ورتكە ورانعان «سەمەي ورمانى» جايلى نە بىلەمىز
وعان 1561 ادام، 320 بىرلىك تەحنيكا، ونىڭ ىشىندە 11 تىكۇشاق جۇمىلدىرىلعان. ءورت باستالعاننان بەرى اۋەدەن بارلىعى 777 رەت ەكى مىڭ توننا سۋ دا توگىلدى. ءبىراق ناتيجە كوڭىل كونشىتپەي وتىر
ورتكە ورانعان «سەمەي ورمانى»
ەلىمىزدىڭ اۋماعى وتە ۇلكەن بولعانىمەن ورماندى القاپ 10 پايىزدان استام عانا. ولاردىڭ جالپى اۋدانى 29,3 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. ورماندى القاپتىڭ تىم از بولۋىنىڭ باستى سەبەبى جەرىمىزدىڭ نەگىزگى بولىگى قۇرعاق، جارتىلاي ءشول جانە ءشولدى ايماقتاردا ورنالاسقاندىعى. ويتكەنى، ورمان اعاشتارى ىلعال مول تۇسەتىن القاپتاردا وسەدى. ال ىلعالدى القاپتاردىڭ ءبىرى - اباي وبلىسى. وسى وڭىردە «سەمەي ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي رەزەرۆاتى ورنالاسقان. اۋماعى 665 مىڭ گەكتاردان اساتىن تابيعي رەزەرۆات 2003-جىلدىڭ قاڭتارىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قۇرىلعان. 2005-جىلى قورىق قۇرامىنا ءۇرجار اۋدانىنىڭ 1610 گەكتار جەرى، 2008-جىلى زنامەنكا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ بوسالقى جەرىنەن 1725 گەكتار جايىلىم جەرى قوسىلعان. ال 2014-جىلى ەل ۇكىمەت قاۋلىسىمەن رەزەرۆاتتىڭ جالپى اۋدانى 804,2 گەكتار جەرى بۇلاق س ە س- ءىن سالۋعا بەرىلگەن.
بۇگىندە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قاراستى «سەمەي ورمانى» اباي وبلىسىنىڭ اباي، اياگوز، بەسقاراعاي، بورودۋليحا، جارما، كوكپەكتى، ءۇرجار جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تارباعاتاي اۋداندارىنىڭ اۋماعىن الىپ جاتىر. رەزەرۆاتتىڭ 10 فيليالى جانە ولاردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن 35 ورمان شارۋاشىلىعى بار.
گەوگرافيالىق تۇرعىدان قورىق اۋماعى ەرتىس جازىعى، كوكپەكتى-شار ۇساق شوقىلارى مەن شىڭعىستاۋ تاۋلارى شەگىندە ورنالاسقان. اۋماعى دالا، ورمان، ءشول، بۇتالى، شالعىندى جانە باتپاقتى وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ بىرەگەي ۇيلەسىمىمەن سيپاتتالادى. جالدى ورماندارىندا جوعارعى ساتىلى وسىمدىكتەر فلوراسىنىڭ 201 تۇقىمداسى مەن 61 تۇقىمنىڭ 344 ءتۇرى وسەدى. ولاردىڭ نەگىزىن جابىق تۇقىمدىلاردىڭ 340 ءتۇرى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە: قوس جارناقتىلار - 80,59 پايىز (274 ءتۇر)، دارا جارناقتىلار - 19,41 پايىز (66 ءتۇر). وسىمدىكتەرى ورمانعا ءتان. قاراعاي، قايىڭ جانە كوكتەرەك ورماندارىنىڭ دالالىق بەلدەۋىندە ورنالاسۋى بۇل اۋماقتا سۋقورعاۋ مەن ەستەتيكالىق ماڭىزى زور. ورماندار قۇمدا جانە جەر استى سۋلارى جاقىن جەردە كەڭ تارالعان. مۇنداي اۋماقتاردىڭ ادەتتە جەر بەدەرى - قاراعاي نەمەسە كوكتەرەك- قايىڭ ورماندارى مەن قۇمدى دالالاردىڭ كەزەكتەسۋى. ورمان تۇزەتىن نەگىزگى تۇرلەر: قاراعاي، قوتىر قايىڭ جانە كوكتەرەك. ءشوپ قاباتىندا دانەكتى استىق تۇقىمداستار - قاۋىرسىندى قاۋ جانە بەتەگە، سونداي-اق مارشالل جۋسانى مەن دالا جۋساندارى باسىم. باتپاقتى جەرلەرىندە - قياق، قامىس، قوسباس، گيگروفيتتى وسىمدىكتەر وسەدى.
قورىقتاعى ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ فاۋناسى 354 تۇردەن تۇرادى. ونىڭ ىشىندە دوڭگەلەكاۋىزدىلاردىڭ – 2، بالىقتاردىڭ – 25، قوسمەكەندىلەردىڭ – 4، باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ – 16، قۇستاردىڭ – 234، سۇتقورەكتىلەردىڭ - 83 ءتۇرى بار. بۇلان، ەلىك، جابايى شوشقا، قاسقىر، تۇلكى، قارساق، شاقىلداق كەڭىنەن تارالعان. قۇستاردىڭ ىشىندە بوزتورعاي، سۇر ءشىل، دالا قىرانى، دالا قۇلادىنى، سۋ قويمالارىندا سۋدا جۇزەتىن قۇستار باسىم. جارما تارماعىنىڭ اۋماعىندا ارقار، سىلەۋسىن، ساسىقكۇزەن، اققالاق، سۋىر، قوڭىر ايۋ كەزدەسەدى. قارا دەگەلەك، يتەلگى، اقباس تىرنا، لاشىن، جىلانشى بۇركىت، قىزىلجەمساۋلى قاراشاقاز، جالباعاي، ارقار قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن.
قورىق اۋماعىندا 7 وتريادقا جاتاتىن بالىقتىڭ 25 ءتۇرى بار. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن ءتورت ءتۇرى - تايمەن، سىلان، ءسىبىر بەكىرەسى جانە بالقاش الابۇعاسى. رەزەرۆاتتا قازاقستان جەرىندە مەكەندەيتىن قوسمەكەندىلەردىڭ 12 ءتۇرىنىڭ ىشىندەگى قۇيرىقسىز قوسمەكەندىلەر وتريادىنان 4 ءتۇر كەزدەسەدى - جاسىل قۇرباقا مەن كادىمگى قۇرباقالار، كولباقا جانە ءسۇيىرتۇمسىق باقالار. باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 2 وتريادىنىڭ 16 ءتۇرى كەزدەسەدى.
ءورتتى جىلدام سوندىرۋگە نە كەدەرگى بولدى؟
اباي وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى دميتريي گاريكوۆتىڭ ايتۋىنشا، 14 ورمانشىنىڭ ءومىرىن جالماعان ورمان ءورتى 2 رەت تۇسكەن نايزاعايدان تۇتانعان. دەگەنمەن، بۇل - بولجام عانا. بۇگىندە ءورت فاكتىسى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعانى بەلگىلى. ورتكە قاتىستى تەرگەۋ قىلمىستىق كودەكستىڭ «ابايسىزدا ەكى جانە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەپ سوققان ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىن بۇزۋ» بابى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان دا وتتىڭ نەدەن تۇتانعانىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى انىقتاي جاتار.
جالپى، ورمان ءورتى جەر بەتىن شارپىعان كەزدە جاپىراق، بۇتا، ءشوپ-شالام، كوك ءشوپ، اعاشتىڭ جاس وسكىندەرى جانادى. وت قىزۋى 400-900 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. جالىن 1 مەترگە دەيىن كوتەرىلىپ، ءورت ساعاتىنا 0,25-5 شاقىرىم جىلدامدىقپەن تارالادى. ءورت جەل باعىتىنا، كۇشىنە قاراي ساعاتىنا 5-25 شاقىرىمعا دەيىن دە ءورشيدى. ال وڭىردە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ 30 گرادۋسقا دەيىن ىسىپ، جەلدىڭ كوتەرىلۋى ءورتتى سوندىرۋگە مۇرشا بەرەر ەمەس.
«سەمەي ورمانى» قاشان قالپىنا كەلەدى ؟
«Baitaq» جاسىلدار پارتياسىنىڭ قىزمەتكەرى، تابيعات جاناشىرى عاني نازاربەكتىڭ پىكىرىنشە، جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلعاننىڭ وزىندە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋگە 30-40 جىل ۋاقىت كەرەك. ءبىراق ورمانداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىنعا سوعادى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2 ميلليارد ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋىمىز كەرەك. ءبىراق قازىرگى تاڭدا ءوسىپ تۇرعان ورمانىمىزدى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى ودان دا ماڭىزدى بولىپ تۇر. ول ءۇشىن بىزگە «سەمەي ورمانى» سياقتى ۇلكەن ورمانداردىڭ اراسىن ءبولۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك سەكىلدى. ءبىر جەردە وت تۇتانسا، 5-6 مىڭ گەكتار جەر جانىپ، كەلەسى ءبىر ۋچاسكەگە وتپەيتىندەي ارالارىن اشۋ كەرەك-اۋ. ويتكەنى ءبىر جەردە ءورت بولسا، ول توقتامايدى. بۇكىل ورماندى قازىر شارپىپ بارا جاتىر. ول جەردە تەك ورمان اعاشتارى عانا ەمەس، مىڭداعان قۇس بار. ءقازىر قۇستاردىڭ جۇمىرتقالايتىن، ياعني بالاپان باسىپ شىعاراتىن كەزى. ودان كەيىن ومىرتقاسىزدار بار. ولاردىڭ ءبارى قىرىلىپ قالدى. جالپى، ەكوجۇيە وتە ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراپ وتىر. ونى ەسەپتەۋ وتە قيىن»، - دەيدى ول.
ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى يۋزان تاڭىربەرگەنوۆ تە ءورتتىڭ زالالى مەن ورماندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
«بۇگىندە ورماننىڭ 60 مىڭ گەكتارى ورتەنىپ كەتتى. ەگەر جىل سايىن 1,5 - 2 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزعاننىڭ وزىندە ونى قالپىنا كەلتىرۋگە كەم دەگەندە 30 جىل كەرەك. ءبىراق قازىر ءورتتىڭ اۋماعى ودان سايىن ارتىپ جاتىر. ورمان بۇرىنعى قالپىنا كەلىپ، تولىق قالىپتاسۋى ءۇشىن 50-60 جىل قاجەت»، - دەدى يۋزان تاڭىربەرگەنوۆ.
ال ەكولوگ لاۋرا مالىكوۆا ورمان ورتىمەن كۇرەستە جاۋاپتى شەنەۋنىكتەردىڭ بەي-جايلىعىنا قىنجىلادى.
«سەمەي ورمانى مەن باسقا دا ورماندار - مەملەكەتتىك قورعاۋىنداعى ەرەكشە اۋماقتار. ورمانداردا اعاشتار وتىرعىزۋ، كۇتىپ- باپتاۋ جانە ورتتەن ساقتاۋ - ورمانشىلاردىڭ مىندەتى. ورمان سالاسىندا ءتىلسىز جاۋدىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالار بار. ايتا كەتۋ كەرەك، 30 جىلدىڭ ىشىندە مۇنداي توتەنشە جاعداي بولعان جوق. دەمەك، بۇل ماسەلە جۇيەدە ەمەس، ماسەلە - ەكولوگيا مينيسترلىگىندە وتىرعان كادرلاردا. ولار ءوز سالاسىن بىلمەيدى جانە جاۋاپكەرشىلىك العىسى كەلمەيدى»، - دەدى لاۋرا مالىكوۆا.
