىش سەزىمى ويانۋى كەرەك. الەمگە تانىلعان كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ ماڭگى كوكتەم اياسىندا ءومىر ءسۇرۋ دەگەن فيلوسوفياسى بار. كوشپەلىلەر كوكتەمنىڭ سوڭىنان جۇرىپ وتىردى. كوكتەم قايتقان كەزدە ولار دا قايتاتىن. جازۋ-سىزۋىن ورىستان 5 عاسىر بۇرىن شىعارعان دا وسى كوك تۇرىكتەرى. ماحمۇد قاشقاري ХІ عاسىردىڭ باسىندا تۇرىكتىڭ گرامماتيكاسىن جازدى، ءجۇسىپ بالاسۇعىن فيلوسوفيالىق- ەتيكالىق تراكتاتى «قۇداتعۋ بىلىكتى» جازدى. مەن بۇل جەردە پارسى تىلىندە جازعان ءال-فارابي، يبن سينالاردى ايتىپ تۇرعان جوقپىن. مىنە، وسىنداي تاريحى بار حالىقتىڭ ۇرپاعى ءوز تاريحىن ءبىلۋى ءتيىس. جاڭا تۇرپاتتا.
- ءسىز الاشوردا تاقىرىبىنا دا قالام تەربەدىڭىز. بۇل تاقىرىپتى قوزعاۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
- بىرەۋلەر ءبىر-ەكى جەردە باتىس الاشورداعا ءتىل تيگىزىپتى. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، الاشوردانىڭ ەكىگە بولىنۋىنە باتىس الاشوردا مۇرىندىق بولىپتى-مىس. ءبىراق ونداي پىكىر ايتپاس بۇرىن تاريحي جاعدايدى باعامداۋ كەرەك قوي. سەبەبى الاشوردا وتىرعان ورىنبوردى دۋتوۆ الىپ قويدى. ءسويتىپ، الاشوردا ءوزىنىڭ نەگىزگى شتابىن سەمەيگە اۋىستىردى. بۇل باتىس الاشوردا مەن شىعىس الاشوردانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى باياۋلاتتى. سەبەبى سەمەيگە بارۋ ءۇشىن ورالدان شىعىپ، ورىنبورعا بارۋ كەرەك، سودان چەليابىگە كەلىپ، ومبى ارقىلى سەمەيگە دەيىن كەمەمەن ءجۇزۋ كەرەك بولاتىن. ول كەزدە سەمەيگە بارىپ قايتۋ ءۇشىن 3 اي كەرەك ەكەن.
وسىنداي جاعدايدا ورالدا قالعان باتىس الاشوردا مەن سەمەيگە كەتكەن شىعىس الاشوردانىڭ اراسىندا قالاي بايلانىس بولۋى مۇمكىن. ولار ءبىر-بىرىمەن قالاي حات-حابار الماسادى، قالاي ءبىر ورتالىقتان باسقارىلادى؟ جەر جاعدايى كەلمەيدى عوي. سوندىقتان باتىس الاشوردا «ءبىز الاشوردانىڭ قۇرامىندامىز، باتىس بولىمشەسىمىز» دەپ ايتقان. باتىس بولىمشەسى رەتىندە جۇمىس ىستەگەن. شىعىس الاش وردامەن تالاسى اسكەر قۇرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولعان. باتىس الاشوردا «ەگەر ءبىز اسكەر قۇرماساق، ءبىزدى مەملەكەت رەتىندە ەشبىر ەل مويىندامايدى» دەگەن. ءسويتىپ، وزدەرى اسكەر قۇرعان. ال شىعىس الاشوردا «اسكەر قۇرساق، باسىمىزعا پالە بولادى» دەپ تەك قانا ميليسيالىق قوسىن اشتى. ال باتىس الاشوردا ويىلدان يۋنكەر ۋچيليششەسىن، قىزىلقوعادان ميليسيا مەكتەبىن اشتى. 5 مىڭعا جۋىق تۇراقتى كانىگى مامان اسكەر دايىندادى. ولار سول اسكەردىڭ كۇشىمەن فرۋنزەمەن دە، تولستوۆ اسكەرىمەن دە سوعىستى. مەن اسكەر قۇرۋ كەرەك دەگەن باتىس الاشوردانىڭ ۇسىنىسى وتە ورىندى بولدى دەپ سانايمىن.
- بايقاۋىمشا، ءسىز جازۋشىلار اراسىندا بولىپ جاتاتىن داۋلارعا مۇلدە ارالاسپايسىز. ەشقانداي قاق-سوقتا شارۋاڭىز جوق. دەسە دە، قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ ءسىز دە كۋاسىسىز عوي. بۇگىنگى ەلدىڭ احۋالى، تىنىس-تىرشىلىگى جايلى ايتارىڭىز بار شىعار؟
- مەن ءوزىمنىڭ ادام، جازۋشى رەتىندەگى كرەدومدى ايتايىن. ءبىز ەگەمەندىكتى قالاي دا ساقتاۋىمىز كەرەك. تاۋەلسىزدىك بولماسا، وسىعان دەيىن ايتىلعان ءسوز دە، توگىلگەن كوز جاسى دا، اعىلعان اتا-بابا قانى دا بوس نارسە بولىپ قالادى. بارلىق مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ مەملەكەتى جاڭا ورناعان كەزدە، باسشىنىڭ سوڭىنان ەرگەنى ءجون. وزگەرىس كوپ بولا بەرمەۋى كەرەك. كوپ وزگەرىس اياعىنان جاڭا تۇرعان مەملەكەتكە كەلە بەرمەيدى. باياعىدا ريمنىڭ بيلىك باسىنا سەزار كەلگەندە اينالاسىنداعىلار كوپ وزگەرىس بولادى دەپ كۇتىپتى. الايدا ارادا ەكى جىل وتسە دە، ەشتەڭە وزگەرمەپتى. سودان ءبىر كۇنى جولداستارى: «ەكى جىل ۋاقىت ءوتتى. ءبىر ادامدى ورنىنان المادىڭ، مۇنىڭ نە؟» دەپ سۇراپتى. سوندا سەزار:
«بالا كەزىمدە بازارعا بارعانىمدا، ءبىر قىلمىسكەردى بازار ورتاسىندا الىپ ءجۇردى. ءۇستى-باسى تولعان جارا، جارانىڭ ءۇستى تولعان شىبىن ەكەن. بايعۇسقا جانىم اشىپ، ۇستىندەگى شىبىنىن قاعىپ قالىپ ەدىم، ول مەنىڭ جاعىمنان تارتىپ جىبەردى. «نەگە ۇشىراسىڭ، ۇستىمدەگى شىبىندى؟! سەن قاققانمەن بۇلاردىڭ ورنىنا اش شىبىندار كەلىپ قونادى. ولار ەندى مەنىڭ جانىمدى شىعارادى عوي. ودان دا توق شىبىنداردىڭ وتىرا بەرگەنى جاقسى ەدى» دەدى جىلارمان بولىپ. سول سەبەپتى مەن دە وزگەرىس جاساسام، اش شىبىنداردىڭ كەلگەنىندەي، بۇرىنعىدان دا جامان بولادى» دەپتى. مەن دە سول كوزقاراستاعى اداممىن. ارينە، ءبارىن كورىپ، سەزىپ وتىرمىن، قياناتتار بار، تۇڭىلدىرەتىن نارسەلەر بار. ءبىراق ەگەمەندىك ءۇشىن توزۋىمىزگە تۋرا كەلەدى.
- ارمانىڭىز بار ما؟
- ارمانىم جوق دەۋىمە بولادى. مەن رەسەيدەن كەلىپ، اتاق الماي، مەملەكەتتىك سىيلىق تا الماي، جۇرە بەرسەم، جازۋشى دەگەن اتىما دا ريزا بولاتىن ادام ەدىم. سەبەبى مەنىڭ ءومىر سۇرگەن ورتام ۇلكەن سامعاۋعا جىبەرمەيتىن ورتا بولاتىن. كوپ ۋاقىت تىلدىك جاعىنان كەمىستىك كوردىم. مەنىڭ انا ءتىلىمدى ساقتاپ قالۋىما ىقپال ەتكەن ەلگە دەگەن ماحابباتىم مەن ءابۋ سارسەنبايەۆ دەر ەدىم. سەبەبى ءبىزدىڭ كولحوزدا ءابۋ سارسەنبايەۆ ەكى جىل پارتورگ بولىپ ىستەپتى. پارتورگ بولىپ جۇرگەن كەزىندە، كولحوزدىڭ كىتاپحاناسىنا بۇكىل فولكلوردى الدىرتقان ەكەن. سول كىتاپتاردى جەسىر جەڭگەلەرىمە اڭىراتىپ تۇرىپ، انگە سالىپ تۇرىپ وقىپ بەرەتىنمىن. مەنىڭ كىتاپقۇمارلىعىم قازاق ءتىلىمدى ساقتاۋىما تىكەلەي ىقپال ەتتى. ايتپەسە، الماتىعا كەلىپ، ورىس بولىمىنە تۇسەر مە ەدىم؟ كىم ءبىلسىن، تاعدىر عوي.
مەنىڭ امانگەلدى ءتاجىبايەۆ دەيتىن جولداسىم بار. قازاقفيلم تاريحىندا قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت كينو تۇسىرگەن ادام. سول امانگەلدى بءىزدىڭ اۋىلدا ءوسىپ، مەن سياقتى ورىسشا وقىپ، تاتار مەكتەبىندە ديرەكتور بولعان جىگىت. كەيىن ول دا الماتىعا كەلىپ، وقۋعا ءتۇستى. سوندا اسقار توقپانوۆ اعامىز ەمتيحان الىپ جاتىر دەيدى، امانگەلدىنىڭ ءسوزىن تۇسىنە الماي قينالعان اسقار اعا: «قاي تىلدە سويلەپ تۇرسىڭ؟» دەپتى، امانگەلدى: «ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تىلىندە سويلەپ تۇرمىن» دەپتى. ول ءسوزدىڭ جانى بار، ەلدىڭ نوبايى جالپى قازاق تىلىندە سويلەگەنىمەن، كۇندەلىكتى ءسوز الماسۋلارىمىزدا گوۆور، ديالەكتى، كاسىبي سوزدەر قاپتاپ جۇرەتىن. مىنە، سول امانگەلدى كوميسسيا مۇشەلەرىنە ماسكۇنەمنىڭ رولىن ويناپ بەرىپ، وقۋعا تۇسكەن. سول امانگەلدى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قازاقشاعا سۋداي بولدى. قازاقتاردىڭ اراسىندا تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە كينو ءتۇسىردى. سەبەبى ونىڭ قازاققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى كۇشتى بولاتىن. مەنىڭ تۇسىنگەنىم، ادام بالاسىنىڭ جۇرەگىندە، اتا-بابا قانىمەن كەلە مە، حالقىنا دەگەن شەكسىز ماحاببات ورنايدى. ول ادام ورىستىڭ اراسىندا ءجۇرسىن، مەيلى اعىلشىن مەن جاپوننىڭ اراسىندا ءجۇرسىن، ءوز ءتىلىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپايدى. ول ءار ادامنىڭ ءوز ۇلتىنا، تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جوق ادامعا قازاقشا ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى ءيرەنە المايدى.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
سۇحباتتى جۇرگىزگەن قاليما بۇقار قىزى
2012- جىل
