لاۋرەات جازۋشىلاردىڭ بەيجىڭدەگى اڭگىمەسى - مو يان، ورحان پامۋك، كيران دەساي
سول جولى قىتاي جازۋشىسى، بيىلعى نوبەل ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى مو يان، ورحان پامۋك، كيران دەساي اراسىندا ەمەن-جارقىن اڭگىمە وربىگەن ەكەن. بۇل سۇحبات قىتاي تىلىندەگى «ورحان پامۋك - توعىز جولدىڭ تورابىندا» اتتى ماقالالار جيناعىنا ەنگەن. قازاقشاعا اۋدارعان ارعى بەتتەگى قانداسىمىز قاديلا نۇرعالي قىزى. ادەبيەت، ونەر، ءومىر تۋرالى سىر-سۇحباتتان ءۇزىندىنى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
مو يان: - ءسىز قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى قوناعىسىز، وزىڭىزبەن ءديدارلاسار ورايدىڭ تۋعانىنا قاتتى قۋانىپ وتىرمىن.
ورحان: - ءدام تارتىپ، بەيجىڭگە ات باسىن تىرەي العانىما جانە سىزبەن جۇزدەسكەنىمە مەن دە قۋانىشتىمىن.
مو يان: - قۇرمەتتى كيران دەساي حانىم، بىرنەشە كۇن ارنايى ۋاقىت شىعارىپ، عالامتوردان ءسىز تۋرالى كوپتەگەن ماتەريالداردى وقىپ، ءوزىڭىز جايلى اڭگىمەلەرگە قانىق بولدىم. ينتەرنەتتە ءسىز تۋرالى «اس ۇيدە شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانعاندى ۇناتادى» دەگەن پىكىرلەر ءجۇر...
كيران دەساي: - ول ايتقاندارى شىن ءسوز. امەريكاداعى كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ ءبىرتالايىنان ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىزدى جولىقتىردىم، مو يان مىرزا. كىتابىڭىز جايلى تاماشا باعالاردى دا وقىعانمىن.
ورحان: - ءسىزدىڭ ادەبي سىنعا قالاي قارايتىندىعىڭىزدى بىلگىم كەلىپ وتىر، مو يان مىرزا؟
مو يان: - ادەتتە، قىتايدىڭ ادەبي سىنىن ەكى تۇرگە جىكتەۋگە بولادى. ءبىرى، ءبىرشاما قاراپايىم، ادەتتەگى دۇنيەلەر. بۇنداي دۇنيەلەردى كوبىندە «كىتاپتاردىڭ ساتىلىمىنا سەبەبى ءتيسىن» دەگەن ماقساتپەن گازەتتەردە جاريالايدى. ەندى ءبىرى، ايتار ويى اشىق، كوتەرگەن جۇگى اۋىر ادەبي سىندار. بۇلار ادەبي باسىلىمداردا جاريالانادى.
كيران دەساي: - پامۋك ەكەۋىڭىزدىڭ قىتايداعى كىتاپتارىڭىز ءبىر باسپادان باسىلىپ شىقتى ما؟
مو يان: - ءبىر باسپا ەمەس. ءسىزدىڭ «جوعالتۋ» رومانىڭىز قانشا تىلدە جارىق كوردى وسى؟
كيران دەساي: - قىرىق بەسكە تاياۋ تىلگە اۋدارىلدى.
ورحان: - وكىنەرلىگى، تۇرىك تىلىنە ءالى اۋدارىلمادى. وسىعان قاتتى قىنجىلامىن.
مو يان: - عالامتوردان ءسىزدىڭ بەيجىڭدەگى لەكسياڭىز وتە تاماشا بولعاندىعىن، ستۋدەنتتەردىڭ اۋىز جاپپاي القاعاندىعىن كوردىم. وكىنىشتىسى، جيىن زالى ءسال تارلىق ەتكەن كورىنەدى.
ورحان: - وتكەن ءۇش جىلدا ا ق ش-تىڭ كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستاز بولدىم. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلدانۋدى جانىم تىم قالاماعان ەدى. تۇركياداعى ساياسي قىسىم كۇشتى بولىپ تۇر. بەرگەن ءتالىمىم قانشالىق كوپ بولعان سايىن، تونەر قاتەر دە سونشالىق اۋىر دەسەم دە بولادى.
مو يان: - ەگەر بەيجىڭگە كەلىپ، وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلدانار بولساڭىز، حالىقتىڭ قۇشاق جايا قارسى الارى داۋسىز.
ورحان: - كەلۋگە نيەتتىمىن. ءسىز دە وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلداناسىز با؟
مو يان: - مەن ءشاندۇڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە ادەبيەت پەن شىعارماشىلىقتان ساباق بەرەمىن.
ورحان: - شاكىرتتەرىڭىزگە قالاي جازۋدى ۇيرەتىپ، ولاردىڭ جازعاندارىن ۇيىڭىزگە الىپ كەتىپ وڭدەيتىن شىعارسىز؟
مو يان: - ۋنيۆەرسيتەتكە جىلىنا بىرنەشە رەت عانا ساباق بەرۋگە بارامىن. نەگىزىنەن ستۋدەنتتەردىڭ ديپلوم جۇمىسىن قاداعالايمىن. مەن جالاقى المايتىن پروفەسسورمىن، سوندىقتان ءوز ەركىم وزىمدە. ايتپاقشى، بەيجىڭ سىزگە قانداي اسەر بەردى؟
ورحان: - بەيجىڭ ۇلانعايىر ءارى باقۋاتتى قالا ەكەن. مەن زاتتىق بايلىقتى مەڭزەپ وتىرعانىم جوق، قايتا، بەيجىڭنىڭ وزىنە ءتان قاسيەتىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان قالا ەكەنىن ايتپاقشىمىن.
مو يان: - كيران دەساي، رومانىڭىزدا گيمالاي تاۋىن، شەكارا ايماقتاردىڭ تۇرمىسىن سۋرەتتەگەن ەدىڭىز، بارلىعى دا الاساپىران ءارى حيكمەتتى جەرلەر كورىنەدى. ول جەرلەرگە بارىپ كورگەن بە ەدىڭىز؟
كيران دەساي: - بارعانمىن. ول جەردە شەشەمنىڭ ءۇيى بار.
ورحان: - ەۋروپا، امەريكا سىنشىلارىنىڭ شىعارمالارىڭىزعا بەرگەن سىنى جانە ءوز باسىڭىزعا بولعان تۇسىنىگىنىڭ قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس دەپ قارايسىز؟
مو يان: - ولاردىڭ شىعارمالارىمداعى تۇرمىستىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەن قاراپايىم بۇقارالاردىڭ تىرشىلىگىن سۋرەتتەگەن تۇسىمدى ءداپ باسىپ تۇسىنە العاندىعىن دۇرىس دەپ قارايمىن. ال، قاتەلىگى، شىعارمامداعى ەشبىر ساياسي ماسەلەگە سايمايتىن مازمۇنداردى ساياسي ماسەلە رەتىندە ءتۇسىنىپ العاندىقتارىندا دەر ەدىم.
ورحان: - بۇل ويىڭىزدى قۋاتتايمىن.
مو يان: - بىلايشا ايتقاندا، رومانىمداعى وبرازدار مەن مىسال، تامسىلدەردى ولار شىن بولمىس رەتىندە تانىعان.
ورحان: - ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، (قىتايدىڭ) سىنشىلارى ءسىزدىڭ تۋىندىلارىڭىزدىڭ ءتۇپ ماقساتىن ءداپ باسىپ يگەرە الىپ ءجۇر مە؟
مو يان: - ارا-تۇرا يگەرىپ ءجۇر دەسەم دە بولادى. كوپ جاعدايدا، ولاردىڭ سىنىمەن مەنىڭ تىلەگىم ءبىر جەردەن شىقپاي قالادى. بۇل تاڭعالارلىق ءىس ەمەس. سەبەبى، سىنشىلار كوبىندە شىعارماداعى وزىنە جاققان تاقىرىپ ۇستىندە ءسوز قوزعاۋدى ۇناتادى.
ورحان: - بۇنداي ءىس بۇرىندارى مەنىڭ دە باسىمنان وتكەن. مەن تۇركيالىقپىن. سوندىقتان ەۋروپا مەن امەريكادا مەنىڭ شىعارمالارىم تۇركيالىقتاردىڭ باعالاۋىنا تاپسىرىلعان. دەسە دە، «باعالايدى» دەگەندەرى ادەبي تۇسىنىگى جوق ادامدار بولىپ شىقتى.
ورحان: - ەدۋارد سايدتىڭ اتى قىتايلىقتارعا ءمالىم بولار؟
مو يان: - بىزدە ول كىسىنىڭ اتى تانىمال. ءبىرشاما ايگىلى شىعارمالارى قىتاي تىلىنە اۋدارىلعان. ول جايلى ءوزىڭىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟
ورحان: - ءبىز جولىققانبىز. جاقسى كورەم. ەكەۋمىز بىرگە كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرگەنبىز. مەنىڭ كوپتەگەن دوستارىم ونى ءپىر تۇتادى. باتىستىقتاردىڭ شىعىستىقتارعا قاراتقان اعات كوزقاراسى ءسوز بولعاندا، مەن كوبىندە ەدۋارد سايدتى اۋىزعا الامىن.
مو يان: - دەسە دە، جازۋشىنى جازۋشى تۇسىنە الادى. ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدى وقىعان سوڭ، مەن كوكەيىمدە جۇرگەن كوپ سۇراقتىڭ جاۋابىن تاپتىم دەپ ويلايمىن.
ورحان: - بۇل ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار.
مو يان: - جانىمدى مازالاعان بارلىق ماسەلەلەر، جازۋشىلىقپەن شۇعىلدانۋ بارىسىنداعى جولىققان كوڭىلسىزدىكتەر، شىعارماشىلىق جولىنداعى قيىنشىلىقتاردى شەشۋ تاسىلى دەگەندەردىڭ بارلىعىنىڭ بەتى اشىلعانداي بولدى.
ورحان: - دەسە دە، بۇل تەكسەرۋ، باقىلاۋعا تۇساۋ بولا المايدى.
مو يان: - قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا ءسىزدىڭ لەكسياڭىزدى تىڭداعان ەدىم. شىعارماشىلىق بارىسىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى وتە جاتىق ءارى ايقىن تۇسىندىرەتىندىگىڭىزدى بايقادىم. كەيبىر جازۋشىلار ءوزىنىڭ اڭگىمەسىن وزگەنىڭ اڭگىمەسىنە اينالدىرىپ جىبەرەدى. وزگەنىڭ اڭگىمەسىن وزىنىكى قىلىپ الاتىن جازۋشىلار دا جوق ەمەس. ال، ءسىز سەكىلدى جازۋشىلار ەكەۋىن دە اسا ەپتىلىكپەن قولدانا بىلەدى. مىناداي كۇردەلى ءبىر ماسەلە جايلى نە ايتار ەكەنسىز، ياعني جازۋشىنىڭ وزگەنىڭ اڭگىمەسىن ءوزىنىڭ اڭگىمەسىنە وزگەرتۋ بارىسى كوبىندە نەلەرگە سۇيەنەدى؟
ورحان: - رومان جانرى بىزگە قالايدان قالاي ىستەۋدى كەسەتىپ ايتىپ بەرە الادى دەگەنگە ءوز باسىم سەنبەيمىن. جازعانىڭ ءوز عۇمىرناماڭ دەلىك، ءبارىبىر، وزگەلەر ونى ادەبي تۋىندى رەتىندە وقيدى. جازۋداعى شەبەرلىك نەمەسە ادەبي ءتاسىل وزگەنىڭ اڭگىمەسىن ءوز اڭگىمەڭە اينالدىرسا، ءوزىڭنىڭ اڭگىمەڭدى دە وزگەنىڭ اڭگىمەسىنە اينالدىرا الادى.
مو يان: - ويلاۋ قابىلەتى دەيسىز عوي. ءوز تاجىريبەمدى ايتار بولسام، وزگەنى وزىڭە اينالدىرۋ بارىسىندا جازۋشىنىڭ بويىندا ءبىرتۇرلى العا جەتەلەيتىن تىڭ قۇلشىنىس بولۋى كەرەك دەگەندى ايتار ەدىم.
ورحان: - ارينە، بارلىعىمىز دا وزگەنىڭ ورنىندا تۇرىپ قيالداۋشىلارمىز. قيالدان تۋعان سۋرەتتەر قاعاز بەتىنە تۇسكەن سوڭ، وقيتىندار كەلىپ وقيدى.
مو يان: - مەنىڭ ويىمشا، شىعارماشىلىقتاعى نەگىزگى رولدى «ءوزىڭ» عانا ويىڭداعىداي ورىنداي الاسىڭ. مەنىڭ وزگەلەردىڭ تۇرعىسىندا تۋىنداعان وي-قيالدارىمنىڭ بارلىعى ءوز ءومىر تاجىريبەمنەن قورىتىندىلانعان دۇنيەلەر. جازۋشى جونىنەن العاندا، ءومىر تاجىريبەسى بارىنەن ماڭىزدى.
ورحان: - بۇل ءسوزىڭىزدى قۇپتايمىن. مەن 23 جاسىمدا جازۋشىلىقپەن شۇعىلدانا باستاعانىمدا، وتباسىمداعىلار مەن دوس-جاراندارىم «تۇرمىستى جەتە تۇسىنبەيسىڭ، ءومىر جايلى بىلەرىڭ شامالى، رومان جازۋدان دامەلى ەكەنسىڭ-اۋ» دەگەن ەدى. ول شاقتا جاسقانشاق ەدىم، سول سوزدەرى ءۇشىن ولارعا قاتتى كەكتەنگەم. الايدا، وتىز جىلدان سوڭ، ولاردىڭ ءسوزىنىڭ دۇرىستىعىنا مويىنسال بولىپ وتىرمىن. مىنە، ەندى جازۋشىلىقپەن ەركىن شۇعىلداناتىن بولدىم. مەن جونىنەن العاندا دا، ءومىر تاجىريبەسى باعالى بايلىق. دەسە دە، تەكسەرۋ، باقىلاۋدىڭ دا ورىنى بولەك. بۇل جاعىنان مەنەن گورى بىلەرىڭىز كوپ دەپ سەنەمىن.
مو يان: - ءسىزدىڭ «قار» رومانىڭىزداعى مىناداي ءبىر كورىنىس ەسىمدە: «ۇيدەگى پەشتە وت مازداپ تۇر، وق مۇرجانىڭ بىت-شىتىن شىعارعان كەزدە، ءتۇتىن قايناعان شاينەكتىڭ شۇمەگىنەن بۇرقىلداعان بۋ سەكىلدى بۇرقىراي جونەلەدى». وسى كورىنىستى ءسىزدىڭ كۇزەتۋ ارقىلى ەمەس، قيالداۋ ارقىلى جازعانىڭىزعا سەنەمىن.
ورحان: - ارينە، ەكەۋى دە ءبىر-بىرىنە قۇبا-قۇپ جاراسىپ تۇر. قيالدادى دەسەڭىز دە، باقىلادى دەسەڭىز دە بولادى. شىندىعىندا، مەن ول ۇيگە بارعانمىن، پەشكە وت تا جاققانمىن. بۇرىندارى وت جاققان ەلگە قىزىعاتىنمىن.
مو يان: - ءبىراق ءسىز وقتىڭ مۇرجانى تەسىپ وتكەنىن كورمەگەن بولارسىز؟
ورحان: - (كۇلدى) ول قيال عوي. مەن روماندارىمدا ادام ولتىرەتىن كورىنىستەردى كوپ جازعانمىن. ال، شىندىعىندا، ءوزىم ونداي جايتتەردىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا ءوز كوزىممەن كوردىم.
مو يان: - مۇنداي قيالدار توتەنشە ءساتتى ءارى شىنايى كەلەدى. «قار» رومانىنداعى كەيبىر جاعدايلاردىڭ سۋرەتتەلۋى ەرەكشە، ايتالىق، قار جاپالاقتاپ جاۋىپ تۇر، شىراقتىڭ نۇرىندا، كەيبىر قار ۇشقىندارىنىڭ اسپانعا قاراي ەلبەكتەي ۇشقانىن كورسەڭىز، كەيبىر قار ۇشقىندارىنىڭ جەرگە قاراي ءتۇسىپ جاتقانىن سەزەسىز. مىنە، بۇلاردى باقىلاۋدان تۋىنداعان سۋرەتتەۋلەر دەۋگە بولادى.
ورحان: - بۇنداي كورىنىستەردى ومىرىمدە تالاي رەت كورگەمىن. باقىلاۋدان تۋىنداعان سۋرەتتەر دەگەنىڭىز ورىندى ءسوز. كەيبىر قار ۇشقىندار تومەنگە تۇسەردە جىلى اۋاعا جولىققان سوڭ، قايتا اسپانعا قاراي كوتەرىلەدى.
مو يان: - ءدال وسى كورىنىستى سۋرەتتەۋ بايقاعان ادام ءۇشىن، تۇرمىسىمىزداعى قاراپايىم قاعيدالارعا قايشى كەلگەندەي سەزىلەدى. ويتكەنى، قاراپايىم قاعيداعا نەگىزدەلەر بولساق، قار دەگەن تومەن قاراي ءتۇسۋى كەرەك. قاعيداعا قارسى كەلگەندەي سەزىلگەنىمەن، شىندىعىندا، شىنايى سۋرەتتەۋلەر باقىلاۋدىڭ تۋىندىسى. ال، قاعيداعا ۇيلەسەتىن سۋرەتتەر ويلاۋ ارقىلى جارىققا شىققان.
دايىنداعان ىرىسبەك دابەي
«قازاق ادەبيەتى» گازەتى. 2012
