موڭعوليادا اقشا سارايىن سالعان اقساقال
سىرتتاي اتىن كوپ ەستىگەن اياتحان تۇرىسبەك ۇلى اقساقالمەن كەزدەسىپ، ول كىسىنىڭ وتكەن ءومىرى، موڭعول قازاقتارىنىڭ كوشى-قون ماسەلەلەرى تۋرالى، قازىرگى قازاقستانداعى ورالمانداردىڭ جاعدايى تۋرالى، جالپى قازاق ەلى تۋرالى كوزقاراسىن، قازاقستان ازاماتى رەتىندە ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى تۋرالى وي ءوربىتۋىن سۇراعان ەدىك.
- اياتحان تۇرىسبەك ۇلى، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلىندا تۋعاندار ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، ەر-ازامات بولدى. وتكەن كۇندەرگە كوز جىبەرسەك تالاي سىناقتان وتكەنىمىز اڭعارىلادى...
- تاۋەلسىزدىك دەگەن قاسيەتتى ارمانىمىز ەدى عوي. اسىرەسە ءبىز سياقتى ورالماندار جات جەردە توگىلگەن قانىمىز بەن تەرىمىزدى ايتپاعاننىڭ وزىندە، ەل دەپ ەڭىرەپ جۇردىك، ال ەرتەرەك ەلگە جەتكەن باۋىرلارىمىزدىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ءبارى دە كوز الدىمىزدا ءوتتى عوي...
اياتحان اقسقال ءسوزىن ودان ءارى بىلاي جالعاستىردى:
«مەن 1941 - جىلى تامىز ايىنىڭ 30-جۇلدىزىندا بايان-ولگيدە دۇنيەگە كەلدىم. اكە-شەشەم شارۋا ادامدار بولدى. اكەم 67 جاسىندا، ال شەشەم 37 جاسىندا جاستاي دۇنيەدەن ءوتتى.
ورتا مەكتەپتى موڭعول تىلىندە وقىپ ءبىتىردىم، كەلەشەكتە ۇلانباتىردا وقيمىن جانە قىزمەت ەتەمىن عوي دەگەن ويمەنەن. ونجىلدىقتى ۇزدىك ءبىتىردىم. ۇزدىك بىتىرگەن وقۋشىلارعا ارنايى جولداما بەرىلەتىن ەدى. مەن ۋكرايناعا، كيەۆ قالاسىنا، تەحنولوگيالىق ينستيتۋتقا، ونجىلدىقتى بىتىرگەن بالالاردىڭ ىشىنەن بايقاۋدان وزىپ شىعىپ، جولداما الدىم. كيەۆتە 70 قازاق ستۋدەنتتەرى بولدى.
وسى بالالاردىڭ بارىمەن قويان-قولتىق ارالاستىق. قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن، الماتىدان كەلگەن بالانى اقىرىندا قازاقشا سويلەيتىن ەتتىك. ماسكەۋدە وقيتىن (مارقۇم) بولاتحان تايجان، مۇرات اۋەزوۆتەرمەن بايلانىس جاسادىق. «جاس تۇلپار» ۇيىمىنا بەلسەنە ارالاستىق. مىنە بۇل جىگىتتەرمەن قىرىق جىلدان استام ۋاقىت سىرلاسپىز، دامدەسپىز.
ماسكەۋدە، لەنينگراد ت.ب. قالالاردا وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىمەن بايلانىستا بولدىق. سونداعى ويىمىز وسى بويى كەتە بەرسەك، ءتىلىمىزدى، ءدىنىمىزدى جانداندىرماساق ەرتەڭ ەلگە بارعاندا پايدامىز تيمەسە نە بولعانىمىز؟ وسىلاي كەتە بەرسەك 30-40 جىلدا قازاقي ۇلتتىق مۇددەگە قاقپاق جاۋىپ قوياتىن شىعارمىز دەگەن وي ءبىزدى العا جەتەلەدى. قازاقتار ءجيى-ءجيى باس قوساتىن بولدىق. قازاقشا اڭگىمە، ولەڭ وقىپ، ءان سالاتىن بولدىق. ارامىزدا اسپيرانتتار دا، دوكتورانتتار دا، سولداتتار دا بولدى.
وقۋ ءبىتىرىپ ەلگە ورالدىق، موڭعولياعا. مەن كيەۆتىڭ جەڭىل ونەركاسىپ تەحنولوگياسى ينستيتۋتىن «ولشەۋ قۇرالدارى جانە اۆتوماتيكا» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىردىم. قىزمەتتى سلەسارلىقتان باستادىم. موڭعولدار قازاقتاردى قاتتى سىيلايتىن. ءبىزدى العىر، ىسكەر، ءبىلىمدى، تازا، ادال دەپ باعالايتىن. بارلىق قۇپيانى قازاقتارعا سەنىپ ايتۋعا بولادى، بۇلار ءبىزدى ەشقاشان ساتىپ كەتپەيدى دەپ ەسەپتەيتىن... سول بىزگە دەگەن سەنىمنىڭ ارقاسىندا، داڭعا دەگەن ءبىلىمدى باسشىنىڭ كومەگىمەن (بۇل كىسى موڭعوليا باسشىسى سەدەنبالمەن جەرلەس ءارى قۇرداس بولاتىن) التى ايدان سوڭ ينجەنەرلىك قىزمەتكە تۇردىم، ءبىر جىلدان سوڭ باس ينجەنەر بولدىم.
ءبىزدىڭ كومبينات مال ءونىمىن تۇگەل قاجەتكە جاراتاتىن، تەرى يلەيتىن زاۋىتى بار، توقىما فابريكاسى بار، كىلەم فابريكاسى، نە كەرەك وننان استام ءبولىمى بار ۇلكەن بىرلەستىك ەدى. مىنا قازاقتىڭ باسى ىستەيدى ەكەن دەپ، مەنى كيىز ونىمدەرىن شىعاراتىن فابريكا سالۋعا جىبەردى. ونى ىسكە قوستىم.
وسى كەزدە «اقشا سارايىن» سالۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. تاڭداۋ ماعان تۇسەدى. كومبينات مەنى جىبەرگىسى كەلمەدى. جوعارىداعىلار بۇل «ۇلتتىق ماسەلە» دەپ شەشىم قابىلداعان. ارنايى قۇرىلىمنىڭ ادامدارى مەنىڭ اتا-بالالارىمنىڭ قانداي كوزقاراسى بولعانىن، قاشان كەلگەنىن، قايشى ارەكەتتەرى، سوزدەرى بولمادى ما، نە كەرەك ابدەن تەكسەرىپتى. ءسويتىپ وسى مەملەكەتتىك ماڭىزدى شارۋانى ماعان تاپسىردى عوي.
بۇل جۇمىستى بىتىرۋگە سەگىز جىل ۋاقىت كەتتى. بەرلين، بۋداپەشت، ۆارشاۆا، لەنينگراد، ماسكەۋ «اقشا سارايلارىندا» بولىپ، تاجىريبە جيناقتادىم. ەش مەملەكەت ءوز قۇپياسىن ايتا قويعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان ىسكە كىرىسپەستەن بۇرىن سول ەلدىڭ تۋىنىڭ استىندا تۇرىپ، ارنايى كىتاپقا «مەن وسى جەردەن ۇيرەنگەن قۇپيامدى جازباشا دا، اۋىزشا دا ەشكىمگە ەشقاشان ايتپايتىن بولامىن» دەگەن قولحات بەرەسىز. وسى اتالعان قالالاردا، اقشا سارايلارىندا مەنىڭ قولحاتىم ساقتاۋلى تۇر.
ءبارىبىر ءبىز قايتسەك تە قازاقستانعا كەتەمىز دەگەن ۇلكەن ويدىڭ ۇستىندە جۇردىك قوي. سىرتقا كوپ شىعاتىنىمدى پايدالانىپ، اتامەكەنگە قالاي ورالۋدىڭ جولدارىن قاراستىرا ءجۇردىم. ماسكەۋدە «شەتەل ءتۇستى مەتال» دەگەن بىرلەستىكتىڭ موڭعولدارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىنى بولدى. مەن كەيىنگى جىلدارى سوندا ىستەدىم. موڭعوليادا وندىرىلگەن ءتۇستى مەتالداردى ول جاقتا بايىتاتىن دا، قازاقستانعا اكەلىپ ايىراتىن. وسى كەزدە مەن قازاقستانعا كوپ كەلىپ ءجۇردىم. گورباچەۆتىڭ «قايتا قۇرۋى» باستالعان كەزدە-اق «وتانعا ورالاتىن ءسات تۋدى» دەپ شەشتىك.
مەن 1989 - جىلدان باستاپ قازاقستانعا كەلگەن سايىن كوشۋ جايلى ايتىپ ءجۇردىم. 1991 - جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ماسكەۋدىڭ اۋزىنا قارادىق قوي. سودان قازاقستاندا «وتان» قوعامى اشىلدى، سونى جاعالادىق، شەرحان مۇرتازا سەكىلدى ۇلتجاندى ەل اعالارىنا باردىق. «كوشىپ كەلگەننەن باسقا جول جوق، ول جاقتا قانشا جەردەن ءوسىپ-وندىك دەگەنمەن تەك وسىندا كوگەرەسىڭدەر»، - دەدى.
بايان-ولگي 1940 - جىلى قازاق ايماعى بولىپ قۇرىلعان. قازاقشا مەكتەپ، گازەت، باسپا، راديو، مۋزىكالىق دراما تەاترى بار ول جەردە. 140 مىڭداي حالىق تۇرادى. قازاقستاننان كوپ كومەك كەلىپ تۇردى عوي.
1991 - جىلى قازاقستانعا كوشۋ جولىن تاپتىق. ول «ەڭبەك شارتى» دەگەن كەلىسىم بولدى. «شەتەل تۇستى مەتال» قۇرىلىس جاعىن باسقارعان زۋحا جاپار ۇلى ەكەۋىمىزدىڭ ءۇش اي ويلاسىپ، تاپقانىمىز وسى بولدى. نەگىزگى ماقسات - بەرگى بەتكە ءبىر ءوتىپ الۋ، جول تاۋىپ الۋ. موڭعول اعايىنداردى دا كۇنى بۇرىن سەزىكتەندىرمەي، «ءوز ەلىمىزدى تاستاپ قايدا باراسىڭدار» دەسە، «ەڭبەك شارتىمەن» بەس جىل جۇمىس ىستەۋگە بارا جاتىرمىز، - دەپ ايتامىز»، - دەپ كەلىستىك.
سونىمەن، نە كەرەك الماتىعا كەلىپ، تالدىقورعان وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانى حالىق دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باستىعى تىلەۋحان سادىقۇلوۆپەن تانىستىق. ۇلتجاندى ازامات ەكەن. كوپ اڭگىمەدەن كەيىن 100 ادام اكەلەتىن بولىپ شارت جاسادىق. پويەزبەن ۇلانباتىردان نوۆوسىبىرگە، ودان تاشكەنت پويىزىنا وتىرىپ، 100 وتباسى وسىلاي جەتتىك. العاشقى كوش كەلگەننەن كەيىن تىلەۋحان ازاماتتىق جاساپ، جان-جاعىنداعى اۋداندارعا جاسىرىن حابارلادى. «مەن بۇلاردىڭ كەلە الاتىنىنا سەنبەپ ەدىم، ەندى سەندەر دە شارتقا وتىرىڭدار»، - دەدى. وسىلايشا كوش ىسكە ارالاستى. ال موڭعول ۇكىمەتىنىڭ ول كەزدە بىزگە قاراۋعا شاماسى جوق ەدى، تاپشىلىق، جوقشىلىق، جۇمىسسىزدىق جايلاي باستاعان. ءبىز وسى كەزەڭدى پايدالاندىق قوي. كەيبىر موڭعولداردىڭ وزدەرى دە شەت ەلدەرگە ەڭبەك شارتىمەن كەتە باستادى.
ال ەندى، قازىرگى كوشى-قون ماسەلەسى مەنى ونشا قاناعاتتاندىرمايدى. قازىر جاڭاتاس، قاراتاۋ سياقتى كىشى قالالاردا بوس ۇيلەر، بۇرىنعى رەسەي ارمياسىنان بوساعان ەلدى مەكەندەر بار. قازاق از تۇراتىن وبلىستارعا قازىردىڭ وزىندە ورالمانداردى ميلليونداپ كوشىرىپ اكەلۋگە بولادى عوي. قىتايدان، موڭعوليادان كەلەتىن قازاقتار ابدەن جوقشىلىقتى كورىپ وسكەن ەڭبەكقور قازاقتار. بۇل جاققا كەلگەندە ولار قينالماي، تەز جەرسىنىپ، كۇنىن كورىپ كەتەر ەدى.
ازاماتتىق الۋ، پاسپورت الۋ دەگەننىڭ ءوزى ۇلكەن قيىندىقپەن جۇزەگە اسادى. موڭعوليادان قانات دەگەن جاس جىگىتتى الىپ كەلگەنمىن. ول موڭعول عارىشكەر گۇرراگچانىڭ قوسالقى سەرىگى بولعان، ماسكەۋدە وقىعان. سول بالانى پايدالانۋدىڭ ورنىنا پاسپورتى جوق دەپ قايتارىپ جىبەردى. سايلاۋ الدىندا بارلىق پارتيالاردىڭ باسشىلارىنا كوشى-قون ماسەلەسى قالاي شەشىلۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىسىمىزدى جەتكىزدىك. قاعاز جۇزىندە ءبارى بار، ءىس جوق. «ءوزىمىز كۇن كورە الماي جۇرگەندە سىرتتىڭ قازاعىن اكەلىپ نە كەرەگى بار»، - دەگەن سوزدەردى دە ەستىپ ءجۇرمىز.
اينالىپ كەلگەندە، ءبىزدى شارشاتىپ وتىرعان نارسە تەك كوشى-قون ەمەس. شارشاتىپ وتىرعان - جالپى قازاقتىڭ رۋحىنىڭ كوتەرىلمەي وتىرعاندىعى. قۇدايعا شۇكىر، قازاق ەلى بۇگىن اشتىق كورىپ وتىرعان جوق. جاهاندانۋ دەگەن ونسىز دا مۇشكىل جاعدايدا تۇرعاندا ءبىزدى ودان ارمەن ۇلتسىزداندىراتىن نارسە. ءالى شوكەلەگەن كۇيدەگى ءتىلىمىز اناۋ.
ۇلكەن كىسىنىڭ ماڭايىندا ۇلتجاندى ادام جوقتىڭ قاسى...
P.S. ايات اقساقال 70-تەن جاسى اسسا دا، قارۋى قايتپاعان، ءالى تىڭ. جەكە كاسىپكەر. «وردا» اتتى جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ، كەلەشەك ەتنوگرافيالىق كەشەندى سالتانات سارايىنىڭ يەسى. تۇرعان جەرى بۋتاكوۆكا شاتقالىندا، تاۋ وزەنىنىڭ بويىندا، بيە بايلاپ، قىمىز اشىتىپ، دەمالۋعا كەلگەن كىسىلەرگە ىستىق تاماق دايىندايدى. ءۇي ىشىمەن بالالارى، كەلىندەرى، جۇبايى بارلىعى ءبىر كىسىدەي ەڭبەك ەتەدى جازدا ءۇش-ءتورت كيىز ءۇي تىگىلەدى. قىسى-جازى كوبىگى بۇرقىراعان سارى قىمىز ۇزىلمەيدى بۇل جەردەن. اياتحان اقساقالدىڭ ارقاسىندا.
وسكەنباي قۇلاتاي ۇلى
دەرەككوز: «تۇركىستان» گازەتى. 2012-جىلى
