مۇزدىقتىڭ ارعى بەتى
مىنە، سول عاجايىپ الەم، سول عاجاپ كەزەڭ ادامزات تاريحىندا بولعان دەسەك سەنەسىز بە؟ ءيا، بۇعان سەنۋ قيىن-اق. ءبىراق ءاربىر اڭىزدىڭ نەگىزىندە ءبىر شىندىقتىڭ جاتاتىنىن ەسكەرسەك، سەنۋگە بولاتىن سەكىلدى. ەندەشە، سول وتكەن زاماننىڭ قۇمعا ءسىڭىپ، جوق بولعان وركەنيەتى جايلى ءسوز قوزعاساق.
سۋ تۇبىنە كەتكەن وركەنيەت
ارينە، بۇل ورايدا ءبىرىنشى اۋىزعا اڭىزعا بەرگىسىز اتلانتيدا ورالادى. «قابىرعاسى التىننان سوعىلعان، كۇمبەزى كۇمىسپەن كۇپتەلگەن»، اتلانتيدا ەلىندە جوعارى مادەنيەتتى، ىزگى جاندار، راقىمشىل ادامدار تۇرعان دەسەدى. ال ءزاۋلىم سارايلارىنىڭ كەرەمەتتىلىگى، وزىق تەحنولوگياسى، مادەنيەتى بۇگىنگى كۇننەن دە اسىپ تۇسكەن-مىس. وسىنداي جوعارى وركەنيەتتى ەل جايلى ءبىراز مەملەكەتتەردىڭ عالىمدارى جازعان.
ال زەرتتەۋشىلەرى ءالى ىزدەستىرۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. ءتىپتى اتلانتيدانى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن اتلانتولوگتار دا بار. وكىنىشكە قاراي، وسىنشا ۇلكەن كۇش سالىپ زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ىزدەنىستەرى ناتيجەسى از. ءبىراق سوعان قاراماستان، بولعان-بولماعانى ەكىتالاي ەل جايلى ەكى مىڭنان استام ەڭبەك جازىلعان. لايىقتى دەرەكتەر تابىلماسا دا، زەرتتەۋشىلەرىمىز بۇل وركەنيەتتىڭ بولعانىن جوققا شىعارۋعا اسىقپايدى.
عالىمداردى وسىنداي سان سۇراقتىڭ استىندا قالدىرىپ، «الەككە سالعان» - پلاتون. ول ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە وسى ەل جايلى جازعان. الايدا كەيبىر عالىمدار مۇنى پلاتوننىڭ قيالىنان تۋعان فيلوسوفيالىق اڭىزعا نەگىزدەلگەن ەڭبەك دەپ بىلەدى. ولار اۆتور ءوز تۋىندىسىن سول زاماندا بولعان وقيعالاردى ۇيلەستىرە وتىرىپ جازعان بولۋى كەرەك دەگەن بولجام جاساعان. ويتكەنى سول كەزدە ەجەلگى گەليكا قالاشىعى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان جەرمەن-جەكسەن بولىپ، سۋ تۇبىنە كەتكەن كورىنەدى.
مىنە، عالىمدار وسىنداي ەكىۇشتى تۇجىرىم شىعارعان. ءبىراق عاجايىپقا شىن سەنەتىن زەرتتەۋشىلەر ءالى دە كۇدەرىن ۇزە قويماعان. ولار اتلانت مۇحيتىنىڭ ءار جەرىن ءبىر بەلگىلەپ، اتلانتيدانىڭ بولۋى مۇمكىن دەگەن نۇكتەلەردە ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
سونداي-اق ءار عالىمنىڭ تۇجىرىمداماسى مەن بولجامدارى سان الۋان. ونىڭ ءبىرى بۇل عاجايىپ ەلدى اتلانت مۇحيتىنان ىزدەپ جۇرسە، ەندى بىرەۋلەرى ۋتوپيالىق مەملەكەت ىزدەرىن جەر جاهاننىڭ وزگە قۇرلىقتارىنان تاپقىسى كەلەدى. عالىمدارىمىز اتلانتيدانىڭ جۇرناعىن تاپسا، وتكەننىڭ وزىق وركەنيەتىنە ەسىك اشىلادى دەگەن سەنىمدە.
مۇزدىقتىڭ ارعى بەتى
كوپشىلىك مۇز باسقان سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتى مەن اتراكتيدادا ادام بالاسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس دەۋى مۇمكىن. ءبىراق كەي دەرەكتەرگە سەنسەك، اسان قايعى ىزدەگەن جەرۇيىق ءدال وسى مۇزدىقتاردىڭ ورنىندا بولعان. سونداي ەلگە گيپەربورەيا شاهارىن جاتقىزۋعا بولادى. ءتىپتى كەيبىر عالىمدار جوعارى مادەنيەتتى وركەنيەت وسى جەردەن باستاۋ العان دەگەن سەنىمدە. بۇل ەلدىڭ ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىندا بولعاندىعى راستالعان ەمەس. اڭىزداردا عاجايىپ بۇل مەكەندە قۇدايتەكتەس ادامداردىڭ تۇرعاندىعى ايتىلادى.
گيپەربورەيانىڭ دا ناقتى قاي جەردە ورنالاسقانى انىقتالعان جوق. ءبىراق قازىرگى گرەنلانديا، ورال تاۋى مەن سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنىڭ ورنى سول ەجەلگى گيپەربورەيالىقتار مەكەن ەتكەن جەر بولىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر بۇل وركەنيەتتىڭ جۇرناعىن تابۋدىڭ ەش مۇمكىندىگى جوق دەگەن ويدا. دەسەك تە، رەسەيدىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىمدارى سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنا عىلىمي ساياحات جاساۋدان جالىققان ەمەس. سونداي-اق ولار قارت ەۋرازيانىڭ سولتۇستىك بولىكتەرىنە ءجىتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى ماڭنان تابىلعان ەسكى جادىگەرلەر وتكەن وركەنيەتتىڭ قالدىعى بولۋى دا مۇمكىن عوي. كىم بىلەدى، قالىڭدىعى ءبىرتالاي شاقىرىمعا جەتەتىن مۇزدىقتاردىڭ استىندا نە بارىن؟ مۇمكىن مۇز تۇبىندە وتكەن كۇننىڭ ەستەلىكتەرى جاسىرىنىپ جاتقان شىعار.
ەجەلگى وركەنيەت ورتالىقتارى
تەك مۇزدىقتاردا عانا ەمەس، قۇم قايراڭداردان دا ەسكىنىڭ جۇرناقتارى تابىلىپ جاتىر. «قۇداي قاقپاسى» اتالعان ەجەلگى قالا - ۆاۆيلون دا قۇمعا ءسىڭىپ، قيراعان ءىرى قالانىڭ ءبىرى. ونىڭ نەگىزى 4500 جىل بۇرىن قالانعان دەسەدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى داۋىردە پايدا بولعان ۆاۆيلون قامالىنىڭ بيىكتىگى 90 مەترگە دەيىن جەتكەن ەكەن. قالا قابىرعالارى قۇرىلىسىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن كوزگە تۇسكەن. كەرەمەت قۇرىلىسىمەن عانا ەرەكشەلەنىپ قويماي، اسەم بەدەرلەرىمەن، ۇلكەن شەبەرلىكپەن سالىنعان سۋرەتتەرىمەن دە كوز ارباعان.
سونداي-اق ۆاۆيلوننىڭ وتە تالانتتى قولونەر شەبەرلەرى، سۋرەتشىلەر، مۇسىنشىلەرى مەن ۇستالارى قالانىڭ اتاعىن ەكى ەسەلەگەن.
عاجايىپ قالا تۋرالى دەرەكتەردى ەجەلگىنىڭ ءبىراز اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. ولاردىڭ اراسىندا ايگىلى گەرودوت تا بار. بۇگىنگى كۇنى بۇل قالانىڭ تەك قيراعان، قالدىقتارى عانا قالعان. تاريحشىلار بۇل قامالدىڭ تالقاندالۋ سەبەبىنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن بىلە الماي كەلەدى. وكىنىشكە قاراي، بۇل وزىق وركەنيەتتىڭ دە قۇپياسى قالامەن بىرگە قۇم قايراڭعا ءسىڭىپ كەتكەن.
ەجەلگى وركەنيەتتىڭ تاعى ءبىر ءىرى استاناسى رەتىندە ەسكى مەمفيس قالاسىن قاراستىرۋعا بولادى. بۇل قالا دا ءوز كەزەگىندە ۆاۆيلوننان ەش قالىسپايدى. ول ەجەلگى مىسىردىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى سانالعان. بۇل وركەنيەتتىڭ نەگىزى 4000 جىل بۇرىن قالانعان. ءدال وسى كەزەڭدە ەجەلگى مىسىردا ساۋدا مەن مادەنيەت ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن كورىنەدى. ال ونىڭ باي كىتاپحاناسى قالانى الەمنىڭ ەڭ ءىرى عىلىمي ورداسىنا اينالدىرعان. ءبىراق سەبەپسىزدەن- سەبەپسىز بۇل قالانى تۇرعىندار تاستاپ كەتكەن.
ەجەلگى وردانى زەرتتەۋشىلەر تەك 19- عاسىردا عانا تاپقان. بۇل ورايدا ۋاقىت پەن قۇم جانە ءنىل وزەنىنىڭ سۋى ءوز ەسەسىن جىبەرمەگەن. قالانىڭ قۇرىلىسى قۇمعا باتىپ، سۋمەن شايىلىپ، تەك جۇرناعى عانا قالعان. بۇل جەرلەردە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقان عالىمداردى قالانىڭ اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگى تاڭعالدىرۋدا. بۇل قالانىڭ ءبىر ۇشىنان ەكىنشى ۇشىنا جەتۋ ءۇشىن جاياۋ ادامعا 4 ساعات قاجەت بولعان. 17- عاسىردا جارتىلاي قۇلاعان مەمفيستى ءوز كوزىمەن كورگەن جازۋشى ابد ءال-لاتيفا دا قالانى وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىككە قاراي ارالاپ شىعۋ ءۇشىن جارتى كۇن ۋاقىت كەتەتىن جازعان ەكەن.
ول جارتىسىنان ازى عانا قالعان قۇرىلىسقا: «بۇل قۇرىلىستىڭ كەرەمەتتىلىگىنە ادامزات بالاسىنىڭ كوزى تويمايدى. ءتىپتى، مىقتى دەگەن شەشەن ءسوز يەلەرى بۇل سۇلۋلىقتى جەتكىزە الماس. تالقاندالعان عيماراتتار قاراعان سايىن تاڭعالدىرا تۇسەدى» دەپ باعا بەرگەن ەكەن. ءيا، جارتىلاي تالقاندالعان قالا وسىنداي ماقتاۋلارعا يە بولىپ جاتسا، ءبۇتىن قۇرىلىسىنىڭ كورىنىسى قانداي بولعان دەسەيشى؟ زەرتتەۋشىلەر قازىرگى تاڭدا وسىنداي ۇلكەن قالانىڭ قالاي سالىنعانى جانە ونىڭ نە سەبەپتى توزۋعا ۇشىراعانىن انىقتاۋعا تىرىسىپ جاتىر.
ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، مىسىردىڭ ەجەلگى پيراميدالارى مەن الىپ سفينكس ءمۇسىنىن سالعان شەبەرلەر وسى قالانىڭ تۇرعىندارى. ال مەكسيكا جەرىندە ورنالاسقان ەجەلگى مايا تايپاسى يەلىك ەتكەن چيچەن-يسا قالاسى جوعارىدا اتى اتالعان قالالار سەكىلدى ەسكى ەمەس. عالىمداردىڭ بولجامىنشا بۇل قۇرىلىستىڭ تاريحى 14-15 ءجۇزجىلدىقتاردى عانا قۇرايدى. ياعني ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ V-VI عاسىرلارىنا جاتقىزىلعان. ءوزىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىستارىمەن ەرەكشەلەنەتىن قالادا شاعىن وبسەرۆاتوريا بولعان. قالا قابىرعالارىندا تاريحتان، عىلىمنان، دىننەن حابار بەرەتىن جازۋلار مەن سۋرەتتەر بەدەرلەنگەن. ءتىپتى ولاردىڭ كەيبىر عىلىمي جەتىستىكتەرى ەۋروپالىق عالىمداردان الدەقاي-دا وزىق. بۇل قالانى ءوز كەزەگىندە 30000-عا جۋىق تۇرعىن مەكەن ەتكەن دەسەدى.
وڭتۇستىك امەريكانىڭ قۇزار شىڭىنا سالىنعان ماچۋ-پيكچۋ ەلدى مەكەنىن تۇرعىندار «اسپان قالاشىعى» اتاپ كەتكەن. بۇل قالا دا وركەنيەتى ۇمىت بولعان ينك تايپاسىنا تيەسىلى. تاۋدىڭ شىڭىنا قاشالىپ سالىنعان بۇل قۇرىلىس كولەمى اسا ۇلكەن ەمەس. ءبىراق قۇزعا سونداي شەبەرلىكپەن سالىنۋى كوپشىلىك تاڭدانىسىن تۋدىرىپ وتىر. بۇل قۇرىلىستى ينك تايپاسىنىڭ ءىرى كوسەمى پاچاكۋتەك سالعىزعان دەگەن جورامال بار.
وڭتۇستىك امەريكا جەرلەرىنە 1532- جىلدارى وتارلاۋشى يسپاندىقتار باسىپ كىرىپ، تايپا سول جىلى ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتكەن. ءبىراق يسپان كونكيستادورلارى بۇل قالاشىققا جەتە الماعان. ءدال وتارلاۋشىلار باسىپ كىرگەن جىلى قالا تۇرعىندارىنىڭ ءىز-تۇسسىز جوعالۋى عالىمداردىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرىپ وتىر. سول وتارلاۋشى توپتىڭ قولىنا تۇسپەگەنىنىڭ نەگىزىندە بۇل قۇرىلىس وسى كۇنگە دەيىن ەش بۇلىنبەستەن جاقسى ساقتالعان.
بۇل قۇرىلىستىڭ اتى دا، قانداي ماقساتپەن سالىنعانى دا بەلگىسىز. ارحەولوگتار ونىڭ ءدىني ماقساتتا سالىنعانىن ايتۋدا. ونى زەرتتەۋشىلەر تايپا كوسەمى پاچاكۋتەكتىڭ قۇرمەتىنە «ماچۋ-پيكچۋ» اتاپ كەتكەن. بۇل قالاشىققا ول كەزدەرى ەشقانداي كولىكپەن جەتۋ مۇمكىن ەمەس بولعان. شىڭعا ول كەزدىڭ ادامدارى جاياۋ كوتەرىلگەن ەكەن. قۇرىلىسشىلار وسىنداي ىڭعايسىز جەرگە قالا سالۋدىڭ قانشالىقتى قاجەت بولعانىن تۇسىنە الماي دال. تالاي عاسىرلار بويى بۇزىلماعان قالانىڭ باسپالداقتارى دا قوڭىرجاي كليماتتى تاۋدىڭ تابيعاتىنا دەس بەرمەپتى. اند تاۋىنىڭ ەتەگىن مەكەن ەتكەن ۇلتتار بۇل قالانى ەرەكشە قاسيەتتى ورىن سانايدى. ولار ءۇشىن ارعى اتالارىنان قالعان بۇل مۇرا - بۇگىنگى مەن كەشەگىنىڭ وركەنيەتىن بايلانىستىراتىن كيەلى كوپىر.
ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن». 2012
