ازالى جىلدار اقيقاتى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي، الماتى وبلىس اكىمدىگى جانىنان ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندە بەس جۇمىس توبى قۇرىلىپ، ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ زەردەلەۋ جانە انىقتاۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە، جالپى سانى 2003 ءىس، 4291 ادام - ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تولىق اقتاۋعا جاتاتىندىعى انىقتالعان.

- «الماتى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى» ك م م-نىڭ ەكى جابىق قورىنا 2021 -جىلدىڭ شىلدە- تامىز ايلارىندا ەكى كەزەڭمەن، اتاپ ايتقاندا، №685 «الما-اتينسكي وبلاستنوي يسپولنيتەلنىي كوميتەت»، №408 «الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى» قورىنداعى قۇپيا قۇجاتتارىنا قور قۇرۋشى مەكەمەلەرمەن بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىلىپ، قۇپياسىزداندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. قۇپياسىزداندىرىلعان قۇجاتتار قۇرامىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتار تۋرالى دەرەكتەر انىقتالدى، - دەيدى الماتى وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ جانە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى گۇلميرا اسىلحانوۆا.

ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا سانداعان جىل بويى مۇراعات سورەلەرىندە سارعايعان قۇجاتتار جارىققا شىقتى. 1927-1953 -جىلدارعا دەيىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعانداردىڭ قارالى ءتىزىمى جاريالاندى. ۇزاق جىلدان كەيىن عانا كوپتەگەن الاشتىڭ ارداقتى ازاماتىنىڭ ەسىمى حالقىمىزعا قايتا ورالدى.

- 1937 -جىلدىڭ 30-شىلدەسىندە ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى نيكولاي ەجوۆتىڭ №00447 بۇيرىعى جارىق كورەدى. بۇل بۇيرىق بويىنشا قازاق ك س ر-ىندە 5-تامىز بەن 12-جەلتوقسان ارالىعىندا 2500 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، 5 مىڭ ادام ە ت ل (ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرى) جىبەرىلۋ كەرەك بولعان. ءبىراق ستاليننىڭ رەپرەسسيالىق ساياساتى 11 ايعا سوزىلىپ 25 مىڭ ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، 103 مىڭ استام ادام ە ت ل-گە جىبەرىلدى. ۇلت زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگى الماتى قالاسىنداعى ن ك ۆ د تۇرمەسىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، جاسىرىن تۇردە جاڭالىق ەلدى مەكەنىنە كومىلگەن، - دەيدى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەيىرجان مۇسابايەۆ.

ءارتۇرلى ەسەپ بويىنشا 5 مىڭعا جۋىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى جاڭالىق اۋلىنىڭ اۋماعىنا كومىلگەن، ولاردىڭ ىشىندە الاش قايراتكەرلەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى، حالەل دوسمۇحامەد ۇلى، سونداي- اق ساكەن سەيفۋللين، بەيىمبەت مايلين، ءىلياس جانسۇگىروۆ، وراز جاندوسوۆ، ىدىرىس كوشكىنوۆ، كاپەز بايعابىلوۆ، ماناپ بايپاقوۆ سىندى تاريحي تۇلعالار بار. ۇزاق جىلدار بويى جاڭالىق ەلدى مەكەنى ءستاليننىڭ ۇلكەن تەررورىنىڭ قۇرباندارىن جاسىرىن جەرلەگەن جەر بولىپ كەلدى. تەك 1989 -جىلى عانا انىقتالىپ، بەلگى قويىلدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا 2002 -جىلى جاڭالىق اۋىلىندا مەموريالدى كەشەن تۇرعىزىلىپ، 2018 -جىلى جانىنان ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى اشىلدى.

ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى ءۇش زالدان تۇرادى. ونىڭ العاشقىسى - ەلىمىزدەگى 1916-1986 -جىلدار ارالىعىنداعى قۋعىن-سۇرگىن تاريحى ەكسپوزيتسيالىق زالىندا ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جەكە زاتتارى، سۋرەتتەرى، قۇجاتتارى جانە ۇرپاقتارىنىڭ مۋزەيگە سىيعا بەرگەن جادىگەرلەرى تۇر. سونىمەن قوسا رەپرەسسيا جىلدارىن كورسەتۋ ماقساتىندا ءتورت تاقىرىپتىق ديوراما قويىلعان.

ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان ەكىنشى زالدا الماتى وبلىسى بويىنشا قۋعىنعا ۇشىراعان 4125 ادامنىڭ ەسىمى قارا ءمارمار تاسقا قاشالىپ جازىلعان، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن 172 زيالىنىڭ دا ءتىزىمى وسى زالدا تۇر.

ءۇشىنشى زال ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەپ جۇرگەن «ادىلەت» تاريحي- اعارتۋشىلىق قوعامىنىڭ قىزمەتىنە ارنالعان. بۇل زالدا اتالعان قوعام تاراپىنان شىعارىلعان كىتاپتارمەن، زەرتتەۋلەرمەن تانىسۋعا بولادى.

تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ، سول جىلدارداعى قايعىلى وقيعالارعا وبەكتيۆتى باعا بەرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنداعى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توپتارى تاراپىنان رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ، «قاستەك كوتەرىلىسى. 1928 -جىل»، «يمپەريالىق- پوليتسەيلىك قاداعالاۋدىڭ تاريحى»، «الاتاۋ ءوڭىرى: الاش قايراتكەرلەرى»، «1928: مۇلىكتى تاركىلەۋ تاريحىنان - بالقاش اۋدانى» اتتى قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى.

قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى مەن ءوڭىر جۇرتشىلىعى جىل سايىن الماتى قالاسىنان 40 شاقىرىم جەردەگى جاڭالىق اۋىلىندا جاتقان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. قارالى كۇنگە وراي، جاڭالىق اۋىلىنداعى مەموريالدىق ەسكەرتكىشكە جيىلىپ، ەسكە الۋ ءىس-شاراسىن وتكىزەدى. بىلتىر دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن جاڭالىق اۋىلىندا «الاش ارىستارى» مەشىت جاماعاتقا ەسىك اشقاندىعىن دا ايتۋ ارتىق ەتپەس.

تاريحي جادىمىزدا جاتتالعان سول زامانداعى قيىن كەزەڭدەردىڭ تابى ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى ودان ءارى بەكەمدەپ، حالىقتىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالماق.

ۇلبوسىن يسابەك

الماتى وبلىسى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى