ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ ەستەلىگىنەن
ءبىر قىزىق جاعدايدى اڭگىمەلەپ بەرەيىن. ءبىزدىڭ ۇيدە ارعى اتالارىمىزدان قالعان كۇمىس ەر، جيەگى التىن جىپپەن ادىپتەلگەن اق جابۋ، كەمەر بەلبەۋ، نەگە جاۋپەرى دەيتىنىن ءالى كۇنگە بىلمەيمىن، جاۋپەرى پىشاق، كۇمىس قۇنداق بەساتار مىلتىق، شەشەمنىڭ التىن بىلەزىگى مەن بالداقتى سىرعاسى، سالپىنشاق كۇمىس وڭىرجيەگى بولدى.
جاساۋىمەن كەلگەن ەكەن. سول زاتتاردى 1970 -جىلداردىڭ باسىندا، مەن ول كەزدە مەكتەپتە وقيمىن، الماتىدان قۇلاحمەت قوجىقوۆ دەگەن سۋرەتشى باستاعان توپ كەلىپ «ۇلتتىق مۋزەي ۇيىمداستىرىپ جاتىرمىز» دەپ قولقالاسىن. قۇلاحمەت اقساقال ءبىزدىڭ ەلگە كۇيەۋ ەكەن، كەزىندە كازتسيك- ءتىڭ ءتوراعاسى بولعان جالاۋ مىڭبايەۆ كوكەمىزدىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن.
سونى بۇلداپ اكەمە: «ابەكە، كۇيەۋ مەن جيەننىڭ نازاسى جامان بولادى، بەرمەسەڭىز وكپەلەيمىن»، دەپ جاتىپ الدى. باۋىرى سۇلتاناحمەت قوجىقوۆ «قىز جىبەك» دەگەن فيلم تۇسىرمەكشى ەكەن، سوعان كەرەك دەپ تاعى ايتتى. فيلم جارىققا شىققان سوڭ ول زاتتاردان ءبىز كوز جازىپ قالدىق. الماتىدا ەشكىمنىڭ ادرەسىن دە الماپپىز. سودان اۋىلىمىز اتاقونىس ماڭعىستاۋعا قايتا كوشتى. كىمنىڭ قولىندا نەنىڭ كەتكەنىن بىلمەيمىز. اكەي قايتىس بولدى.
مەن بولسام سول بۇيىمداردى ۇزاق ۋاقىت ىزدەۋمەن ءجۇردىم. اسىرەسە، كۇمىس ەردى. كەيدە تۇسىمە كىرەتىن. سوندايدا انام: «قويشى، ىزدەمە. كەرەك ەمەس. بار پالە سونىمەن كەتسىن. ۇكىمەتكە تيىسپە، قۇرىسىن. سول شارۋاعا باسىڭدى سۇقپاشى، تىنىش ءجۇرشى» دەي بەرەتىن. كامپەسكەنى كوزىمەن كورگەن شايلىقپالى جۇرەك قوي ول. مۋزەيلەردەن سۇراپ ءجۇردىم، ۇشتى- كۇيلى جوق. بىردە تاۋەكەل دەپ قۇلاحمەت اقساقالدى ىزدەپ بارىپ: «مەن باياعى راۋشانوۆ ءابدىجاپپار دەگەن كىسىنىڭ بالاسىمىن» دەپ ءجونىمدى ايتتىم.
ول بولسا ماعان: «سەنىڭ اكەڭ سول جولى دەڭمەنت بەلبەۋدى بەرمەي قالدى. ميليتسيا جىبەرىپ الدىرتام. ونىڭ توعاسىنان ىلدىرمەسىنە دەيىن ىشكى قاباتىنا قاتارلاپ حانتەڭگە دەگەن قىزىل التىن تىققانىن بىلەمىز» دەپ قىڭىرايدى. ورىسشالاپ «كونترا» دەپ قويدى تاعى. شەشەمە ايتىپ كەلدىم. «كۇيەۋ دەپ، اياق استىنان تۋىس تاۋىپ ەدىڭدەر، تۋىستارىڭ وسىلاي دەپ جاتىر» دەمەيمىن بە؟ «ايتتىم عوي ساعان تىنىش ءجۇر دەپ. باسىڭ پالەگە قالادى دەگەنىم جوق پا؟ اتاڭا قايىرسىز بولعان مال ساعان قايدان ابىروي اپەرەدى؟!» دەپ سارىۋايىمعا سالسىن-اي كەلىپ.
سودان قايتىپ ول زاتتاردى ءبىز ىزدەمەدىك. بالالىق قوي، اڭقاۋلىق تاعى بار، شەشەم مەنەن وتكەن اڭقاۋ، كۇيەۋدىڭ قايىن جۇرتىنا قالجىڭى بولاتىنىن قايدان بىلەيىن، شىنىمەن ءبىر پالەنى باستاپ وتىر دەپ سەنىپپىن. ونى ماعان تاعى ءبىر جەزدەمىز، پروفەسسور، تۇركولوگ عۇبايدوللا ايداروۆ ايتتى.
«ءاي، ول ءازىل عوي، بالامىسىڭ دەگەن، سەن سونى شىن كورگەنسىڭ. جارايدى، مەن ءوزىم سويلەسەمىن» دەپ جۇباتقان. ءسويتىپ جۇرگەندە ەكى جەزدەكەم دە قايتىس بوپ كەتتى. سۇرايتىن ەشكىم قالمادى.
ءبىر ەسىمدە قالعانى، سول جولى قوجىقوۆتىڭ جانىنا اي دەسە اۋىزى، كۇن دەسە كوزى بار سۇلۋ قىز ەرىپ كەلگەن. اتى بايان سەكىلدى ەدى. ەندى مەن باياندى ىزدەيىن. مينيسترلىكتەن باستاپ، وسى بىلەدى-اۋ دەگەندەردىڭ تالاي مازاسىن الدىم. ونەردىڭ ماڭىنداعى جىگىتتەر مۋزەي سالاسىندا بىلىكتى ونەرتانۋشى بايان اسەمباي قىزى الدابەرگەنوۆا دەگەن كىسى بار دەگەن سوڭ ىزدەپ ءجۇرىپ ونى دا تاپتىم. جولىقتىم. سويلەستىم.
«ءيا، سەندەردىڭ ۇيلەرىڭە قۇلاحمەت اعاعا ەرىپ بارعان مەن بولاتىنمىن» دەگەندە، جۇرەگىم جارىلىپ كەتەر مە ەكەن دەپ ويلادىم. ءوزى ورىس ءتىلدى ەكەن. قازىر 72-گە كەلىپتى. ءبىراق، ءبارى ەسىندە، ادامنىڭ كوزى وزگەرمەيدى عوي، تاني كەتتىم، ويى بۇلدىراماپتى.
«قۇراندى ەر، التىن بىلەزىك، كۇمىس وڭىرجيەكتى سەندەردىڭ ۇيدەن العانبىز. بارلىق قۇجاتتى ءوز قولىممەن تولتىرعام. ەشتەڭە جوعالعان جوق. ول زاتتار قازاقتىڭ سول زامانداعى اسىل بۇيىمدارى رەتىندە ءا. قاستەيەۆ اتىنداعى مۋزەيگە اپارىپ قويىلدى. قازىر سول مۋزەيدىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. استىنداعى اينەككە «ءابدىجاپپاروۆتاردان الىندى» دەپ جازىلعان»، دەيدى.
سۋرەتتەرى البومدارعا دا شىعىپتى. قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتان سوڭ اكەم ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋاندىم. ءبىر كەزدە رەنجىگەن قۇلاحمەت اقساقالعا ىشتەي راحمەتىمدى ايتتىم. بايان تاتەمىز مەنى زاڭدى مۇراگەر رەتىندە قۇندى دۇنيەلەردى وزىنە قايتارىپ العىسى كەلەدى دەپ ويلاسا كەرەك، ماعان ول ەندى حالىقتىڭ مۇلكى ەكەنىن تۇسىندىرە باستاعاندا، كۇلدىم.
مامامنىڭ «اتاڭا قايىر بەرمەگەن مال ساعان قايدان بۇيىرسىن» دەگەنىن ەسىمە ءتۇسىردىم. نەگە قايىر بەرمەدى، حالىققا قايىر بەرگەنى ماعان دا قايىرلى بولعانى ەمەس پە؟ ونى داۋلاپ قايتەم مەن؟ ول ەندى ەلدىڭ مۇلكى. مۋزەيگە كەلۋشىلەر ءبىر كەزدە قازاقتىڭ ءابدىجاپپار دەگەن شالى مەن اۋەحان دەگەن كەمپىرىنىڭ اتا مۇرالارىن كورىپ قۋانسا، مەنىڭ دە قۋانعانىم. ال سەن بايلىق دەيسىڭ، اينالايىن...
ايتولعان ءجۇنىسحان
