تۇرسىن جۇرتباي. ساندىراق! نەمەسە شىركىندە ەس بولسايشى سەزەد دەگەن
ءوزىنىڭ نە ءۇشىن، كىمگە نە ايتىپ وتىرعانىن، ونىڭ كەلىپ-كەتەر زالال-زيانىن پارىقتامايتىن، كوزىنە نە ەلەستەسە سونى جۇيەسىز ايتا بەرەتىن، ءوزارا بايلانىسى جوق، الدەبىر ەلەستى قۋىپ، بەيبەرەكەت سويلەۋدى «ساندىراق» دەسە كەرەك. «مەن جاسىمنان كوپ كوردىم، مۇسىلماندى، كاپىردى. ابىرالىداي كورمەدىم، ناماز بىلمەس پاقىردى»، دەپ اباي ايتقانداي، ادەبي سىن سالاسىنا ەلۋ جىلداي ارالاسىپ كەلە جاتقان ۋاقىتىمىزدا، ءدال وسى زاۋرە باتايەۆاداي پارىقسىز جانە داۋاسىز «سىنشىسىماقتى» كورگەنىم جوق.
ءسوزىن بىردەن شارپىسۋدان باستاپتى دەمەڭىز. شارپىسۋ، ونىڭ ىشىندە ايەل زاتىمەن سالعىلاسۋ ادەتىمدە جوق ەدى، ءبىراق سوعان ءماجبۇر ەتكەن مىناداي بەيپىل داقپىرتتار.
مىنە، ول - ز. باتايەۆا، التى-جەتى جىلدان بەرى جەلقابىز جەلى ارقىلى «اباي جۇمباعى: قازاقستاننىڭ بەلگىسىز- ۇلى اقىنى»؛ «زاگادكا ابايا»؛ «ۆ پويسكاح «ابايا»: پيسما ادولفا يانۋشكيەۆيچا، ەشە ودنا سوۆەتسكايا پوددەلكا»؛ «سلوۆا نازيدانيا» پوبۋجدالي كازاحوۆ پرەزيرات سەبيا، سۆويح پرەدكوۆ، يازىك ي كۋلتۋرۋ»؛ «پوچەمۋ ي زاچەم بيوگرافي ۆەليكيح كازاحوۆ سوزدايۋت روسسيانە؟» دەگەن داقپىرت تاقىرىپپەن، وزگەنى ەمەس، ءبىز رۋحاني تۇلعا رەتىندە باس يەتىن تۋرا ابايدىڭ ءوزىن قورلاپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار سول ارقىلى قازاقتى قورلاپ سويلەۋدى تاقىستىق ماشىققا اينالدىرىپ الدى.
ونداي ادامنىڭ دا، اقىننىڭ دا بولماعانىنا ۇلتتىق ار-وجدانىمىزدىڭ كەپىلىنە بالايتىن ءاليحان بوكەيحانوۆتى، احمەت بايتۇرسىنوۆتى، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتى، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتى، مۇحتار اۋەزوۆتى جالعان كۋالىككە تارتىپ، ولاردىڭ ءوزىن - «پلاگيات»، «فالسيفاكاتور»، «ستاليننىڭ فاۆوريتى» دەپ جاريالاپ، سونداي ءبىر بەيپىل جالامەن ەشقانداي يمەنۋسىز دۇنيە وقىرمانىن ارانداتىپ كەلەدى. بۇعان دا موجانتوپايلىقپەن كوندىگىپ قالىپ ەك، ونىڭ بۇل ساندىراقتارىن الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭالىق رەتىندە جارنامالاعان، اتى بىزگە بەيماعلۇم مەرەي سۇگىربايەۆا دەگەن بلوگەرگە بەرگەن كەزەكتى «ماردىمسۋىندا»:
«بىرىنشىدەن، «يبراگيم قۇنانباي» دەگەن ادام اقىن بولماعان. «اباي ءومىر سۇرگەن جوق» جانە:
ەكىنشىدەن، ءبىز قازىر «اباي» دەپ تانيتىن ادامنىڭ ول كەزدە «اباي» دەگەن لاقاپ اتى ءالى بولماعان.
«سلوۆا نازيدانيا» پوبۋجدالي كازاحوۆ پرەزيرات سەبيا، سۆويح پرەدكوۆ، يازىك ي كۋلتۋرۋ» (ءبىز بارلىق دايەكتەردى جەلىدەگى تىلدىك ءماتىن بويىنشا بەرەمىز)، ياعنىي، ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» («عاقليا سوزدەرى») قازاقتاردىڭ وزدەرىنە، اتا-بابالارىنا، ءتىلى مەن مادەنيەتىنە دەگەن جەككورىنىشىن وياتتى» - دەپ دۇنيە قاۋىمىناجار سالعان ورەكپۋىن وقىعان سوڭ، دىمىمىز شىقپاي قالدى.
اسىلىق دەمەڭىز، تۋرا ابايدىڭ «توعىزىنشى سوزىندە» ايتىلعانىنداي:
«انشەيىن وسىلاردىڭ ىزاسىنان با، وزىمە-ءوزىم ىزا بولعانىمنان با، ياكي، بوتەن ءبىر سەبەپتەن بە؟ ەش بىلمەيمىن. سىرتىم ساۋ بولسا دا، ءىشىم ءولىپ قالىپتى. اشۋلانسام، ىزالانا المايمىن. كۇلسەم، قۋانا المايمىن، سويلەگەنىم ءوز ءسوزىم ەمەس، كۇلگەنىم ءوز كۇلكىم ەمەس، ءبارى دە الدەكىمدىكى»، - دەگەن قورلانعان كۇيىندى كۇيدى باسىمىزدان كەشىردىك.
ەندى قايتەيىك، بۇكىل عۇمىر- ساناڭدى باۋراعان، «اقىل سۋسىنى»، «جۇرەك جۇبانىشى» دەپ جۇرگەن اباي «جەكسۇرىن ءسوزدىڭ» يەسى، ال قازاقتىڭ رۋحاني ازاتتىعىنىڭ كەپىلى دەپ جۇرگەن بوكەيحانوۆ، بايتۇرسىنوۆ، دۋلاتوۆ، ايماۋىتوۆ، اۋەزوۆ - «پلاگيات»، «فالسيفيكاتور»، «ستاليننىڭ فاۆوريتى» بولىپ شىقسا. «ستاليننىڭ فاۆوريتى» بولىپ شىقسا. بۇكىل ءومىرىڭنىڭ ماقساتى ماعىناسىزدانىپ، بوسقا ءومىر سۇرگەندەي، قورلانىپ كەتەدى ەكەنسىڭ. ابايعا قاراتا «جەكسۇرىن» (پرەزيرات) دەگەن جەكسۇرىن ءسوزدى قولدانۋىنا قاراپ:
«جانى كۇيگەن بىرەۋ شىعار، نە ابايدىڭ «جەتىنشى سوزىندەگى» : «كوكىرەكتە ساۋلە جوق، كوڭىلدە سەنىم جوق… (...) تۇك بىلمەي(دى): ءبىز دە بىلەمىز - دەپ ناداندىعى(ن)… بىلىمدىلىككە بەرمەي تالاسقاندا، ولەر- تىرىلەرى(ن) بىلمەي، كۇرە تامىرى(ن) ادىرايتىپ كەتە(دى)»، - دەگەنىندەگى «تامىرىن ادىرايتقانداردىڭ» ءبىرى شىعار. ساباسىنا تۇسەر، باسىلار، - دەپ وزىمىزشە مارعاۋلىق تا تانىتىپ جۇردىك.
ءبىراق ءبارى دە ءبىز دامەتكەندەي بولماي شىقتى، ءبىلىمى دە ءپاس ەمەس ەكەن. ول (م. سۇگىربايەۆانىڭ ۇسىنعان ءماتىنى بويىنشا بەرىلدى):
«زاۋرە باتايەۆا سۆوبودنو ۆلادەەت، كرومە كازاحسكوگو ي رۋسسكوگو، انگلييسكيم ي درۋگيمي يەۆروپەيسكيمي يازىكامي. پرەپوداۆالا كازاحسكي يازىك ي ليتەراتۋرۋ ۆ كازاحستانە، ا س 2000-ح - كازاحسكي يازىك ي كۋلتۋرۋ زا رۋبەجوم، ا چاستنوستي - ۆ ۋنيۆەرسيتەتاح سشا نا فاكۋلتەتاح، سپەتسياليزيرۋيۋشيحسيا نا يزۋچەنيي سەنترالنوازياتسكيح ستران».
ءوزىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، وسىناۋ ءبىر «ويى بۇزىلعاندارعا» اۋەس قاستانشىقپاعىر جابىسقاق (ناۆيازچيۆىي) يدەيانى شەت ەلدىك شاكىرتتەرگە دە جايىپ، ناسيحاتتاپ ءجۇر ەكەن. دەمەك، ارانداتسا دا سانالى تۇردە، ارنايى ماقساتپەن، نە بىرەۋدىڭ، نە توپتىڭ يتەرمەلەۋىمەن (وكىنىشكە قاراي، وندايلار قازىر ءجيى كەزدەسەتىنىن بۇگىنگى ومىرلىك دەرەكتەر راستايدى)، نە جەكە باسىنا قاتىستى نيگليستىك جەككورىنىشپەن ارانداتىپ وتىر - دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سەبەبى ابايدىڭ: «ناداننىڭ سۇيەنگەنى كوپ پەن دۇرمەك» دەپ ايتقانىنداي، جەكە تۇيسىك يەسى مۇقىم ءبىر ۇلتتى، سونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ اكە-شەشەسى دە سول ۇلتتىڭ وكىلى بولىپ تابىلاتىن حالىقتى قورلاۋعا ءداتى بارماس ەدى. سونىمەن قاتار جالىقپاي، قايتالاي تۋعان ەلىنە (ءبىرىنشى: ەگەردە قازاقتى «ەلىم» دەپ ساناسا، ەكىنشى وسىدان كەيىن «ەلىم» دەپ ايتۋعا قاقى بار ما، ءۇشىنشى، ول «ەركەلىكتى» ەلى قابىلداي ما؟) قامشى ءۇيىرىپ وتىرۋىنا قاراعاندا، ابايعا دا، ەلىنە دەگەن كەگى دە تەكتى كەك سياقتى.
بۇعان نە دەپ جاۋاپ بەرەرسىڭ؟ ونى وسىلاي ايتۋعا ءماجبۇر ەتكەن قانداي پارىقسىز تالعام، قانداي دالباسا تاۋەكەل، قانداي بەيشارالىق جانىعۋ ەدى دەسەڭشى. بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى كورگەنسىزدىك پەن تاربيەسىزدىكتىڭ، جازاسىز «باقاستىقتىڭ» (اباي) سوراقى سىمپىسى. ويتكەنى بۇل - وسىنىڭ الدىندا ابايدى، سول ارقىلى قازاقتى كەمسىتكەن ورىس- قازاعى ارالاس داندۇرىستەردىڭ تابالى مازاعىندا كورسەتىلگەن ارسىزدىق پەن قورلاۋدىڭ بارىنەن دە شەگى اسىپ كەتكەن جويداۋسىزدىق.
شىندىعىن ايتايىن، العاشىندا «قازاق ادەبيەتىنە» وسى جاريالانىم تۋرالى ءبىر اۋىز پىكىر ءبىلدىرۋدى وتىنگەندە، قىستىعىپ وتىرىپ:
«… ايتۋعا - داۋىسىڭ شىقپايتىن، جازۋعا - ءسوز تاپپايتىن، وقۋعا - ءجۇزىڭ شىدامايتىن بۇل ساندىراققا قارسى ءۋاج ايتقان جاپوندىق عالىم توموحيكو ۋياما مەن ابايتانۋشى سۇلتان ىبىرايدىڭ مۇنى وقىپ شىعۋعا قالاي توزىمدەرىنىڭ جەتكەنىنە تاڭعالدىم. ءتىپتى قازاق تاريحىن بىلمەيتىن قازاققا قازاق تاريحىن بىلەتىن توموحيكو ۋيامانىڭ «قارسى ءۋاج ءبىلدىرىپ، جوعارىداعى «الەمدىك سەنساتسيا جاساعان» جالاگويگە ءجون كورسەتىپ: «ءوزىڭ قازاق بولا تۇرا قازاق تاريحىنا، ونىڭ رۋحاني مۇراسىنا وسىنشاما جەككورىنىشپەن قاراپ، جوققا شىعارۋعا قۇلشىنۋىڭىزدىڭ سەبەبى نە؟» - دەگەن سىڭايدا تاڭدانىستى سۇراعىمەن، ونىڭ:
«ⅩⅨ عاسىردىڭ سوڭى مەن ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى ابايدىڭ جانە قازاقتىڭ باسقا دا كوپتەگەن ساۋاتتى تۇلعالارىنىڭ ءوزىنىڭ سۇيىكتى حالقىنىڭ كەمشىلىگىن جازىپ، ونى جويۋعا ۇمتىلۋى، ول كەزدە سىني تۇرعىدان ويلايتىن ساۋاتتى سالاۋاتتى زيالى قاۋىمنىڭ بولعانىن كورسەتەدى. ال اراب الىپبيىندەگى باستاپقى دەرەككوزدەردى وقي المايتىن، ابايدىڭ يسلام فيلوسوفياسىن تۇسىنبەيتىن «فيلولوگتىڭ»، ول (اباي) يمپەريالىق ۇگىت- ناسيحات ءۇشىن جاسالعان - دەپ قيالداۋى، وعان كوپتەگەن اقىلدىلاردىڭ قول سوعۋى - قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ءال-دارمەنىنىڭ (مەن: «دەنىنىڭ» دەپ اۋدارىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن - ت. ج. ) دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇل وتە وكىنىشتى»، - دەپ الاڭداي ايتقان ءادىل ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
ءيا، «وتە وكىنىشتى». «وكىنىشتى» عانا ەمەس، ۇلتتىق تراگەديانىڭ باسى. سونىمەن قاتار بۇل قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ ىشىندەگى دىمكاستىكتى بىلدىرسە كەرەك. ونى زەردەلى زەرتتەۋشى دۇرىس اڭعارىپ وتىر.
بۇل ازداي، ءوزىنىڭ سول ساندىراعىنا تۇسىندىرمە جازىپ، «دەموكراتيا» دەگەندى اۋىزعا العانىنا جاعامدى ۇستادىم. دەموكراتيا، ءسوز بوستاندىعى، پىكىر ەركىندىگى - «ار ۇيالار ءىس قىلماس اقىلى زەرەكتىڭ» ەنشىسى. ار-وجدان - شىندىق كەپىلى. قازاق ءۇشىن ابايدى جوققا شىعارۋ: ءوزىڭنىڭ تۋعان بالاڭنىڭ - اكەسىن جانە ۇلتىن انىقتاپ بەرە الماي، اقىرى ونىڭ ءوزىن جوققا شىعارىپ تىنۋمەن بىردەي.
وسى ساندىراق جونىندە ماعان حابارلاسپاعان ادام جوق. سوندا تاڭعالعانىم: ءبىرى - بۇل ساندىراققا مەملەكەتتىك زاڭ ورىندارى ارالاسىپ، قاتاڭ جازاعا تارتىپ، ازاماتتىقتان ايىرۋدى تالاپ ەتەدى (ەگەر، شەتەلدىڭ ازاماتتىعىن الىپ ۇلگەرسە قايتەمىز؟). ەكىنشىسى، ابايتانۋشىلاردى كىنالاپ، اۆتوردى قاتال اشكەرەلەۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ۇشىنشىلەرى… ۇشىنشىلەرى قوستايدى! ءيا، قوستايدى! مىنە، ءبىزدىڭ قازىرگى «ساۋاتتى»، «باسەكەگە قابىلەتتى» قازاق قوعامىنداعى «ءسوز ەركىندىگىنىڭ» سۇرقى»، - دەپ جاۋاپ بەرىپپىن.
بۇل سوزدەردى قازىر دە قايتالاۋعا بارمىن.
وسىنداي كۇيىندى كۇيدە ءجۇرىپ، اقىرى تاعى دا سول ابايدىڭ: «بىرەۋ ولاي، بىرەۋى بىلاي قاراپ، تۇگەل ءسوزدى تىڭداۋعا جوق قوي قازاق»، - دەگەن ءسوزىن قاپەرگە الىپ، جەلقابىز جەلىلەردە: بۇعان وسى ابايتانۋشىمىن دەپ جۇرگەندەر نەگە جاۋاپ بەرمەيدى، الدە، ولاردىڭ ءبارى دە دۇمبىلەزدەر بولعانى، دەمەك، مۇندا شىندىق بار - دەگەن جەلەۋ سوزدەر تاراي باستاعاندىقتان دا، ەلۋ بەتتىك شارپۋدىڭ جانە سوعان تۇسىنىكتەمە رەتىندە بەرىلگەن «تۇجىرىمدامانىڭ» تالماۋىتتى تۇستارىنا عانا ءۋاج بىلدىرۋگە تاۋەكەل ەتتىم.
1. اباي ومىردە بولعان ادام!
سونىمەن، وسىنشاما پارىقسىز بايبالام مەن جالاعا ءتوزىپ، تىرشىلىگى «ءىشىن اشىپ كورسەڭ، شوشيتىنداي» ازاپپەن وتسە دە، الپىس جىل ءومىر سۇرگەن ناقتى ادامدى - ابايدى جوققا شىعارىپ، ايداي الەمدى اتالاۋعا قارسى قىجىلسىز قالاي جاۋاپ بەرۋگە بولادى؟ ال مەن ءوز جەكە باسىم، وسى بايبالامداعى ءبىراز ماسەلەگە تەك قانا قۇجاتتار مەن دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن «اباي: «سوقتىقپالى، سوقپاقسىز وتكەن ءومىر» (قاراڭىز: جۇرتباي ت. «… ول بولامىن دەمەڭدەر». استانا، 2021، الاش وردا، 405-574-بەتتەر) اتتى ەڭبەگىم ارقىلى بايىپتى جاۋاپ بەردىم دەپ جۇرگەنمىن. ونىم بەكەرشىلىك ەكەن.
شارىقتاپ-شالىقتاپ، باياندالعان جازبانىڭ يەسى ز. باتايەۆا ءوزىنىڭ شەكتەن اسقان بايبالامىنا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ جاتپاستان، ساندىراق پەن داقپىرتقا نەگىزدەلگەن «عىلىمي پايىمداۋلارىن» بىردەن:
«ءبىز وسى كۇنى «اباي» دەپ اتايتىن ادام كىم بولعان؟ ءبىز ابايعا تيەسىلى دەپ سەنەتىن شىعارمالاردىڭ بارلىعىن وسى ادام جازدى ما؟»، - دەپ ماسەلەنى وكپە تۇستان وڭمەنىڭە تۇيرەي قويۋدان باستايدى.
سويتسەك، بۇل «پروبلەمانى» ونىڭ ەسىنە سالىپ، «ويىن وياتقان»:
«2017 -جىلى ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» ءبىر توپ كەڭەس ناسيحاتشىلارى 1930-جىلدارى جازىپ شىعۋى ىقتيمال ەكەنى جايلى پىكىرىن ءبىلدىرىپ، «اباي» دەگەن ادامنىڭ شىنىمەن بولعانىنا ءشۇبا كەلتىرگەن» ءبىر بلوگەر ەكەن.
دەمەك، وعان دەيىن، توموحيكو ۋياما ورىندى كۇدىكتەنگەنىندەي:
«ول ءبىرقاتار مۇراعات قۇجاتتارىندا كەزدەسەتىن «ۆولوستنوي ۋپراۆيتەل» يبراگيم قۇنانبايەۆتىڭ بارىن شىنىمەن دە بىلمەگەن سياقتى» .
ال بىلمەگەن ادامنىڭ ويىنا نە كەلىپ، كوز الدىنا نە ەلەستەمەيدى. ءبىز، تىلگە تيەك رەتىندە، ز. باتايەۆانىڭ جاريالانىمىنداعى: تەك اباي (يبراھيم) دەگەن پەندەنىڭ ءومىر سۇرگەنىنە كۇدىكتەنىپ، ونداي ادامنىڭ بولماعانىن وزەۋرەي دالەلدەپ، «شىندىقتىڭ بەتىن بوياعىسى» كەلگەن تۇستاردى عانا ىرىكتەپ الدىق. سونداعى سىڭار ەزۋلەگەن سولاقاي ساندىراقتارى مىناداي (ساندىراقتىڭ مازمۇنى جۇيەسىز، كولەمى تىم ۇزاق بولعاندىقتان دا قىسقارتىلىپ، مازمۇندالىپ بەرىلدى).
ول: «ءبىز اباي تۋرالى نە بىلەمىز؟» - دەپ باستايدى ساندىراعىن. سۇراقتىڭ ىعىنا قاراعاندا: اباي تۋرالى مەن ەشتەڭە بىلمەيمىن - دەپ الدىن الا مويىنداپ وتىرعان سياقتى. ءسويتىپ، ىشتەي مويىنداپ الادى دا، ويتوتە قۇرعاق كوپىرشىتپەگە كوشەدى. سونداعى سىلتاۋى:
ءبىرىنشى «ساندىراق»: مىسالى، «يبراھيم» (يبراگيم) دەگەن كىسى ەسىمى قازاقتا جوق جانە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس - ەكەن. سەبەبى:
«رەسمي ءومىربايانىنا سۇيەنسەك، ابايدىڭ تولىق اتى اباي (يبراھيم) قۇنانباي ۇلى. الايدا، 19-عاسىرداعى ناعىز كوشپەندى قازاقتىڭ اتى «يبراھيم» ەمەس، «ىبىراي» بولۋى كەرەك ەدى، ويتكەنى سول كەزدەگى قازاقتار قولدانعان دىبىس جۇيەسى بويىنشا «يبراھيم» دەپ اتاۋ مۇمكىن ەمەس… وعان قوسا، ەگەر ونىڭ ەسىمى شىن ادامنىڭ ەسىمى بولسا، وعان وسىنشاما سيمۆوليكالىق ماعىنا بەرىلمەس ەدى. بىرىنشىدەن، يبراھيم - قۇراننىڭ 14-سۇرەسىندە ءوز حالقىن قاراڭعىلىقتان جارىققا باستايتىن پايعامباردىڭ ەسىمى بولسا، «اباي» («ساق» نەمەسە «زەيىندى») دەگەن لاقاپ ەسىمى تاعى ءبىر سيمۆوليكالىق ماعىنا قوسادى… قازاقستاننىڭ ەڭ اتاقتى اقىنىنىڭ اتى-جونىنە شەكتەن تىس سيمۆوليكالىق ماعىنا بەرىلۋى، وسى ەسىمدەردىڭ اقىننىڭ ناعىز ەسىمى بولماۋى ىقتيمال ەكەندىگىن مەڭزەيدى» - مىس.
ءيا، شىندىق ەمەس، شىندىق «مىس». ايتپەسە، XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق جانە رەسەي يمپەرياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى سوناۋ جاپانداعى جاپون عالىمى توموحيكو ۋياما ءبىلىپ، ونىڭ بۇل بۇلتاعىنا:
«يبراگيم (يبراھيم) ەسىمى قازاق فونەتيكاسىنا سايكەس كەلمەيدى دەپ بولجاي وتىرىپ، باتايەۆا بۇل ناقتى ادامنىڭ اتى ەمەس دەپ بولجايدى، ءبىراق سول كەزدەگى قازاق ءتىلى «تازارتىلماعان» ەدى، كوپتەگەن سوزدەر مەن اتاۋلار باسقا مۇسىلمان تۇركى تىلدەرىندەگىدەي جازىلدى»، - دەپ ەسكەرتۋ جاساماس ەدى.
شىندىعىندا دا، وقۋعا ساۋاتى جەتپەيتىن نارسەگە «مەن بىلەمىن» دەپ، اباي ايتقانداي، «… كۇرە تامىرىن ادىرايتىپ» نەسى بار. جالا جابۋ ءۇشىن دە مىسقىلداي بولسا دا ساڭلاۋ كەرەك قوي. ويتكەنى ز. باتايەۆانىڭ قادىمي الىپبيدەن حابارسىز ەكەنىن سول توموحيكو ۋياما:
«باتايەۆانىڭ زەرتتەۋىندەگى ەڭ جاعىمسىز تۇس - ونىڭ اراب گرافيكاسى ۇلگىسىندەگى قازاقشانى وقي المايتىنى (ول اراب قارپىندەگى جازۋدى ترانسكريپتسيالاپ بەرگەنى ءۇشىن باسقا ادامعا العىس بىلدىرەدى)»، - دەپ بەتىنە باسىپ وتىر.
بۇعان: رەسمي ءومىرباياندىق كەستەدەگى «شەت ءتىلى» دەگەن تۇسقا «اراب ءتىلى» دەپ جازىلعان، قادىمي اراب، جاديدي اراب، شاعاتاي، ورتاق جانە توتە اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان قولجازبالارمەن جۇمىس ىستەگەن ادام رەتىندە كەپىلدىك بەرە ايتار يبراھيم- ىبىراي تۋرالى ءبىرىنشى دالەلىمىز:
ⅩⅩ عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلىنا دەيىن، ياعنىي، بايتۇرسىنوۆتىڭ ءالىپبيى قابىلدانعانشا، قادىمشادا «ى» ءارپى جوق بولعاندىقتان دا، كەرىسىنشە، يبراھيمدى - ىبىراي دەپ جازۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. دەمەك، بۇل ءسوز «بىلمەستىڭ» ءسوزى. دالەل دە قاجەت ەتپەيدى.
يبراھيم- ىبىراي تۋرالى ەكىنشى دالەلىمىز: ا. يانۋشكەۆيچتىڭ ءوزى «دالانىڭ سيتسەرونى مەن دەموسفەنى»، شاريعات پەن ورىس جانە قازاق زاڭدارىن جاتقا بىلەدى»(يانۋشكەۆيچ ا. كۇندەلىكتەر مەن حاتتار. - ا.: جالىن، 1979. 272-ب.) دەپ تامسانا كۋالىك ەتكەن، اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ يسلامي ويلاۋ جۇيەسى وتە جوعارى، شاريعات، تاريقات، ماعريفات، اقيقات ساتىلارىن جىكتەپ تالدايتىنداي دارەجەدەگى تانىم يەسى بولعان.
يبراھيم- ىبىراي تۋرالى ءۇشىنشى دالەلىمىز: سوندىقتان دا بالاسىنا «ءوز حالقىن قاراڭعىلىقتان جارىققا باستايتىن يبراھيم پايعامباردىڭ ەسىمىن» بەرگەن. ەگەر، ونى بىلمەسە، وندا بالالارى مەن نەمەرەلەرىنە: نۇرمۇحاممەد، شاھ-كاريم، وسپان، سماعۇل، عابدۋل-حاكىم، جەبىرايىل، ىزكايىل، مەكايىل، يسىرايىل، حاليوللا، ابۋباكىر - دەگەن پايعامبار اتتارىن قالاي قويعان؟ 1845-1853 -جىلدار اراسىنداعى ومبى گەنەرال- گۋبەرناتورىنىڭ كەڭسەسى تولتىرعان اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ انكەتالارىندا ابايدىڭ اتى «يبراھيم» دەپ تۇرىپ انىق جازىلعان.
يبراھيم-ىبىراي تۋرالى ءتورتىنشى، سوڭعى دالەلىمىز، ابايدىڭ 1909 -جىلعى شىققان جيناعىنا جازعان «ءومىربايانىندا» كاكىتاي مەن تۇراعۇل قۇنانبايەۆتار:
«اباي قۇنانبايۇعلى. اتاقتى قازاق اقىنى. شىڭعىس قازاعى. كىتاپشا شىن اتى - يبراھيم. ءبىراق قازاق ادەتى بويىنشا شەشەسىنىڭ ەركەلەتىپ قويعان اباي اتىن حالىق اتاپ كەتكەندىكتەن دە (بۇل اراداعى ءسوز ءوشىپ كەتكەندىكتەن دە تولىق تانىلمادى، ۇزىنا سورابىنا قاراپ: «يبراھيمدى ءبىز دە» دەپ جورامالداۋعا بولادى- ؟) اباي دەيمىز»، - دەپ جازعان.
ەكەۋى دە ابايدىڭ قولىندا ءوسىپ، تاربيەسىن الىپ، قولجازباسىن جيناپ، رەتتەپ، ول دەرەكتەردى ءا. بوكەيحانوۆقا تاپسىرعان، ءوزارا ارالاستىعى مول ادامدار. كاكىتاي دۇنيەدەن وزعاندا ءا. بوكەيحانوۆ ازاناما جازعان. وندا:
«1904-ىنشى جىلى اباي مارقۇمنىڭ ولەڭدەرىن كىتاپ قىلىپ باسىڭدار دەپ بالالارىنا حات جازدىم. 1905-ىنشى جىلدىڭ اپرەل ايىندا كاكىتاي ابايدىڭ جازبا كىتابىن (قولجازباسىن - ت. ج. ) الىپ، ومبىداعى ماعان كەلدى. …كاكىتاي ءبىزدىڭ ۇيدە بىرەر جۇما جاتتى. اباي، پۋشكين، لەرمونتوۆ سوزدەرىن بىرگە وقىپ، ءماز-مايرام بولدىق. انىق تانىستىق»، - دەپ، ءومىرباياندىق دەرەكتى كىم بەرگەنى انىق كورسەتىلگەن.
وزگە-وزگە، ءا. بوكەيحانوۆتىڭ مالىمەتىنە ز. باتايەۆا قۇلاق اسار دەپ ويلايمىز.
ەكىنشى «ساندىراق»: «جاڭا جاديدتىك «قوزعالىس ورتا ازيانىڭ ءىرى قالالارىندا 19-عاسىردىڭ اياعىنا تامان پايدا بولسا دا، قازاق دالاسىندا جاڭا ادىسكە نەگىزدەلگەن مەكتەپتەر تەك 1900 -جىلدان كەيىن عانا اشىلا باستاعان ەدى. بۇحارادا ءبىلىم الىپ، تۇركىستان مەن سىبىرگە كوپ ساياسات (؟) جاساعان ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جازبالارىنان وسى قوزعالىستىڭ ىقپالى انىق بايقالادى»، - دەپ، ابايدى بۇل باعىتتان مۇلدەم ماقۇرىم ادام رەتىندە كورسەتەدى.
ءسويتىپ، ءماشھۇر ءجۇسىپتى مىسالعا كەلتىرۋ ارقىلى، وزىنە- ءوزى قارسى شىعادى. سەبەبى جاديدتىك قوزعالىس قازاق دالاسىنا ⅩⅨ عاسىردىڭ ورتاسىندا قانات جايا باستاعان. اباي وقىعان سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسى - تۋرا وسى جاديدتىك باعىتتى ۇستاعان مەدرەسە. وندا سول قوزعالىستىڭ ءيسى يسلام الەمى مويىنداعان عۇلاماسى، وسى باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى شاھابۋددين (شاگابۋددين) مارجانيدىڭ العاشقى شاكىرتى، ابايدىڭ ۇستازى كاماليددەن (كاماريددەن) حازىرەت ءدارىس بەرگەن. مۇنى سول مەدرەسەدە ابايمەن قاتارلاس وقىعان دۇنيەگە ءمالىم تاريحشى، اتاقتى «تاۋاريح- ي حامسا-ي شارقي» كىتابىنىڭ اۆتورى قۇربانعالي حاليدي دە اتاپ وتەدى.
كەيىننەن ابدوللا داموللا باستاتقان (ق. حاليدي)، قۇنانبايدىڭ ابايدى ءۇش ايدان سوڭ احمەت ريزا مەدرەسەسىنە الىپ كەتكەنىنە ريزا بولماعان «عابدۇلجاپپار دەگەن تاتار يمامى» (م. اۋەزوۆ) قوستاعان قادىمشىلاردىڭ قىسىمىمەن كاماليددەن حازىرەت باياناۋىلعا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. ونداعى وقىتقان العاشقى شاكىرتى ءماشھۇر-ءجۇسىپ. بۇل تۋرالى باياندالعان دەرەك ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ ءوزىنىڭ ءومىرباياندىق قولجازباسىندا بار ء(ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى. قۇنانباي تۋرالى. شىعارمالارى//- پاۆلودار، -2006, 9 توم. - ب241-242.).
اباي كايۋم ناسىريدىڭ «جاڭا تاتار گرامماتيكاسىن» وقىپ، بالالارىنا، سونىڭ ىشىندە تۇراعۇلعا:
«اكەم جاڭا ءىلىمدى سونداي اڭساپ كۇتىپ، سول وقۋ كەلگەندە عىلىمدى يگەرۋ جەڭىلگە تۇسەدى» - دەپ وتىرعان».
اباي گاسپارالىنىڭ «ءتارجىمان» گازەتىن جازدىرىپ الىپ، تۇراقتى وقىپ تۇرعان. بۇعان، سەمەي ۋەزىنىڭ باستىعى ك. س. ناۆروتسكيدىڭ رەسمي مالىمەتى ء(ماتىنى كەيىندەۋ كەلتىرىلەدى)، ز. باتايەۆا جازۋشىلىعىن مويىندامايتىن عالىم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ زەرتتەۋى مەن بارلىق ەستەلىك ايتۋشىلاردىڭ كۋالىگى تولىق دالەل.
دەمەك، ز. باتايەۆانىڭ العاشقى بۇل ءۇش بوپساسى دا دايەكسىز شاپتىققان ءسوز عانا بوپ شىعادى. دەسەك تە، مۇنداي بۇلتارتپاس ۋاجدەرگە ز. باتايەۆانىڭ مويىنسىنا قويۋى مۇمكىن ەمەس. ءيا، مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى...
ءۇشىنشى «ساندىراق»: ول وزگەنى بىلاي قويعاندا، ⅩⅨ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ومىردەن وتكەن پولياك ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ ءوزىن جانە ونىڭ «كۇندەلىكتەرىن» جوققا شىعارادى، ءتىپتى پاتشانىڭ تىڭشىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن دە سىڭاي تانىتادى. سەنبەسەڭىز وقىڭىز:
«اۋەزوۆ شابىت العان دەرەككوزدەردىڭ ءبىرى - سىبىرگە جەر ايدالىپ، 1846 -جىلى قازاق دالاسىنداعى ساناق ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان «ادولف يانۋشكەۆيچ» ەسىمدى پولياك اقىننىڭ كۇندەلىگى ەكەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. يانۋشكەۆيچ كۇندەلىگىندە: رۋلاستارى سالىقتان قاشىپ جاسىرعان جىلقى سانىن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرىنە ايتىپ قويىپ، ولاردى ساتىپ كەتكەن ۋەزد اكىمشىسى «قۇنانباي وسكەنباي ۇلى» دەگەن قۋ قازاقتى ۇزاعىنان سۋرەتتەيدى. يانۋشكەۆيچ ءبىر جاعىنان كوشپەندىنىڭ ءوز رۋلاستارىنا قاتىستى ەكىجۇزدىلىگى مەن قاتىگەزدىگىنە جاعاسىن ۇستاسا، ەكىنشى جاعىنان، ورىس زاڭدارى مەن شارياتتى جاتقا سايراپ وتىرعان قارا قازاقتىڭ شەشەندىگى مەن بىلىكتىلىگىنە، ونىڭ رۋلاستارىنىڭ اراسىنداعى بەدەلىنە قايران قالادى. يانۋشكەۆيچتىڭ كۇندەلىگى 1966 -جىلى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ، الماتىدا بەلگىسىز (؟ ) ءبىر باسپادان جارىق كورگەلى، ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ جانە ابايدىڭ ءوزىنىڭ شىن ءومىر سۇرگەنىنىڭ ايعاعى رەتىندە دايەك كوز بولىپ ەسەپتەلىپ كەلەدى. الايدا، كۇندەلىكتە بولىستىڭ بالاسىنىڭ اتى- ءجونى مۇلدەم اتالماعاندىقتان، بۇل دەرەككوزدى جازباشا دالەل رەتىندە ساناۋ - عىلىمي قاتەلىك».
قالايدا، ابايدى جوققا شىعارۋ ماقساتىمەن قىزا-قىزا «قۋ قۇنانبايعا» ازۋىن بىلەيدى. ونداعى پيعىلى، ەگەر، قۇنانبايدىڭ ءومىر سۇرگەنى وسىندا دالەلدەنسە، وندا ونىڭ «اباي» اتتى ۇلىنىڭ ومىردە بولۋى دا مۇمكىن عوي - دەگەن جورامالعا ورىن بەرمەۋ ءۇشىن جاسالعان «ساقتىق» سياقتى. ايتپەسە، «قۋ» بولسىن، عۇلاما بولسىن، قۇنانبايدا نەسى بار؟ ال سول «قۋ قۇنانباي» تۋرالى سول جىلدارى (1845-1853) تولتىرىلعان انكەتالىق رەسمي قاعازداردى قالاي جوققا شىعارادى.
ونداعى انكەتانىڭ ارنايى كەستەسىنىڭ ىشىندەگى «بالالارى» دەگەن تارماقتا «يبراھيم» دەپ ابايدىڭ جاسى كورسەتىلىپ تۇرىپ انىق جازىلعان.
بۇعان دا توقتاماي، ەندى ا. يانۋشكەۆيچتىڭ وزىنە شۇيلىگىپ، قىزدى- قىزدىمەن «قورىتىندى» سۇحباتىندا:
«تاك ۆوت، ەسلي ۆەريت پيسمام ادولفا يانۋشكەۆيچا، ياكوبى ناپيساننىح يم ۆ 1846 گودۋ، ون بىل ليچنو زناكوم س نەكيم سۋلتانوم باراكوم. نو، كاك ۋتۆەرجدايۋت پروفەسسيونالنىە يستوريكي، ۋپوميناەمىي سۋلتان بىل نيكەم ينىم، كاك باراكوم تۋرسىنوۆىم، ودنيم يز كازاحسكيح ۆوجدەي، سوگلاسيۆشيحسيا نا پريسوەدينەنيە سرەدنەگو جۋزا ك روسسييسكوي يمپەري ۆ XVIII ۆەكە. سوگلاسنو روسسييسكيم ادمينيستراتيۆنىم زاپيسيام، سۋلتان باراك ۋمەر ۆ 1750 گودۋ. موگ لي سام يانۋشكەۆيچ تاك سولگات، ۆىدۋمىۆايا فەيكوۆىە ۆسترەچي ۆ 1846 گودۋ؟ سكورەە ۆسەگو، وشيبكۋ دوپۋستيلي نەكومپەتەنتنىە سوزداتەلي ەتوي كنيگي»، - دەپ ويتوتە جورامالدايدى.
مۇنداعى ەڭ ورەسكەل «ساندىراق»، سول جىلدارى جەتىسۋ گۋبەرنياسىنا قاراستى اياگوز وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان باراق سولتابايەۆ پەن ودان ءجۇز جىل بۇرىن، «1750 -جىلى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن» (ءوز مالىمەتى) باراق سۇلتان تۇرسىن ۇلىن شاتاستىرادى!
بۇدان كەيىن، ا. يانۋشكەۆيچ ەلىنە ورالىپ، ۇزاماي دۇنيەدەن وزعان سوڭ، دوستارى مەن تۋىستارى ونىڭ سوڭىندا قالعان جازبالارى مەن كۇندەلىكتەرىن جيناستىرىپ، پاريج قالاسىندا جەكە جيناق ەتىپ شىعارعان. ول كىتاپتى تابا الماعاندىقتان دا، ز. باتايەۆا ونى دا جوققا شىعارۋعا ۇمتىلادى. ءتىپتى، بۇل كۇندەلىكتەردى ءار جىلدارى ورىس، قازاق تىلدەرىندە باسىپ شىعارعان - جىلىنا ميلليون دانا كىتاپ شىعاراتىن مەملەكەتتىك «قازاقستان» مەن «مەكتەپ» جانە «جالىن» باسپالارىن دا مەنسىنبەي، «الماتىنىڭ بەلگىسىز ءبىر باسپاسىنىڭ» قاتارىنا قوسادى. ال ول باسپالار قازىر دە كىتاپ شىعارىپ جاتىر.
سونداي-اق «موگ لي سام يانۋشكەۆيچ تاك سولگات، ۆىدۋمىۆايا فەيكوۆىە ۆسترەچي ۆ 1846 گودۋ؟»، - دەپ ەندى يانۋشكەۆيچكە كۇدىك ارتىپ، جالا جاپقىسى كەلەدى. سوندا، يانۋشكەۆيچكە قۇرمەت كورسەتىپ، ونىڭ مۇرالارىن جيناپ، تۇسىنىكتەمە جازىپ جارىققا شىعارعان، ءوزى ءجيى «باس ءيىپ، ءتاجىم ەتىپ، مىسال كەلتىرىپ، ۇلگى تۇتقان» ەۋروپا عالىمدارى «نەكومپەتەنتنىي» ما، الدە، وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ا. يانۋشكەۆيچتىڭ جازبالارىنداعى تاريح ىزدەرى تۋرالى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعان پولياك عالىمدارى - «نەكومپەتەنتنىي»، جالعان عالىمدار ما، جوق، باتايەۆا سەنىپ وتىرعان باراق تۇرسىنوۆ پەن باراق سولتابايەۆتى ايىرا الماعان ءبىزدىڭ «كاسىبي تاريحشىلار» «نەكومپەتەنتنىي»، ياعنىي، جالعان عالىمدار ما؟ الدە، بارلىق دەرەكتى بۇرمالاپ، ءوزىنىڭ قيالي ىرقىنا قاراي ىڭعايلاپ، مىنەز كورسەتكەن ز. باتايەۆانىڭ ءوزى «نەكومپەتەنتنىي» ما؟
قالايدا، ز. باتايەۆا قالاي جانۇشىرا قارسى شىقسا دا: اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ ءومىر سۇرگەنى، ونىڭ يبراھيم اتتى ۇلى بولعانى، اعا سۇلتان باراق سولتابايەۆ پەن قۇنانبايدىڭ قۇرداس ەكەندىگى، ول تۋرالى زەرە انانىڭ: «جاقسى دا بولسا، قاراعىم، جامان دا بولسا، قاراعىم. جاقسى دەپ ماعان بەرە مە، سولتاباي تورە باراعىن» - دەپ ولەڭگە قوسقانى، ا. يانۋشكەۆيچتىڭ «كۇندەلىكتەرى مەن حاتتارىنىڭ» ⅩⅨ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا پاريجدە جاريالانعانى انىق.
سونىمەن قاتار سول جيناقتى تاۋىپ، «قازاقستان» باسپاسىنان شىعارعان ف. ستەكلوۆانىڭ: «م. اۋەزوۆكە راحمەت ايتۋى تەگىن ەمەس» - دەپ بوپسالاپ، «كۇندەلىكتى» نكۆد- نىڭ تاپسىرماسىمەن م. اۋەزوۆ جازدى» - دەپ ءدويدالا قيسىندىرۋدىڭ ەش قيسىنى جوق.
«ءتورتىنشى بوپساعا» (بۇل جولى «ساندىراق» ەمەس) وراي رەتى كەلىپ تۇرعاندا، ءبىز دە ا. يانۋشكەۆيچتىڭ «كۇندەلىكتەرى مەن حاتتارىنداعى» ءبىر دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ، ز. باتايەۆانىڭ:
«1990 -جىلدارعا دەيىن ابايدىڭ تۋعان كۇنى ناقتىلانعان ەمەس. ونىڭ تۋعان كۇنى 1845 -جىلدىڭ 10-تامىزى ەكەنى كەنەتتەن قانداي دەرەككە سۇيەنىپ تابىلعانى جايلى ەشبىر عىلىمي انىقتاما بەرىلگەن ەمەس»، - دەگەن بوپساسىنا قارسى بوپسالاپ، ابايدىڭ تۋعان كۇنىن جورتا جورامالمەن (شىندىق بولۋى دا عاجاپ ەمەس) قيىستىرامىز.
ادولف يانۋشكەۆيچ 1846 -جىلى 8-تامىز كۇنى ءوزىنىڭ «كۇندەلىگىنە»:
«قازىر ءىشى قاتتى اۋىرىپ جاتقان بالاسىن قۇنانباي مىناداي ادىسپەن ەمدەدى: قارا ەشكىنى سويىپ، ونىڭ مايىن كوك بەلبەۋگە جاعىپ، ونىمەن ءىشى قاتتى اۋىرىپ جاتقان بالاسىنىڭ ءىشىن اينالدىرىپ بايلادى. ول مايمەن دەنەسىن سىلادى. «باقسى- بالگەردى شاقىرۋعا بولماس پا ەكەن»، - دەپ سۇراعانىمدا، قۇنانباي: ولاردىڭ ءدارى- دارمەگىنە پالەندەي سەنە قويمايتىنىن ايتتى» [يانۋشكەۆيچ ا. كۇندەلىكتەر مەن حاتتار. - ا.: جالىن، 1979. -272 ب. , ب179]، - دەپ جازادى.
وسى اراعا «كۇندەلىكتەر مەن حاتتاردىڭ» باسپا رەداكتورى ت. جانايەۆ:
«شاماسى، بۇل بالا 1845 -جىلى تۋعان اباي بولسا كەرەك - رەداكتوردىڭ ەسكەرتۋى»، - دەپ سىلتەمە بەرگەن.
نازار اۋدارىڭىز: كۇندەلىكتە كورسەتىلگەن كۇنى 1846 -جىلدىڭ 8-تامىزى. جاڭاشاعا اۋدارىپ ەسەپتەگەن كۇننىڭ وزىندە 20-21-تامىز. ال يۋلياندىق (رەسەي جاعدايىندا - پراۆوسلاۆيەلىك) كۇنتىزبەگە تيەسىلى ون كۇندى شەگەرىپ تاستاساڭىز، قايتادان 10-11-تامىزدىڭ ەسەبى شىعادى. سوندىقتان دا ا. يانۋشكەۆيچ جازىپ وتىرعان بۇل بالا جورگەكتەگى يبراھيم بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى بۇل جىلى قۇنانبايدىڭ ۇلكەن ۇلى تاكەجان ءۇش جاسقا قاراعان، ال ىسقاق ءالى تۋعان جوق بولاتىن.
شىندىعىن ايتا كەتەيىك، ىلگەرىدە ز. باتايەۆانىڭ: «ونىڭ تۋعان كۇنى 1845 -جىلدىڭ 10-تامىزى ەكەنى كەنەتتەن قانداي دەرەككە سۇيەنىپ تابىلعانى جايلى ەشبىر عىلىمي انىقتاما بەرىلگەن ەمەس» - دەگەن ءۋاجى «ساندىراق ەمەس، بوپسا» دەۋىمىزدىڭ ءبىر كىلتپانى مىناداي: ابايدىڭ تۋعان كۇنى تۋرالى 6 دەرەك ءمالىم. دەرەك تانۋشىلار 15-ماۋسىم، 23، 29-شىلدە، 8، 10، 15، 23-تامىز - دەپ كورسەتەدى. الدىڭعى بەس دەرەكتى ىسىرىپ تاستاپ، سوڭعى 23-تامىزدى شىراق ەتىپ ۇستاپ، اقىنعا ارنالعان رەسمي، بەيرەسمي شارالاردى وسى كۇنگە وراي وتكىزىپ جۇرگەن ابايعا تىكەلەي قاتىستى رەسمي مەكەمەلەر دە بار. بۇل «قاۋەسەتتى قوزدىرىپ جۇرگەندەر» سول ابايدىڭ اتىن جامىلىپ، «بيزنەسكە» اينالدىرعان پىسىق بىلگىشتەر، ولاردىڭ ىشىندە ابايدىڭ ار- نامىسىنا تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ بەلسەندىلەرى دە بار.
ولاردىڭ مالدانىپ جۇرگەنى ءارتۇرلى ارحيۆتىك مۇراعاتتاردا جازىلىپ قالعان دەرەكتەر. قال- قادارىمىزشا عىلىمي تۇرعىدان كەلىپ، ىلگەرىندى-كەيىنگى دەرەكتەردى سالىستىرىپ، اي- كۇن اتتارى مەن اۋىسىمدارىنىڭ گريگورياندىق، يۋلياندىق (پراۆوسلاۆيەلىك) جانە قازاق كۇنتىزبەلەرىنىڭ ايىرماشىلىقتارىن ەسەپتەي كەلىپ، ابايدىڭ تۋعان كۇنى 10-تامىزعا ساي كەلەتىنىن پايىمداعان ءبىزدىڭ ماقالا- زەرتتەۋلەرىمىزدە بۇل ماسەلە بارىنشا تياناقتى قامتىلعان سياقتى.
ونى قايتالاپ، قازبالاپ جاتپايمىن. سوعان وراي، 10-تامىزدى «اباي كۇنى» دەپ جاريالاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك قاۋلى قابىلدانعانى دا ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك.
سوندا دا، كوڭىلدە كۇدىك قالماس ءۇشىن، كۇنتىزبە ماسەلەسىنە ءسال تۇسىندىرمە بەرە كەتەمىز.
دەرەك بەرگەن ادامداردىڭ بارلىعى دا قازاقى ەسەپپەن جىل قايىرىپ ماشىقتانعان ادامدار جانە ولاردىڭ ماعلۇماتتارى جاريالانعان كەزدە گريگورياندىق جىل قايىرۋ ءالى قابىلدانعان جوق بولاتىن. ول رەفورماعا دۇنيە جۇرتشىلىعى 1913-1914 -جىلدارى عانا جاپپاي كوشىپ، جاڭا جىلدى 1-قاڭتار دەپ بىلگىلەدى. مىسالى، باتىس جۇرتى بۇعان ءالى كوشپەي، جەلتوقساننىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە يسا پايعامباردىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ ءجۇر. ال پاتشا شەنەۋنىكتەرىنىڭ قاعازعا تۇسىرگەن اي مەن جىلدارى يۋلياندىق (پراۆوسلاۆيەلىك) ەسكى كالەندار بويىنشا جازىلعان. سونىمەن قاتار پراۆوسلاۆيە دىنىندەگىلەر جاڭا جىلدى وسى كۇنگە دەيىن 1-قاڭتاردا ەمەس، ودان 13 كۇن كەيىن اتاپ كەلەدى.
سوندا، ەۋروپالىق ەسەپ پەن سلاۆياندىق ەسەپتىڭ ءوزىنىڭ اراسىندا 20-23 كۇن ايىرماشىلىق بار. ءبىز، قازاقتاردىڭ جىل مەن جۇلدىز قايىرۋى ەسەبىنە سۇيەنىپ، ەۋروپالىق كالەندار بويىنشا 13 كۇن قوسامىز. ال بۇكىل پاتشالىق ۇستانعان پراۆوسلاۆيەلىك كالەندارعا سايكەس انكەتا تولتىرعان رەسەيدىڭ دابىرلەرى كورسەتكەن جىل مەن ايدى جانە ودان 13 كۇندى شەگەرىپ ەسەپتەۋدى قاپەرگە المايمىز. ءسويتىپ، 10-تامىزعا 13 كۇندى قوسىپ، 23-تامىزدى كورسەتىپ ءجۇرمىز. ال ودان ارحيۆ قۇجاتتارى تولتىرىلعان يۋلياندىق (پراۆوسلاۆيەلىك) كالەندار بويىنشا 13 كۇندى شەگەرسەك، قايتادان 10-تامىزعا قايتىپ كەلەدى
ال ز. باتايەۆانىڭ: «1990 -جىلدارعا دەيىن ابايدىڭ تۋعان كۇنى ناقتىلانعان ەمەس» - دەگەن ءسوزىنىڭ ماعىناسىن تۇسىنبەدىم. سوندا، ول وقىعان مەكتەبىندە، جوعارى وقۋ ورنىندا جۇرگەندە بۇدان ەش حابارى بولماعان با؟ سوندا، 1990 -جىلعا دەيىن دۇنيە جۇرتى (ءيا، الەمدىك دەڭگەيدە) ابايدىڭ 100، 125، 150 جىلدىق مەرەيتويلارىن قالاي اتاپ كەلدى؟ ولاردىڭ دا تۇيسىگىندە ءبىر مايەك- دانەك بولعان شىعار. بولعان. 1940 -جىلى ابايدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي ارنايى مەملەكەتتىك قاۋلى شىققان. سوعان وراي، ابايدىڭ تۋعان جىلى مەن تۋعان كۇنى تۋرالى ماعلۇماتتاردى بارىنشا تولىق نازارعا الىپ، اقىلداسا وتىرىپ، ءۇش داگدار - مۇحتار اۋەزوۆ، ءارحام ىسقاقوۆ، قايىم مۇحامەدحانوۆ 1940 -جىلى اقىننىڭ زيراتىنىڭ باسىنا:
«يبراھيم قۇنانبايەۆ. اباي. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى جانە دانىشپان ويشىلى. 10 اۆگۋست 1845 ج. - 23 يۋن 1904 ج. - يبراگيم كۋنانبايەۆ. اباي. ۆەليكيي كازاحسكي پوەت ي مىسليتەل. 10 اۆگۋست 1845 گ. - 23 يۋن 1904 گ.»، - دەپ ويىلىپ تۇرىپ جازىلعان قۇلپىتاس قويدى.
بۇل - ابايدىڭ تۋعان جىلى مەن كۇنى جانە قايتقان جىلى مەن كۇنى ناقتى كورسەتىلگەن العاشقى تاريحي دەرەك. بۇل دەرەكتەردى ءبىرىنشى رەت جانە ماڭگىلىككە قاشاپ جازدىرار الدىندا، جوعارىداعى تۇلعالار ءوزارا سان رەت اقىلداسىپ، ەسكى جانە جاڭا كالەندارعا اۋىسۋىنا بايلانىستى جىلدار مەن كۇندەردىڭ ايىرماسىن، جىلارالىق، ايارالىق الماسۋلاردى سالىستىرىپ، ەسەپتەي كەلىپ قابىلداعان تۇجىرىمدى شەشىمى. بۇل ۇشەۋى كەپىلدىك بەرىپ، تاسقا قاشاتقان جازۋدى وشىرەتىندەي، نە سەنبەيتىندەي ءدات پەن قۋات، قۇقىق قۇدىرەتى، ازىرگە، ەشقايسىمىزعا بەرىلە قويعان جوق. ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي: «قازاقتىڭ وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن، بىرىنەن-ءبىرى شاپشاڭ ۇقپاس ءسوزىن»، - دەگەنىنىڭ كەرىن كەلتىرىپ، ەندى، «ءتالىمسۋدىڭ» ەش ماعىناسى جوق.
ال ابايدىڭ تۋعان، ولگەن جىلدارى تۋرالى 1909 -جىلعى جيناقتا باسىلعان كاكىتاي مەن تۇراعۇل قۇنانبايەۆتاردىڭ «ءومىربايانىندا» :
«اباي 1945 -جىلى - جىلان جىلىندا تۋدى»، «1904 -جىلى - ۇلۋ جىلىندا، 23-نشى يۋندە تۋعان جەرى شىڭعىس تاۋىندا 60 جاسىندا دۇنيەدەن قايتتى»، «اتاقتى قازاق اقىنى. شىڭعىس قازاعى. اباي قۇنانبايۇعلى. كىتاپشا شىن اتى يبراھيم. ءبىراق، قازاق ادەتى بويىنشا شەشەسىنىڭ ەركەلەتىپ قويعان اباي اتىن حالىق اتاپ كەتكەندىكتەن دە (بۇل اراداعى ءسوز ءوشىپ كەتكەندىكتەن دە تولىق تانىلمادى، ۇزىنا سورابىنا قاراپ: «يبراگيمدى ءبىز دە» دەپ جورامالداۋعا بولادى -؟) اباي دەيمىز»، - دەپ جازعان.
سوندىقتان دا، ز. باتايەۆانىڭ «ءتورتىنشى بوپساسى» - سول بوپسا كۇيىندە قالادى.
بەسىنشى «ساندىراق»: «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىندە» كوكبايدىڭ اتىنان جاريالانعان ولەڭدى اباي ەمەس، ءا. بوكەيحانوۆ جازعان- مىس دەپ سالىستىرمايتىندى سالىستىرىپ:
«شىندىعىندا، «اباي» مەن «يبراھيم قۇنانبايدىڭ» ءبىر ادام ەمەس ەكەندىگى ومبىدان 2 تىلدە قاتار باسىلعان «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» اتتى باسپادان 1889 -جىلدىڭ وزىندە راستالعان بولاتىن. 1889-جىلدىڭ اقپان جانە ناۋرىز ايىندا اتاۋى جوق ەكى ولەڭ جاريالاندى. قازىر وسى ولەڭدەر «جاز» جانە «بولىس بولدىم مىنەكي» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى جانە ەكەۋى دە اباي شىعارمالارىنىڭ كانونىنا كىرگەن. «دالا ءۋالاياتىنىڭ» گازەتىندە 1889 -جىلى شىققان وسى ەكى ولەڭ - اباي ولەڭدەرىنىڭ 19-عاسىردا جازىلعانىنىڭ دالەلى»، - دەيدى ز. باتايەۆا.
«اباي» مەن «يبراھيم قۇنانبايدىڭ» ءبىر ادام ەمەس ەكەنىن» كىم راستادى، قاشان جانە قاي ەڭبەگىندە؟ ول بىزگە دە، ز. باتايەۆانىڭ وزىنە دە بەلگىسىز. ويتكەنى ز. باتايەۆانىڭ ءوزى دە ءتۇسسىزدى تۇستەپ كورسەتە المايدى. ونىڭ ەسەسىنە، مۇندا جازىلىپ وتىرعان «اباي» مەن «يبراھيم قۇنانبايدىڭ» ءبىر ادام ەكەنىن» ءبىز بىلەمىز، ءيسى قازاق جۇرتشىلىعى بىلەدى. سەبەبى «دالا ءۋالاياتى» گازەتىندە جاريالانعان، ءماشھۇر-ءجۇسىپتى ەمەۋرىن ەتىپ، ءا. بوكەيحانوۆقا تەلىنگەن ەكىنشى ولەڭ تۋرالى سول ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەيەۆتىڭ ءوزى «دالا ءۋالاياتىنىڭ» 1889 -جىلعى 1-جەلتوقسانداعى 48-سانىندا، ياعني، ەكى ولەڭ جاريالانعان سوڭ، ابايعا قاراتا:
«عازيتلارنىڭ ىشىندە ءبىر تاقپاق ولەڭ قۇنانباي بالاسىنىكى دەگەن حالىققا جايىلدى. ول ولەڭنىڭ بايلىعى جاقسى ءبىلىنىپ تۇر، ءبىراق حالىققا پايدالى ىسكە جاھات قىلعانى بىلىنبەيدى. …ءبىز ىبىراي مىرزانىڭ ونەرىن قۇنانبايدان ارتىق دەپ ەستىگەن ەدىك. ارتىندا بايلىعى ءھام كەلىستى بولىپ ولەڭگە قوسىلىپ تۇرعان سوڭ، ولەڭىنە ونەرىن مۋافيق قىلىپ سويلەسە كەرەك قوي دەپ ايتىپ جاتىرمىن. وسى كۇندە قۇنانبايدىڭ دۇنيەدە بار-جوعىن بىلە الماي تۇرمىز. قۇنانباي دۇنيەدە بار شىعار دەۋگە ءتىرى كىسىنىڭ تىرشىلىگى بولادى - ول جوق، ءولى كىسىنىڭ ولگەنىنىڭ بەلگىسى بولادى - ول جوق» [66, 241-242]، - دەپ ناز بىلدىرگەن.
دەمەك، ءماشھۇر-ءجۇسىپ بۇل ەكى ولەڭنىڭ اۆتورى اباي ەكەنىن ءبىلىپ جازىپ وتىر. حات اپتاسىندا ءبىر رەت شىعاتىن گازەتكە التى ايدان كەيىن جاريالانعان (حات-حابارلاردى قىرداعى ەلگە ايلاپ بارىپ جەتكىزەتىن سول كەزدەگى بايلانىس جۇيەسىن ەسكە الساق، بۇل ونشا ۇزاق مەرزىم ەمەس) . مۇنداعى ءماشھۇر- ءجۇسىپتىڭ ەمەۋرىن ەتىپ وتىرعانى، اباي «تىرشىلىك جاساپ»، قۇنانبايعا اس بەرمەدى - دەگەن يشارانى بىلدىرەدى. ابايدىڭ: «سورى قالىڭ سوققى جەگەن پىشانامىز» دەگەن ولەڭى وسى جاريا حاتقا جاۋاپ رەتىندە جازىلعانىن تۇراعۇل اباي ۇلى ءوزىنىڭ «اكەم اباي تۋرالى» اتتى ەستەلىگىندە ايتىپ.
«جازدى كۇن شىلدە بولعاندا» اتتى ولەڭىنىڭ جازىلۋ تاريحى تۋرالى تۇراعۇل يبراھيموۆ (ەستەلىكتىڭ ءتۇپنۇسقاسىندا وسىلاي كورسەتىلگەن):
«دولگوپولوۆ… دوكتورلىق ەكزامەن بەرىپ جاتقان جەرىندە ساياسي ايىبى بولىپ ايدالىپ، سەمەيگە كەلگەن جەرىندە، مەنىڭ اكەممەن تانىسىپ، 1885 -جىلى جازداي ءبىزدىڭ اۋىلدا بولعان… اكەمنىڭ جازدى ولەڭ قىلعانداعى اۋىلى وسى دولگوپولوۆتىڭ ءبىزدىڭ اۋىلدى جايلاعان (كەزدەگى) ءوزىنىڭ اۋىلى ەدى»، - دەپ ماعلۇمات بەرەدى.
ءوزىنىڭ بەلىنەن تۋعان ۇلىنىڭ اكەسى تۋرالى ەستەلىگىن ز. باتايەۆا جوققا شىعارعانىمەن، ءبىز جوققا شىعارا المايمىز. ادامنىڭ مي- ساناسىنداعى ەستەلىكتى ەندى ەشكىمدە وشىرە المايدى. ول اۆتورلىق قۇقىققا دا قول سۇعۋ بولىپ تابىلادى. وعان تۇراعۇلدىڭ الماتى، قاراعاندى، سارىاعاشتا تۇراتىن ءۇرىم- بۇتاقتارى دا ىرىق بەرە قويماس دەپ ويلايمىز.
مىنە، بۇل دا قۇنانبايدىڭ ىبىراي دەگەن ۇلىنىڭ ومىردە بولعانىنا دالەل ەمەس پە؟ الدە، مۇنى دا ءماشھۇر- ءجۇسىپ پەن تۇراعۇل، الدە، ن ك ۆ د-نىڭ تاپسىرماسىمەن م. اۋەزوۆ جازدى ما؟ بۇل رەتتە توموحيكو ۋيامانىڭ:
«ول «سۇلتان گازيندى» «دالا ۋالاياتىنىنىڭ» گازەتىنە ۇلەس قوسۋشىلاردىڭ ءبىرى بوكەيحانوۆتىڭ بۇركەنشىك اتى دەپ سانايدى. ءبىراق سۇلتان گازين دالا گەنەرال- گۋبەرناتورىنىڭ كەڭسەسىندە قازاق تىلىنە اۋدارماشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن دىنمۇحامەد سۇلتانعازين»، - دەگەن ەسكەرتۋىندە شىندىق بار.
ويتكەنى سول جىلى الەكەڭ ومبىداعى تەحنيكالىق ۋچيليشەدە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت بولاتىن.
ال وسى ۇزاق ۇزىندىدەگى ز. باتايەۆانىڭ: «ءبىراق «كوكپاي جاناتاي ۇلى» دەگەن ادام تۋرالى دا وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىزەكى اڭگىمەدەن باسقا ەشبىر راستالعان دەرەك ۇسىنىلعان جوق» - دەگەنى، «كورمەس - تۇيەنى دە كورمەس» دەگەننىڭ كەرى عانا. بۇل دەرەكتى كوكبايدىڭ اۋىزشا ايتىپ وتىرىپ جازدىرعانى جانە ءوزى دە جازىپ كەتكەنى، بارلىق ەستەلىكتەرىنە بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەدە ايتىلادى. ول ەستەلىكتەر كەم دەگەندە 10-15 رەت جانە ابايدىڭ بارلىق تولىق جيناقتارىنىڭ تۇسىنىكتەرىندە قايتالانىپ باسىلىپ كەلەدى.
ورتادا وتىرعاندار: اق كويلەكتى ءا. بوكەيحانوۆ، سول جاعىنداعى تۇراعۇل قۇنانبايەۆ، وڭ جاعىنداعى رايىمجان مارسەكوۆ، ارت جاقتا وڭنان ساناعاندا ەكىنشى كوكباي جاناتاي ۇلى.
كوكباي تۋرالى ەكى عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعالدى. الاشتىڭ اتاقتى قايراتكەرلەرىمەن تۇسكەن، سونىڭ ىشىندە ءا. بوكەيحانوۆ پەن ا. بايتۇرسىنوۆ، قاجىمۇقان دا بار، سۋرەتتەرى بارشاعا ايان.
سۋرەتتە: سولدان وڭعا قاراي ەكىنشى وتىرعان تۇراعۇل قۇنانبايەۆ، ءۇشىنشى كوكباي جاناتاي ۇلى، شەتتە وتىرعان احمەت بايتۇرسىنوۆ. تۇرەگىپ تۇرعاندا: ەكىنشى سەيدازىم قادىربايەۆ، قاجىمۇقان جانە ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ.
التىنشى «ساندىراق»: ءتىپتى ءوزىنىڭ ەلەسىنە ەلىگىپ كەتەتىنى سونداي، ابايمەن قاتار اتى اتالاتىن ادامداردىڭ بارلىعى دا، سونىڭ ىشىندە شىعارمالارى مەكتەپ وقۋشىلارىنا دەيىن تانىس ابايدىڭ اقىن بالالارى اقىلباي مەن ماعاۋيانى دا ءبىر سوزىمەن «جوق قىپ» جىبەرەدى. ماعاۋيانىڭ ولىمىنەن سيمۆول ىزدەپ، وعان ءا. بوكەيحانوۆتى كىرىكتىرىپ:
«ابايدىڭ ءومىربايانىنداعى ادام سەنگىسىز سيمۆوليكالىق وقيعالارعا قاتىستى ەشبىر سىنشى نە تاريحشى كۇدىك تانىتىپ، ەشقاشان سۇراق قويماعانى ءبىر جاعىنان وتە قىزىقتى قۇبىلىس… وسى ءومىرباياندى جازعان ساياسي بەلسەندى جانە ادەبيەت بىلگىرى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ابايدىڭ قايتىس بولعان كۇنىن سيمۆوليكالىق داتاعا، ياعني، ابايدىڭ سۇيىكتى بالاسى ماعاۋيانىڭ «قىرقىمەن» بايلانىستىرعانىنا قاتىستى دا ەشبىر پىكىر ايتىلعان ەمەس»، - دەپ قيالاي قيدالايدى.
بۇل - ابايدىڭ دا ءولىمىن، سودان قىرىق كۇن بۇرىن دۇنيەدەن وزعان ماعاۋيانىڭ دا قازاسىن جوققا شىعارۋدىڭ امالى. ايتپەسە، ومىردە بولماعان ەكى ادامنىڭ قازاسىن ءبىر-بىرىنە «سيمۆوليكالىق تۇرعىدان بايلانىستىرىپ ويدان «ءومىربايان» جازعان ادام - «بەلسەندى، ادەبيەت بىلگىرى» ءا. بوكەيحانوۆ - دەپ ءشات- شالەكەيى شىعىپ كۇيىندى بولا ما؟ ءسويتىپ، ابايدىڭ قازاسىن مازاق ەتىپ، فارسقا اينالدىرۋعا بولا ما؟
ماعاۋيادان كەيىنگى «كوزى جويىلاتىن» كەزەك ابايدىڭ تالانت قۋاتى ادۋىندى ۇلى اقىلبايعا كەلەدى. ز. باتايەۆا اقىلبايعا قاتتى شۇيلىگىپ:
«ءبىراق وسى سيمۆوليزم (قازاقتا سونداي قاسىرەتتى تۇلعا بولىپتى دەگىزۋ ءۇشىن ءا. بوكەيحانوۆ ويدان قۇراستىرعان) ابايدىڭ ءومىربايانىنا 1933 -جىلى تاعى ءبىر بالاسىنىڭ ەسىمىن - اقىلبايدى قوسقان… بوكەيحانوۆ جازعان ءومىرباياندا ابايدىڭ وسى بالاسى جايلى ەشنارسە جازىلماعان، ءبىراق كەڭەس ناسيحاتشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، اقىلباي اكەسىنىڭ «قىرقى» وتكەن كۇنى سەمەيدە قايتىس بولىپتى- مىس. مەلودراماعا جاقىن بۇل سيمۆوليزم شىندىققا ەشبىر جاناسپايدى، بۇل - ميف، اڭىز. بۇل جايلى نەگە ەشبىر اباي تانۋشى ءسوز قوزعاماعان؟ ابايدىڭ ءومىربايانىنداعى ادام سەنگىسىز سيمۆوليكالىق وقيعالارعا قاتىستى ەشبىر سىنشى، نە تاريحشى كۇدىك تانىتىپ، ەشقاشان سۇراق قويماعانى ءبىر جاعىنان وتە قىزىقتى قۇبىلىس، ال ەكىنشى جاعىنان - كەڭەس ازاماتتارىنىڭ ءبىر جاقتى ءبىلىمى ادامنىڭ وزدىگىنەن ىزدەنىپ، سۇراق قويۋ قابىلەتىن جويىپ، بىرەۋدىڭ ايتقانىن توتىقۇس قۇساپ قايتالاي بەرۋگە عانا ۇيرەتتى»، - دەيدى ەكپىندەتىپ.
الدىڭعى مازاق پەن سوراقىلىق - سوراقىلىق پا، مىنا ەمەكسىتۋى ءتىپتى شەكتەن شىققاندىق. ءيا، اكە مەن بالالارىنىڭ ىركەس- تىركەس جارىسا كەلگەن قازاسى كىمگە مازاق، كىمگە قاسىرەت؟ قايداعى ميف، قايداعى اڭىز؟ سوندا، ابايدىڭ تۇڭعىش ۇلى اقىلبايدىڭ دا ومىردە بولعانى «ەش شىندىققا جاناسپاي ما». ونى دا «كەڭەستىك ناسيحاتشىلار» ويلاپ تاپقان با. ولارعا بۇل نە ءۇشىن كەرەك بولدى؟ مەن، مۇنى دالەلدەيتىن دايەك ۇسىنىپ جاتپايمىن. «مەن تەنتەك پە، تۇبىندە كىم جازالى، قايعىنى جىبەرۋشى ءوزى سىنار» - دەپ قانا ەمەۋرىن تانىتامىز.
اباي، ۇلدارى اقىلباي (سول جاقتا) جانە تۇراعۇل (سول جاقتا).
تەك: اقىلبايدىڭ «داعىستان» («كارى ءجۇسىپ»)، «زۇلىس»، جوعالىپ كەتكەن «جارراح» داستاندارى مەن «اقىلبايدىڭ ءانى» اتتى ءانى بار ەكەنىن، بۇل داستاندار مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىلىپ كەلە جاتقانىن، ق. مۇحمەتحانوۆتىڭ «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» اتتى مونوگرافياسىندا اقىلباي تۋرالى ارنايى تاراۋ بارلىعىن، اباي، اقىلباي، تۇراعۇل ۇشەۋىنىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتى 100 جىلدان بەرى ۇزبەي جاريالانىپ كەلە جاتقانىن، ابايدىڭ بالالارىنىڭ اراسىندا ەڭ كوپ تاراعان ۇرپاق - اقىلبايدىڭ تۇقىمى ەكەنىن، ولاردىڭ قازىر دە ءوسىپ-ءونىپ وتىرعانىن جاناي ەسكەرتە كەتەمىن.
ءيا، كوكبايدىڭ دا، اقىلبايدىڭ دا ءۇرىم-بۇتاقتارى ءوسىپ-ءونىپ وتىر. ايتپەسە، كوكباي دا، اقىلباي دا، ز. باتايەۆا «جوق» دەسە ءبىتتى، جەر بەتىنەن عايىپ بوپ كەتەتىن «جىننىڭ سيقىرىنا» ۇشىراعان جوق. بۇل، ەندى، كادىمگى جالاقورلىقتىڭ ءوزى.
21-31.03.2023
استانا
ەسكەرتۋ: نازارلارىڭىزعا ماقالانىڭ العاشقى ابايدىڭ ومىردە بولعانىن دالەلدەيتىن ءبولىمى عانا ۇسىنىلىپ وتىر. «اباي - بولىس تا بولعان ادام»؛ «اباي - ويلاۋ قابىلەتى بار وقىعان ادام»؛ «اباي - «تولىق ادام» بولعان»؛ «اباي - «دەي سالدىمعا كونبەيدى»؛ «اۋەزوۆ - «ستاليننىڭ فاۆوريتى» ەمەس» اتتى بولىمدەرى كولەمىنىڭ ۇلكەندىگىنە بايلانىستى ىركىلىپ قالدى. قىزىعۋشىلىق تانىتقان وقىرمان الداعى ۋاقىتتا گازەت سايتىنان وقي الادى.
تۇرسىن جۇرتباي
دەرەككوز: zhasalash.kz
