سۋ استىنداعى قۇبىجىقتار
قاراپايىم جەر الەمنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىن قاراپايىم قۇرلىقتاردىڭ ءوزىنىڭ ىشىنە بۇككەن سىرى كوپ. ونىڭ زەرتتەلمەگەن تاۋلارى، قۇزار شىڭدارى، مۇزدىقتارى، تاس ۇڭگىرلەرى، تەرەڭ جىرالارى دا جەتەرلىك.
ال جەر شارىنىڭ قالعان ەكى بولىگىن الىپ جاتقان سۋدىڭ قوينىنا تىققان سىرى ءبىز ويلاعاننان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. اڭىزداردان سۋدان شىققان الىپ قۇبىجىقتار جايلى، كەمەلەردى قۇردىمعا كەتىرەتىن جويقىن كۇشتى سۋ جانۋارلارى جايلى كوپ ەستىگەن بولارسىز. مۇحيتتاردىڭ ءتۇبىن جايلاعان تىرشىلىك يەلەرىن تولىق زەرتتەپ بولماعان عالىمدار ءالى كۇنگە سول سالانىڭ سوڭىندا ءجۇر. «جەل سوقپاسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەن ناقىلعا سۇيەنگەن ولار، ادام بىلمەيتىن كەرەمەت جاڭالىققا قول جەتكىزۋگە تالاپتانىپ-اق جاتىر.
لوح-نەسس قۇبىجىعى
عالىمدار تەڭىزدەردەن ەسكى داۋىردە ءومىر سۇرگەن مادەنيەت جۇرناقتارىن، اپاتقا ۇشىراعان كەمەلەردىڭ قالدىقتارىن جانە ادامزات ەستىپ بىلمەگەن جاڭا تىرشىلىك يەلەرىن ىزدەستىرەدى. ولاردىڭ بۇل ىزدەنىستەرى جەمىسسىز بولدى دەسەك، وتىرىك بولادى. كەيبىر عالىمدار مۇحيت تۇبىنەن كونە وركەنيەت ىزدەرىن، سۋ استى پيراميدالارىن تاپقان. دەسەك تە، ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. زەرتتەۋشىلەر ءالى كۇنگە بەرمۋد ءۇشتاعانىنىڭ سىرى مەن اتلانتيدانىڭ ورنىن تابا الماي دال. ولار سونىمەن بىرگە ەسكى اڭىزداردا ءجيى اتى اتالاتىن سۋ قۇبىجىقتارىنىڭ بار-جوعىن دا انىقتاي الماي وتىر.
مىسالى، لوح-نەسس قۇبىجىعى جايلى اڭىزدار كوپ ايتىلادى. شوتلانديانىڭ شاعىن كولى لوح-نەسستەن ءبىرىنشى بولىپ قۇبىجىقتى كورگەن ريم لەگيونەرلەرى بولسا كەرەك. ال كولدى مەكەن ەتەتىن قۇبىجىق جايلى جازبالار سوناۋ VI عاسىردا-اق پايدا بولىپ قويسا كەرەك. سۋدان ويدا جوقتا شىعاتىن بۇل قۇبىجىق تالاي ادامداردىڭ جانىن جالماپ، بىراز قايىقتاردى جۇتقان-مىس.
اڭىزدىڭ كەڭ تارالا باستاعانى سونشالىق، ول جايلى اقپارات 1933- جىلدارى گازەتتەرگە دە شىعا باستايدى. سودان باستاپ ونىڭ اتاعى جەر-جاهانعا جايىلىپ، كوپكە تانىمال قۇبىجىققا جۇرت «نەسسي» ەسىمىن بەرەدى. سول جىلدارى اينالدىرعان ءبىر ايدىڭ ىشىندە نەسسي سۋ بەتىنە 15 مارتە شىعىپ، كوپشىلىك كوزىنە تۇسەدى. وسىدان سوڭ كول ماڭىن جايلاعان جۇرت سۋ تۇبىندە سونداي قۇبىجىقتىڭ بار ەكەنىنە ەرىكسىز سەنەدى.
تاڭعاجايىپتى كورگەن ادامداردىڭ ايتۋىندا قۇبىجىقتىڭ باسى كىشكەنتاي، موينى ۇزىن، دەنەسىنىڭ ءپىشىنى ىرىلەۋ. ياعني، بارلىعىنىڭ ايتقان اڭگىمەسىنىڭ اراسى الشاق ەمەس. مۇنى كوپشىلىك جانۋاردىڭ شىن مانىندە كول ءتۇبىن مەكەن ەتەتىنىن دالەلدەيتىن تاپتىرماس دەرەك دەپ تۇسىنەدى. بۇل وقيعا حالىقتى ءبىراز ابىگەرگە سالعان سوڭ، جەرگىلىكتى بيلىك قۇبىجىقتى ۇستاۋعا كۇش جۇمىلدىرماق بولادى. الايدا عالىمدار ەش دەرەكسىز اڭىز اڭگىمەلەرگە بولا شۋ شىعارۋدىڭ قاجەتتىلىگى شامالى ەكەنىن ايتىپ، بۇل شارالاردى توقتاتقان ەكەن.
ال 1943- جىلى ءبىر ۇشقىش كول ۇستىنەن ۇشىپ بارا جاتىپ، ايدىننان الىپ جىلاننىڭ سۇلباسىن كورىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الادى. اڭىزدىڭ اقيقاتىنا سەندىرەتىن مۇنداي فوتو-سۋرەتتەر دە از ەمەس. قۇبىجىقتىڭ بار-جوعىن بىلگىسى كەلگەن ماماندار كولدە دىبىستىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزگەن. ولار كول تۇبىندە وڭاي كوتەرىلىپ، ەپتىلىكپەن جۇزەتىن اۋىر دەنەلەردىڭ بار ەكەنىن انىقتاعان. ءبىراق عالىمدار ونىڭ نە نارسە ەكەنىن بىلە الماسا كەرەك. بۇل قۇبىلىستى زەرتتەپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر بۇگىنگى كۇنى ەكى جاققا بولىنگەن. ءبىرى مۇنى تۇككە تۇرمايتىن جاساندىلىق دەپ تۇسىندىرسە، ەكىنشىلەرى قۇبىجىقتىڭ بار ەكەنىن دالەلدەيتىن دايەكتەر كەلتىرىپ الەك.
ۆيردجينيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حەنري باۋەر «بۇل - ەجەلگى پلەزيوزاۆرلاردىڭ ءتىرى قالعان ءبىر ءتۇرى بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجام ايتقان. سان ءتۇرلى بولجامدار ايتىلىپ، ءتۇرلى سۋرەتتەر دالەل رەتىندە كەلتىرىلىپ جاتقانىمەن عىلىمي ناقتى دەرەكتەردىڭ جوقتىعى وسى سالانى زەرتتەۋشىلەردىڭ اقيقاتقا جەتۋىنە كەدەرگى بولىپ وتىر. وسىنداي ادام سەنگىسىز اڭگىمەلەرىمەن كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان قۇبىجىقتىڭ كولىن كورۋگە الىس-جاقىن شەتەلدەن ارنايى كەلەتىندەر سانى ارتا تۇسكەن. قازىرگى تاڭدا قۇبىجىعىمەن اتى شىققان لوح-نەسس كولى تۋريستەر ءجيى باراتىن مەكەنگە اينالعان. ءتىپتى ول ەلدە نەسسي قۇبىجىعىنىڭ ءمۇسىنى دە بار.
ءدال وسىلايشا تاڭعاجايىپ اڭىزدارمەن اتى شىققان كول - بروسنو. بۇل كولدە تومەنگى نوۆگورودتى بەتكە العان تاتار-موڭعول اسكەرىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعارعان الىپ قۇبىجىق مەكەن ەتكەن-مىس. بۇل جەردىڭ ادامدارى دا كەزىندە ايدىن بەتىنەن اۋزىنان وت شاشقان ايداهاردى كورگەن. الايدا بۇل وقيعالارعا ايداهاردىڭ ەش قاتىسى جوق ەكەن. ماسەلەنىڭ ءمان-جايى كەيىن بەلگىلى بولدى.
اتالمىش كول تۇبىندە قىسىمى وتە جوعارى گازدار جيناقتالاتىن كورىنەدى. گاز سۋ تۇبىندەگى تەربەلىستەر كەزىندە الاپات كۇشپەن كوككە اتىلادى. مىنە، بالىقشىلاردىڭ ءىز-تۇسسىز جوعالۋىنا، شاعىن قايىقتاردىڭ سۋ تۇبىنە كەتۋىنە وسى جايتتار سەبەپشى بولعان. ال ەگەر سول ۋاقىتتا بالىقشىلار تەمەكى تارتىپ وتىرعان بولسا، ايدىن بەتى ءبىر ءسات قىزىل وتقا ورانادى. كول ايداهارى جايلى اڭىز وسىدان شىقسا كەرەك.
نورۆەگيانىڭ رەمشەن كولى دە قۇبىجىعى كوپ ايدىننىڭ ءبىرى. بۇل كولدەن دە ءبىرتالاي كۋاگەرلەر ۇزىندىعى 15 مەترگە جەتەتىن جىلانداردى، الىپ ايداهارلاردى كورگەن. رەمشەندى زەرتتەگەن مامانداردىڭ قۇرىلعىلارى دا سۋ تۇبىنەن شىققان بەيمالىم دىبىستى جازىپ العان. الايدا قۇرىلعىداعى بۇل دىبىستار عالىمداردىڭ ناقتى شەشىم قابىلداۋى ءۇشىن جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. تاڭعاجايىپتان ءۇمىتىن ۇزبەگەن ماماندار سول ماڭداعى سەندبەرگ، سەلورد، رەمشەن سىندى كولدەرگە زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءالى كۇنگە جۇرگىزىپ كەلەدى.
ماريان شۇڭعىماسى
كولدەر مەن تەڭىزدەرگە قاتىستى وسى سيپاتتاعى اڭىزدار كوپتەپ كەزدەسەدى. عالىمدار بۇل اڭىزداردىڭ ءتۇپ-توركىنىن ىزدەستىرىپ، ولاردىڭ كوپشىلىگىنە عىلىمي دايەك كەلتىرىپ ۇلگەرگەن. سوناۋ 1700-1800- جىلدار ارالىعىندا مۇحيتتا سەبەپسىزدەن سەبەپسىز جوعالىپ وتىرعان كەمەلەردىڭ كۇيرەۋىنىڭ سىرى اشىلدى. جاڭا ارالدار مەن قۇرلىقتاردى اشقان سول زاماننىڭ تالاي ساياحاتشىلار كوز ۇشىندا تۇرعان جەرگە جەتە بەرگەندە قيراپ، سۋ تۇبىنە كەتەتىن بولعان.
مىسالى، ۆانيكورو ارالىنا جاقىنداي بەرگەندە ساياحاتشى لا پەرۋزدىڭ كەمەسى سونىمەن بىرگە بىرنەشە فرانسۋز كەمەلەرى سۋ تۇبىنە كەتكەنىن جيۋل ۆەرننىڭ كىتاپتارىنان وقىعانىڭىز ەسىڭىزدە بولار. مىنە، سول كەمەلەردىڭ اياق استىنان سۋعا كەتۋىنە تابيعي قورعاندار - ياعني توسقاۋىل ريفتەر سەبەپ بولعاندىعى انىقتالعان. ال ول ۋاقىتقا دەيىن وقيعاعا مۇحيت قۇبىجىقتارى سەبەپ بولدى دەپ كەلگەن بولاتىن.
مۇحيتتاردىڭ قۇپياسىن ىزدەگەن ماماندار كۇن سايىن جاڭا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋدە. ولاردىڭ زاماناۋي زەرتتەۋ قۇرالدارىنا ءىرىلى-ۇساقتى ءتۇرلى جانۋارلاردىڭ سۇلباسى ءتۇسىپ جاتادى. ولاردىڭ ەشكىمگە تۇسىنىكسىز سۋرەتتەرىن كورگەن ادام ەجەلگى اڭىزداردىڭ شىندىعىنا ءبىر مىسقال سەنگەندەي بولادى. سونداي-اق كەيدە تەڭىز جاعالاۋىنا ادام ەستىپ بىلمەگەن، ومىرىندە كورمەگەن جانۋارلاردىڭ قاڭقاسى مەن دەنەسىنىڭ شىعىپ قالاتىنى دا وتىرىك ەمەس. وسىنداي ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرگەن زەرتتەۋشىلەر سۋدا ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولماعان تىرشلىك يەلەرى بار دەگەن ويدا.
مىسالى، جەردىڭ ەڭ تەرەڭ نۇكتەسى سانالاتىن ماريان شۇڭعىماسى ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. بۇل شۇڭعىمانىڭ تۇبىنە 2012- جىلعا دەيىن ەشبىر ەلدىڭ عالىمدارى جەتىپ كورمەگەن بولاتىن. ال 2012- جىلى ونىڭ تۇبىنە رەجيسسەر دجەيمس كەمەرون «چەلەندجەر» اتتى ءبىر ورىندىق سۋ استى كەمەسىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن بولاتىن. «تيتانيك» فيلمىنىڭ رەجيسسەرى بۇل ساپارىندا تالاي عاسىرلار بويى عالىمدارىمىز قول جەتكىزە الماي جۇرگەن دەرەكتەرگە قانىققان.
وزىمەن بىرگە الا كەتكەن 3D فورماتىنداعى كامەراسىنا ول تۇرپاتى ادامزاتقا بەيمالىم سۋ جانۋارلارىن ءتۇسىرىپ ۇلگەرىپتى. بۇل عالىمداردىڭ «سۋ تەرەڭدىگى 6000 مەتردەن اسقان سوڭ، قىسىمى جوعارى، تەمپەراتۋراسى 0 گرادۋسقا دەيىن جەتەتىن ورتادا ەشبىر تىرشىلىك يەسى ءومىر سۇرە المايدى» دەگەن تۇجىرىمىن جوققا شىعاردى. ال وعان دەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ قۇرىلعىلارى بەيمالىم جانۋارلاردىڭ سۇلباسىن ءتۇسىرىپ، سۋ تۇبىنەن ءارتۇرلى دىبىستاردى جازعان.
امەريكا عالىمدارى ءبىر جىلدارى شۇڭقىرعا «كىرپى» اتالاتىن قۇرىلعىسىن ءتۇسىرىپ، ونىڭ كامەراسىنا تۇسكەن بىرنەشە باستى ايداهارعا ۇقسايتىن جانۋاردى بايقاپ قالعان. قۇرىلعىنى سۋ بەتىنە قايتا شىعارعاندا ماماندار زەرتتەۋ اپپاراتىنىڭ سەبەپسىزدەن سەبەپسىز مايىسقانىن جانە ونى كەمەمەن بايلانىستىرىپ تۇرعان تروستىڭ مۇجىلگەنىن بايقاعان. شۇڭعىمانىڭ «يەلەرى» ءدال وسىلايشا نەمىس عالىمدارىنىڭ دا ۇرەيىن الىپتى.
گەرمانيا زەرتەۋشىلەرى «حايفيش» زەرتتەۋ قۇرىلعىسىن 7 شاقىرىم تەرەڭدىككە دەيىن تۇسىرگەن. الايدا سول دەڭگەيگە جەتكەندە نە تومەن تۇسپەي، نە جوعارى كوتەرىلمەي قويعان «حايفيش» مامانداردى ءبىراز ابىگەرگە سالعان. نەمىس عالىمدارى دا سول ارالىقتا وزدەرىنىڭ قۇرىلعىسىنا ۇمتىلعان الىپ جانۋاردىڭ سۇلباسىن كامەرادان انىق كورگەن. مىنە، وسىنداي تاڭعاجايىپتارى كوپ شۇڭعىما تەرەڭدىگىنىڭ ارقاسىندا ادامزاتتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن، ءالى سىرى اشىلىپ بولماعان ەڭ قۇپيالى نۇكتە بولىپ قالا بەرمەك. مۇمكىن وندا راسىندا دا، نەشە ءتۇرلى ايداهارلار مەن قۇبىجىقتار بار شىعار...
ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن»
