بىزگە بەيمالىم بارسا كەلمەس قورىعى
سول كەزەڭدە تابيعي قورىقتى ارال تەڭىزى جان-جاعىنان قورشاپ جاتسا، قازىرگى ۋاقىتتا سۋدىڭ تارتىلۋى سالدارىنان ارال قۇرلىقپەن شەكتەسىپ كەتتى. ەكولوگيالىق اپات كىندىگىندە جاتقان بارسا كەلمەس قورىعى بۇگىندە جيھانكەزدىككە جانى جاقىن كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ كەلەدى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
بارسا كەلمەسكە بايلانىستى العاشقى گەوگرافيالىق كارتا 1831 -جىلى جاسالعان. ونى ورىس عالىمى الەكسەي ليەۆشين قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. ال 1848 -جىلى ارال تەڭىزى مەن سول اۋماقتاعى ارالداردى زەرتتەۋ رەسەيلىك الەكسەي بۋتاكوۆكە جۇكتەلدى. ناتيجەسىندە زەرتتەۋشىلەر بارساكەلمەس ارالى جايىندا كوپتەگەن مالىمەتتەردى جيناقتادى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ارالدىڭ ءپىشىنى، كولەمىن ەسەپتەپ شىقتى. سونداي- اق، رەلەفى، توپىراعى، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە جان-جاقتى سيپاتتاما جاسادى. ارادا ءجۇز جىل وتكەندە ارالدا ا. ي. بۋتاكوۆكە ارنالعان ەسكەرتكىش بوي كوتەردى.
وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىندا ارالدا اقبوكەندەر سانىن ارتتىرۋعا ءمان بەرىلدى. بۇل ماقساتتا 1929 -جىلى «سويۋزپۋشنينا» اڭشىلىق شارۋاشىلىعى ۇيىمداستىرىلدى. ول ءوز كەزەگىندە بارساكەلمەس ارالىنداعى جانۋارلار مەن قۇستار دۇنيەسىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. بالپاق، كوركەم قاراقۇيرىق، ور قويان، سۇرى قۇر، قىرعاۋىل جەرسىندىرىلدى. 1939 -جىلعى 10-جەلتوقساندا مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قۇرىلدى. وسىلايشا، بارساكەلمەس ارالى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق دارەجەسىنە يە بولدى. سول جىلدارى ارالدىڭ جالپى كولەمى 16795 گەكتار بولدى.
دەرەك كوزدەرىندە بارساكەلمەستە قازاق قۇلانى بولعانى ايتىلادى. الايدا، وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا ونىڭ سوڭعى تۇياعى قۇرىعانى جونىندە دەرەكتەر بار. ودان بەرىدە تۇرىكمەنستاننىڭ بادحىز قورىعىنان 13 قۇلان جەتكىزىلگەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا ولاردىڭ سانى 300 گە دەيىن جەتكەن. ەكولوگتەر تەڭىزدىڭ تابانى قۇرعاعان كەزەڭنەن باستاپ قورىقتا تۇشى سۋ كوزدەرى تاپشى بولعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان قۇلاندار سۋات ىزدەپ، باسقا ايماقتارعا اۋا باستاعان. عالىمدار ودان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەپ، ونى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى قورىقتارعا جەرسىندىرۋگە كۇش سالعان. بارساكەلمەستە بار-جوعى 50 شاقتى كارى- قۇرتاڭ قۇلان قالدىرىلعان.
قۇلاندار بارساكەلمەس قورىعىنىڭ تابيعاتىنا جاقسى بەيىمدەلىپ كوبەيە باستادى. 1980 -جىلداردا قۇلان سانى 300-گە جەتتى. الايدا، ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى نەگىزگى سۋات كوزى بولعان تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى ارتتى. وسىعان سايكەس عالىمدار بارساكەلمەس قۇلاندارىن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە جەرسىندىرۋگە ۇسىنىس جاسادى.
بارسا كەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى تۋرالى بيولوگيا عالىمدارىنىڭ دوكتورى مۇسا يسماگيلوۆ 1973 -جىلى ءوزىنىڭ «وستروۆ كۋلانوۆ» اتتى كىتابىندا «مەن وڭتۇستىك بالقاش وڭىرىندە، مويىنقۇمدا، سازدى توپىراقتى بەتپاقدالادا بولدىم. الايدا، ەرەكشە تاماشا ەستەلىكتەرىم بارسا كەلمەس قورىعىندا، قۇلاندار ارالىندا قالدى. سولاردان كەيىن، ورتالىق قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق بوز سەلەۋلى جازىعىندا، اسەم كورىنىستى باياناۋىل تاۋلارىندا، تاياز سۋلى كەرەمەت زايساڭ كولىندە دە، تيان-شاننىڭ بيىكتەرىندە بولعان كەزىمدە دە بارساكەلمەس ارالى تۋرالى ەستەلىگىم ەڭ قىمبات بولىپ قالا بەردى. بۇل تاماشا جەر تۇكپىرى مەنىڭ ەسىمدە ماڭگىگە ساقتالعان جانە مەنى ءار كەز وزىنە تارتىپ تۇرادى. سەبەبى، ول مەنىڭ جاستىق شاعىممەن، العاشقى عىلىمي زەرتتەۋلەرىممەن جانە باقىلاۋلارىممەن بايلانىستى»، - دەپ جازعان.
1982 -جىلدان باستاپ قۇلانداردى باسقا وڭىرلەرگە، اتاپ ايتقاندا «التىن ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنە جانە كاسپيي ماڭىنا جەرسىندىرۋ جۇمىستارى باستالدى. قازىرگى تاڭداعى قازاقستاننىڭ اۋماعىنداعى قۇلاندار بارساكەلمەس قورىعىنىڭ قۇلاندارىنىڭ ۇرپاقتارى بولىپ سانالادى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ءتۇسۋى جالعاسىپ، سۋى قۇلانداردىڭ ىشۋىنە مۇلدە جاراماي قالدى. دەگەنمەن، 1998 -جىلى بارساكەلمەس ارالىنىڭ شىعىس بولىگى ۇلكەن ماتەريككە جالعاسىپ كەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە قۇلانداردىڭ ارال تەڭىزىنىڭ بۇرىنعى شىعىس جاعالاۋلارى مەن ارالدارىنا ءوز بەتىمەن قونىستانىپ، كوبەيۋىنە مۇمكىندىك تۋدىردى.
«بارسا كەلمەستىڭ ءتۇپ-توركىنىنە تەرەڭ ۇڭىلگەن عالىمدار كەزىندە بۇل ايماق سۇلۋ تابيعاتىمەن تالايدى تاڭداي قاقتىرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. وندا سۋى تۇشى كولدەر كوپ بولعان ەكەن. وسىمدىكتەر الەمى دە وزگە جەرلەردە كەزدەسە قويماعانعا ۇقسايدى. اتاپ ايتقاندا، پروتوۆ كوكپەگى، بورشيەۆ سارعالداعى، قوس جارناقتى قىزعالداق سىندى وسىمدىكتەر بارساكەلمەستىڭ ايبىنىن اسىردى. سونداي-اق، قۇلان، قاراقۇيرىق، شاعىل مىسىعى سىندى جانۋارلار قورىقتىڭ قورشاعان ورتاسىنا ءسان بەرەدى»، - دەيدى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى، گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ورازحان ايداروۆ.
سوڭعى جىلدارى تەڭىزدىڭ قۇرعاعان تابانىنا سەكسەۋىل ەگۋگە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ارينە، ونىڭ قۇم كوشكىنىن توقتاتۋعا پايداسى زور. بۇل ورايدا ءبىرقاتار جايلار ەسكەرىلمەي قالعان.
«وسى ورايدا، عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەپ، ۇڭعىمالاردىڭ اراقاشىقتىعىن شاحمات كەستەسى ادىسىمەن 20-30 شاقىرىمنان تاستاپ، جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋعا بولادى. ونىڭ پايداسى وراسان. ەڭ الدىمەن، ول وسى اۋماقتاعى تۇزدى شاڭ مەن توپىراقتى باسادى. تاعى ءبىر پايدالى جاعى - بۇل جەرلەردە وسىمدىكتەر دۇنيەسى وسەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە، اڭ مەن قۇستىڭ سانى بۇرىنعىدان ارتا تۇسەدى. ەكولوگيالىق تەپە- تەڭدىك ورنايدى. جاقسى جايىلىمدار مەن سۋاتتار ىزدەگەن تۇياقتى جانۋارلار قاسقاقۇلان، توقپان، ۇزىنقايىر، احات، بەگىمانا، ءتورتقوپاق اۋماقتارىنا قونىستاندى. وسىعان وراي، اتالعان وڭىرلەردى قورىققا قوسۋ قاجەتتىلىگى تۋعان بولاتىن»، - دەيدى ورازحان ايداروۆ.
2005 -جىلدىڭ 25-قاراشاسىندا ۇكىمەت قاۋلىسى بويىنشا قورىققا 2 نەگىزگى كلاستەرلىك ۋچاستىكتەر قوسىلىپ، 16795 گەكتاردان 160826 گەكتار جەرگە ۇلعايدى. قازىرگى تاڭدا بارساكەلمەس قورىعىندا جوعارى ساتىداعى 298 وسىمدىك ءتۇرى بار، ونىڭ 3 ءتۇرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن.
