مەرزىمدىك باسىلىمداعى ماقالالار وقىرمان ەسىندە ۇزاق ساقتالادى - ارداگەر-جۋرناليست

سوعان قاراماستان ايماقتا گازەت-جۋرنال شىعارۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ، ابىرويلى مىندەتتى كىرشىكسىز اتقارىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمىز بار. ال اۋداندا گازەت شىعارۋ ءىسى مۇلدەم قيىن ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى.

مەرزىمدىك باسىلىم بەتىندە ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىپ، ءتۇيىندى تۇيتكىلدىڭ شەشىلۋىنە بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەن نۇرماحان ەلتاي اعامىز بيىل جەتپىس جاسقا قادام باسسا دا، ساتيرالىق دۇنيەلەرىمەن شىعارماشىلىق جولدا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءوزى باسقاراتىن «شاراينا- سەيحۋن» گازەتى ارقىلى وبلىستىڭ جاڭاقورعان، شيەلى اۋداندارى تۇرعىندارىنا سۇبەلى دۇنيەلەر ۇسىنىپ ءجۇر. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى قارساڭىندا قازاقپارات ءتىلشىسى قارىمدى قالامگەردى اڭگىمەگە تارتىپ، ادەبيەت جانە جۋرناليستيكا تاقىرىبىندا وي بولىسكەن ەدى.

- نۇرماحان اعا، جۋرناليستيكاعا كەشتەۋ كەلگەنىزدى بىلەمىز. الايدا وعان دەيىن ءسىزدى وقىرماندار ساتيرالىق شىعارمالارىڭىز ارقىلى بىلەدى. جالپى، رۋحانيات الەمىنە جاقىندىعىڭىز قاشاننان باستالعان ەدى؟

- جاس كەزىمنەن قالام ۇستاۋعا جاقىن بولدىم. دەسە دە بىردەن جۋرناليستيكا سالاسىنا قادام باسا قويعان جوقپىن. ەسكىنىڭ ادامدارىنىڭ گازەت- جۋرنال وقۋعا ىقىلاسى ەرەكشە ەدى. اكەم ۇيگە مەرزىمدىك باسىلىمداردى ءجيى جازدىرىپ الاتىن. العاش «الىپپەدەن» ءارىپ تانىعاننان باستاپ مەنىڭ دە گازەت-جۋرنالعا قىزىعۋشىلىعىم بايقالدى. بالالارعا ارنالعان «بالدىرعان» جۋرنالى جانە «قازاقستان پيونەرى» گازەتىن وقىپ ءوستىم. ۋاقىت وتە كەلە ءوزىم دە قولىما قالام الىپ، سول باسىلىمدارعا ماقالالار جولداي باستادىم. كەيبىرى جاريا كوردى.

ەندىگى بىرىندە وندا جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليستەردەن «شىعارماشىلىعىڭدى شىڭداي ءتۇس» دەپ اقىل-كەڭەس ايتقان ارنايى حاتتار كەلەتىن. سەگىزىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەنىمدە «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا قۇپيا ءسوزدى قۇراۋعا ماشىقتاندىم. مەكتەپ بىتىرگەن جىلى ءبىزدى فەرماعا قوزى سويۋ پۋنكتىنە جۇمىسقا الىپ باردى. سول جەردە «كەڭ ءورىس» دەگەن قابىرعا گازەتىن شىعاردىم.

بەرىدە اۋداندىق گازەتتە «كوكينە» سىقاق بەتىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولدىم. مىنا ءبىر ءسات ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. ول كەزدە اۋىلدان جيىرما شاقىرىمدا جاتقان ەگىستىڭ باسىندامىن. ەگىس باسىنان كەشكە قاراي اتپەن اۋىلعا كەلەمىن. ءتۇنى بويى ءازىلسىقاعىمدى دايىنداپ، تاڭەرتەڭ اۆتوبۋسپەن ءجۇز شاقىرىم قاشىقتا جاتقان اۋداندىق گازەت رەداكتسياسىنا كەلەمىن. سودان بەرگى ۋاقىتتا شارۋاشىلىقتا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، شىعارماشىلىقتان دا قول ۇزگەن جوقپىن. «ەگەمەن قازاقستان»، «قازاق ادەبيەتى»، «سىر بويى» گازەتتەرىندەگى سىقاق بەتتەرىندە ساتيرالىق شىعارمالارىمدى جاريالاپ تۇردىم. 1998 -جىلى وبلىستىق «سىر بويى» گازەتىنە قىزمەتكە كەلىپ، وندا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى قىزمەت اتقاردىم. سول ءبىر جىلداردا «حان الشى» گازەتىن شىعارعان ەدىم. كەيىنگى جىلدارى شىعىپ جاتقان «شاراينا-سەيحۋن» سول جوبالاردىڭ جالعاسى بولىپ وتىر.

- قازىر «ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ ءداۋىرى ءوتتى» دەپ توپشىلاپ، تون پىشەتىن ازاماتتار از ەمەس. ءسىز قالاي ويلايسىز، گازەت-جۋرنال وقۋ قوعام ومىرىندە قانشالىقتى ماڭىزدى؟

- وقىعان ادامنىڭ جان دۇنيەسى كەڭ بولادى. ونى قايتالاپ ايتۋدىڭ قاجەتى بولماس. الەمدە وركەنيەتتىڭ جوعارى بيىگىنىنەن كورىنىپ جۇرگەن جاپونيانىڭ وزىندە ءالى كۇنگە دەيىن گازەت- جۋرنال جابىلعان جوق. ونى وقيتىن ەلدىڭ سانى دا كەمىگەن ەمەس. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ول جوعارى مادەنيەتتىلىكتى اڭعارتادى. جاپونيانىڭ جاسى دا، كارىسى دە كۇندەلىكتى قىم-قۋىت قاربالاس اراسىندا وقۋعا ۋاقىت تابادى. بىزدە شە؟ بۇعان بايلانىستى قىرىق سىلتاۋىمىز بار. «جۇمىستان قولىم بوسامايدى»، «وقيتىن دۇنيەلەر از» دەگەن اڭگىمەنى ايتادى.

مەنىڭ ويىمشا، بۇل دۇرىس اڭگىمە ەمەس. ءاربىر گازەت-جۋرنال ۇلكەن ەڭبەكپەن شىعادى. ونى دايىندايتىن شىعارماشىلىق ۇجىم باسىلىمنىڭ مازمۇنىنا كوڭىل بولەدى. وسىنداي ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا گازەت-جۋرنال وقىرمانعا جول تارتادى. ءوزىم قازىرگە دەيىن كۇندەلىكتى شىعاتىن باسىلىمدارعا كوز جۇگىرتىپ وتىرامىن. ولاردىڭ ءبىرازىن جازدىرىپ الامىن. ءاربىر دۇنيەدەن مول ماعلۇمات الىپ جاتامىن. قولدان كەلگەنشە جاقىن- جۋىق جاندارعا گازەت-جۋرنالدا شىققان دۇنيەلەر جونىندە ناسيحاتتاپ وتىرامىن.

راس، بۇگىندە ازاماتتار كوپ اقپاراتتى ينتەرنەت جەلىسىنەن الاتىن بولدى. اقپاراتتى جىلدام جەتكىزۋ جونىنەن عالامتوردىڭ اتقاراتىن قىزمەتى ەرەكشە بولىپ وتىر. ونى جوققا شىعارا المايمىز. دەسە دە ماماندار مىناداي دەرەكتى نازارىمىزعا ۇسىنىپ ءجۇر. مەرزىمدىك باسىلىمدا جاريالانعان دۇنيەلەر وقىرمان ەسىندە ۇزاق ساقتالادى ەكەن. ال ينتەرنەت جەلىسىنەن وقىعان دۇنيەلەر تەز ۇمىتىلادى. سوندىقتان قاي كەزدە دە ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ ءداۋىرى تومەن تۇسپەيدى. الداعى ۋاقىتتا ول قايتادان باياعى قالپىنا كوتەرىلىپ، قالىڭ ەل ولاردىڭ ماڭىزىن تۇسىنەدى دەگەن ويدامىن.

- ايماقتىق دەڭگەيدە بىرنەشە جىلدان بەرى گازەت شىعارىپ كەلەسىز. قازىرگۋ ۋاقىتتا وقىرمان جيناۋ وڭاي ەمەس قوي. جالپى، ايماقتىق باسىلىمداردىڭ جاعدايى قالاي بولىپ جاتىر؟

- مەن جۋرناليستەردى قاي كەزدە دە ەلدىڭ ادامى دەپ تۇسىنەمىن. ءوزىڭىز ويلاڭىز، قالام يەلەرى ءبىر ماتەريالدى جازۋ ءۇشىن قانشاما شاقىرىمدى ارتقا سالادى. قىستىڭ سۋىعى، جازدىڭ ىستىعىنا قارامايدى. تابيعاتتىڭ وزگە دە توسىن قۇبىلىسى ولار ءۇشىن ءسوز ەمەس. مەن وبلىستىق گازەتتە تالاي مارتە وسىنداي جاعدايدى باستان وتكىزدىم. ءتىپتى، جولساپارعا بەرىلگەن اقشانىڭ ءوزى وعان جەتپەي جاتاتىن. جول-پۇلىمىزدى قالتامىزدان شىعارعان كەزىمىز بولدى. ارينە، وقىرمان ولاردىڭ بارلىعىن بىلمەيدى. «جۋرناليست كابينەتتە وتىرىپ، جازىپ تاستادى» دەگەن ويدا بولادى. ءاربىر كەيىپكەر بەينەسىن اشىپ، دۇرىس دۇنيە دايىنداي بىلسەڭ، ۇستىڭنەن اۋىر جۇك تۇسكەندەي كۇي كەشەسىڭ.

مەن جۋرناليستيكانىڭ جۇگىن سەزىنەمىن. قاشاندا ەل ءۇشىن قىزمەت ەتكەندى قالايمىن. كەيىنگى جىلداردا «شاراينا-سەيحۋن» گازەتىن شىعارىپ كەلەمىن. وقىرمان جيناۋ دا وڭايعا سوعىپ جاتقان جوق. قازىر تۇراقتى جازىلىپ الاتىن 3 مىڭعا تارتاتىن وقىرمانىمىز بار. گازەت باعاسىن بىرنەشە جىلدان بەرى كوتەرگەن جوقپىز. دەسە دە ودان بەرى ينفلياتسيا دەڭگەيى قانشاما وزگەرگەنىن بىلەسىزدەر. بيىل 2400 تەڭگەگە كوتەرىلدى. كوپشىلىككە بارىنشا تارتىمدى، وقىلىمدى دۇنيەلەر ۇسىنۋعا كۇش سالامىز. سول مىندەت جولىندا قىزمەت اتقارىپ كەلەمىز. بۇگىندە رەداكسيادا بارلىعى 7 ادام قىزمەت جاساپ ءجۇر.

- كوپشىلىكتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا گازەت شىعارۋدا قانداي قاعيداعا سۇيەنەسىز؟

- راسىن ايتقاندا، قازىر رەپورتاج، سۋرەتتەمە، ساراپتاما باعىتىندا جازىلعان دۇنيەلەر سانى ازايىپ بارادى. ىلگەرىدە جۋرناليستەر ءبىر مەكەمەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن رەپورتاج جانرى ارقىلى كوركەم سۋرەتتەپ جەتكىزە بىلەتىن ەدى. قازىر مۇنداي دۇنيەلەردى ەمگە ىزدەسەڭ دە تابا المايتىن جاعدايعا جەتتىك. سونداي- اق، قوعام ومىرىندەگى وزەكتى تاقىرىپتى تالداپ- تارازىلاي بىلەتىن ساراپتاما جازا بىلەتىن بىلىكتى جۋرناليستەر سانى ازايىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس.

ساراپتاما جازۋ ءۇشىن دە ول تاقىرىپتى جەتە بىلگەنىڭ دۇرىس. كەيبىر جۋرناليستەر تاقىرىپتى كوتەرۋدەن بۇرىن ول جايىندا كوبىرەك ءبىلىپ العانى ءجون بولادى. پىكىر بىلدىرگەن ادامنىڭ دەڭگەيىندە ساۋاتىڭ بولسا، ساراپتاما ماقالاڭ دا ءوتىمدى شىعادى. وكىنىشتىسى، كەيبىر جۋرناليستەر تاراپىنان وسىنداي شالاعايلىق بايقالىپ قالادى. مەن رەداكتسيادا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جۋرناليستەردەن وسىنداي جۇمىستاردى تالاپ ەتەمىن. ولار قال- قادەرىنشە وقىرمانعا جاقسى دۇنيەلەر ۇسىنىپ ءجۇر.

قىسقاشا ايتقاندا، گازەت شىعارۋدىڭ تۇرلىشە فورماسىن ىزدەۋدەن جالىقپاۋى ءتيىس. بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تاقىرىبىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.

- ءسىزدى جۋرناليست رەتىندە قوعامداعى قانداي تاقىرىپتار تولعاندىرادى؟

- ايتا بەرسەڭ، بۇگىنگى كۇنى وزەكتى تاقىرىپتار سانى كوپ قوي. ونىڭ بارلىعىن ايتىپ ءبىتىرۋ وڭاي ەمەس. جالپى، مەنى اتقارۋ ورگاندارىندا كەيبىر كەزدەيسوق ادامداردىڭ قىزمەت اتقاراتىنى ويلانتادى. ماسەلەن، كەيبىر ازاماتتار ءوزى قىزمەت اتقاراتىن سالانى جەتىك بىلە بەرمەيدى. بالكىم، ودان مىقتى اگرونوم شىعاتىن شىعار. ءبىراق، ول قۇرىلىس سالاسىنا جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ماماندىق تاڭداۋ بارىسىندا ءاربىر ادام قاتەلەسپەۋى ءتيىس. اتا-اناسى دا بالاسىنىڭ تاڭداۋىنا قارسى بولماۋى ءتيىس. سوندا عانا جەتىستى ەڭبەك ەتۋگە مۇمكىندىك بولادى. ودان قوعام دامۋىنا تيەتىن پايدا وراسان.

سونداي-اق، جاس ۇرپاق تاربيەسىن قاي ۋاقىتتا دا ۇمىتپاۋىمىز ءتيىس. كەيدە جاعا ۇستاتارلىق جاعدايلاردى ەستىپ جاتامىز. بۇل ۇرپاق تاربيەسىندەگى ولقىلىقتى كورسەتەدى.

مەن نەمەرەلەرىمە ءتۇرلى تاقپاق جاتتاتۋعا تىرىسامىن. ولاردىڭ تاربيەلىك ماڭىزى بار. ول ءبىر جاعى بالالاردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتەدى. وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ جاتادى. ءبىز كەيدە ولارعا ۇيالى تەلەفون الىپ بەرىپ، قاداعالاۋدى ۇمىتىپ كەتىپ جاتامىز. جاس ۇرپاق تەلەفوننان قانداي دۇنيەلەردى قارايدى؟ سونىڭ سالدارىنا تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتپەي مە؟ بۇل ماسەلەنىڭ بارلىعىنا سەلسوق قاراۋعا بولمايدى. قاي كەزدە دە ۇرپاق تاربيەسى باستى ورىندا بولعانى ءجون.

- ءسىزدى وقىرماندار بەلگىلى ساتيريك رەتىندە جاقسى بىلەدى. ءالى دە شىعارماشىلىقپەن تۇراقتى اينالىسىپ كەلە جاتىرسىز. قازىرگە دەيىن وقىرمانعا قاي كىتاپتاردى ۇسىندىڭىز؟

- ءيا، مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدا ساتيرا تاقىرىبىندا جاريالانعان دۇنيەلەرىمنىڭ سانى از ەمەس. بۇگىنگە دەيىن «جايما بازار»، «قاتىرامىز»، «ءسۇيىنشى دايىنداڭىزدار»، «ءۇشىنشى تايم»، «اۋىلدىڭ ايتقىشتارى»، «سىپىرا سىيلىق»، «كوكينەنىڭ كوزى» اتتى كىتاپتارىڭىزدى وقىرمان جىلى قابىلدادى.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت.

اۆتور:

ءادىلجان ۇمبەت

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى