قىتاي مەديتسيناسى: وقىتۋ، دياگنوستيكا جانە ەمدەۋ قۇپيالارى
كەيبىر ادامداردا ءدارى-دارمەككە، ۋلترادىبىستىق ساۋلەلەنۋگە دەگەن قورقىنىش بار. سوندىقتان ولار ءۇشىن ءداستۇرلى مەديتسينا ەمدەۋدىڭ قاۋىپسىز ءتۇرى سانالادى. ەلىمىزدە ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى ەرەكشە تانىمالدىققا يە.
وسى ورايدا «قازاقپارات» ءتىلشىسى پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى اۋرۋحاناسى قالپىنا كەلتىرۋ ەمى جانە وڭالتۋ بولىمشەسىنىڭ رەفلەكسوتەراپيەۆت-دارىگەرى اينۇر قۇرمەتبەكتى سوزگە تارتىپ، ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى قانداي اۋرۋلارعا ءتيىمدى ەكەنىن، سالادا قانداي پروبلەمالار بار ەكەندىگىن بىلگەن ەدى.
اعزانى تۇتاستاي قاراۋ
«ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى قازاقستاندىقتار اراسىندا زور سۇرانىسقا يە. حالىق اعزا اۋرۋمەن وزدىگىنەن كۇرەسە الۋى ءۇشىن ونى نىعايتۋدا ءدارى-دارمەكسىز ەم ىزدەۋگە تىرىسادى. تانىمال باعىتتار - ينە تەراپياسى مەن شوپپەن ەمدەۋ. ولار دەنەنى ءبىرتۇتاس رەتىندە قاراستىرۋعا باعىتتالعان. ايتالىق، ءسىزدىڭ ارقاڭىز نەمەسە باسىڭىز اۋىرادى دەلىك. دارىگەرلەر ارقاداعى اۋىرسىنۋدىڭ نەدەن ەكەنىن ىزدەيدى. سوندىقتان دا ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىنىڭ بارلىق ءادىسى ساۋىقتىرۋعا باعىتتالعان»، - دەپ اتاپ ءوتتى رەفلەكسوتەراپيەۆت-دارىگەر اينۇر قۇرمەتبەك.
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، ءداستۇرلى مەديتسينا حيرۋرگيادان باسقا بارلىق دەرلىك اۋرۋدى ەمدەيدى.
«ونكولوگيانى قوسپاعاندا تەراپيەۆتىك اۋرۋلاردى ءشوپتىڭ كومەگىمەن ەمدەۋگە بولادى. دەگەنمەن، ونكولوگيا كەزىندە دە ناۋقاستىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتەسەتىن بەلگىلى ءبىر ەمدەۋ ادىستەرى بار: مۋزىكا، شوپپەن ەمدەۋ. سونىمەن قاتار وندا تسيگۋن تەراپياسى دا بار. وسى ءۇش ءادىس ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ەڭ سوڭعى ساتىسىندا ەمدەلۋگە، جاي-كۇيدى ۇستاپ تۇرۋعا جانە ءومىرىڭىزدى ۇزارتۋعا كومەكتەسەدى»، - دەدى مامان.
دياگنوستيكالاۋدىڭ ءۇش ءادىسى
ادەتتە پاتسيەنت ەمدەلەر الدىندا تەكسەرۋدەن وتەدى. ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىندا دياگنوستيكانىڭ ءۇش ءادىسى قولدانىلادى: سۇراق قويۋ، تامىر سوعىسى ارقىلى جانە ءتىلدى تەكسەرۋ ارقىلى دياگنوستيكالاۋ.
سۇراق قويۋ ءادىسى كەزىندە دارىگەر پاتسيەنتتەن ءوزىن نە الاڭداتاتىنىن سۇرايدى. تامىر سوعىسى ارقىلى دياگنوستيكالاۋ - تامىر سوعىسىنىڭ 28 ءتۇرى بويىنشا بەلگىلى ءبىر اۋرۋدىڭ قانداي مۇشەگە نەمەسە جۇيەگە تيەسىلى ەكەنى انىقتالادى. ءتىلدى تەكسەرۋ كومەگىمەن دياگنوستيكالاۋعا كەلەر بولساق، ناۋقاس ءتىلىن كورسەتكەن كەزدە بىردەن ادامنىڭ اعزاسىندا نەندەي جايت بولىپ جاتقانىن بىردەن بىلۋگە بولادى. شامامەن ءتىلدىڭ 20 ءارتۇرى بار. سونىڭ كومەگىمەن دياگنوز قويىلادى.
«ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى اۋرۋدى بەس ەلەمەنتكە بولەدى: سۋىق، جەل، قىزۋ، ىلعال جانە قاقىرىق. وسى بەس فاكتور اۋرۋ تۋدىرادى. ولاردىڭ فيلوسوفياسى وتە نازىك. ەرىن - اسقازاننىڭ جاي-كۇيىنىڭ كورىنىسى، مۇرىن - وكپە، كوز - جۇرەك، قۇلاق - بۇيرەگىمىز. ناۋقاس تەكسەرىلۋگە كەلگەندە، كوزبەن قاراپ دياگنوز قويىڭىز، تامىر سوعىسىن تىڭدايسىز، ءتىلىن قارايسىز. سودان كەيىن ناۋقاستا قانداي پروبلەما بار ەكەنىن ءبىلىپ، دياگنوز قويا الاسىز»، - دەدى اينۇر قۇرمەتبەك.
ينەمەن ەمدەۋدىڭ 7-10 پروتسەدۋراسىنان كەيىن بەت جۇيكەسى نيەۆريتىمەن كەلگەن ناۋقاس ەمدەلەدى
ەمدەۋگە كەلەتىن بولساق، ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىنىڭ تانىمال باعىتتارى - ينەمەن جانە شوپپەن ەمدەۋدى قاراستىرىپ كورەيىك.
دارىگەردىڭ ايتۋىنشا، ينە تەراپياسى نەگىزىنەن نيەۆرولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدە قولدانىلادى. ينەمەن ەمدەۋدەن كەيىن ونىڭ اسەرى ايقىن بىلىنەدى: ناۋقاستىڭ جاعدايى جاقسارادى، ال دارىگەر ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن بىردەن كورەدى.
«نيەۆرولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ىشىندە بەت جۇيكەسى نيەۆريتى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل اۋرۋدىڭ بەلگىلەرى: بەت تولىعىمەن قيسايادى، بۇلشىق ەت باقىلاۋعا كونبەيدى، ءتىپتى كوزىن جۇما المايدى. مۇنداي جايت ادام كۇيگەلەكتەنگەندە، جاراقات العاندا نەمەسە دەنەگە اۋىرتپالىق تۇسكەندە ورىن الادى. بەت جۇيكەسى نيەۆرتيىمەن كەلگەن ناۋقاستارعا ينەمەن ەمدەۋ 100 پايىز بىردەن ءارى جىلدام كومەكتەسەدى. ايتالىق، بەتى قيسايىپ، كوزى جابىلىمايتىن، ەرنى قيسايعان ناۋقاس 7-10 پروەدۋرا العاننان كەيىن وندا ءبارى قالپىنا كەلەدى»، - دەدى رەفلەكسوتەراپيەۆت-دارىگەر.
مۇنان بولەك، ينە تەراپياسى بەل، مويىن اۋىرعاندا وتە ءتيىمدى. ينەمەن ەمدەۋ مۇنداي اۋرۋدى بىردەن باسادى.
«ماسەلەن، پاتسيەنت 39 جاستا. ونىڭ بەلىندە جارىق بار، وڭ اياعى جانسىزدانعان. ناۋقاس بىزگە قابىنۋعا قارسى ءدارى ىشكەنىمەن، ەش كومەگى بولماعان سوڭ كەڭەس الۋعا كەلەدى. بىزگە ءبىرىنشى پروتسەدۋراعا كەلگەندە سوزۋ جاتتىعۋىن جاسايمىز، ال ەكىنشى، ءۇشىنشى پروتسەدۋرادان كەيىن اياقتاعى اۋرۋ تولىعىمەن كەتەدى»، - دەپ تۇسىندىرەدى دارىگەر.
قان الۋ ءادىسى قىسىمدى قالاي تومەندەتەدى
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، اۋرۋحاناعا كۇرەتامىر قىسىمىمەن ناۋقاستار ءجيى جۇگىنەدى.
«بۇل دا كەڭىنەن تاراعان اۋرۋلاردىڭ ءبىرى سانالدى. ءتىپتى، بىردە قان قىسىمى 180/100 بولعان ناۋقاس ءتۇستى. ءبىز قۇلاعىنان قان الدىق. جارتى، ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە قان قىسىمىن بىردەن تۇسىرۋگە كومەكتەسەتىن ارنايى نۇكتەلەر بار. قانداي دا ءبىر ءدارىسىز قان قىسىمىن تۇسىرە الامىز. بۇل ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىندا كەڭىنەن تاراعان ادىستەردىڭ ءبىرى. قان العان كەزدە قان قىسىمى تۇسەدى. 20 مينۋتتان كەيىن قان قىسىمىن ولشەگەن كەزدە ول قالىپتى دەڭگەيگە تۇسەدى»، - دەدى ول.
قازاقستاندا شوپپەن ەمدەۋ نەلىكتەن جاقسى دامىماعان؟
شوپپەن ەمدەۋ - بۇل دارىلىك وسىمدىكتەردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن اۋرۋلاردى ەمدەۋ جانە الدىن الۋ ءادىسى. اينۇر قۇرمەتبەكتىڭ ايتۋىنشا، ادام اعزاسىندا 500 دەن استام بەلسەندى بيولوگيالىق نۇكتە بار. ولاردىڭ 100-150 ءىن دارىگەرلەر ءجيى قولدانادى. دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ 5 مىڭنان استام اتاۋى بار. ءبىراق ولاردىڭ تەك 100 گە جۋىعى عانا ءجيى قولدانىلادى، قالعاندارى جەكە جاعدايلاردا كادەگە جارايدى.
الايدا، دارىگەر اتاپ وتكەندەي، ءشوپ مەديتسيناسى ەلدە ينە تەراپياسى سياقتى جاقسى دامىماعان.
«دايىن قىتايلىق دارىلەر، جاڭا قايناتىلعان ءشوپ دارىلەرى بار. ولارمەن كوبىنەسە جەكە مەديتسينالىق كلينيكالار اينالىسادى. نەلىكتەن؟ ولار (ءشوپ دارىلەرى) قازاقستاندا رەسمي تىركەلمەگەن. ولاردى پاتسيەنتتەرگە قولدانۋعا رۇقسات جوق. بۇل پرەپاراتتار قانداي اۋرۋلارعا جاقسى كومەكتەسەتىنىن بىلەتىن دارىگەرلەر وزدەرى تاپسىرىس بەرەدى نەمەسە قازاقستاندا قايناتادى. ەگەر مەن قانداي دا ءبىر اۋرۋلارعا ينە تەراپياسى كومەكتەسپەيتىنىن بايقاسام، وندا فيتوپرەپاراتتاردى قابىلداۋعا كەڭەس بەرەمىن. پاتسيەنتتەر ولاردى قالادا ساتىپ الا الادى نەمەسە قىتايدان تاپسىرىس بەرەدى. الماتىدا استاناعا قاراعاندا فيتوپرەپاراتتار كوپ»، - دەدى اينۇر قۇرمەتبەك.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر پاتسيەنت ءدارى-دارمەكتەردىڭ ەمدەلۋگە كومەكتەسەتىنىن كورسە، وندا ولار ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سول ءدارى- دارمەكتەردى ءدارىحانالاردان نەمەسە جەكە مەديتسينالىق ورتالىقتاردان ىزدەي باستايدى. بۇل ءدارى- دارمەكتى قازاقستانعا جەتكىزۋمەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر قىتايعا بارۋى، زەرتحانالاردى ارالاۋى، ولاردى فيتوپرەپاراتتاردى ساتىپ الۋعا سەندىرۋى ءۇشىن قوماقتى قاراجات سالۋى كەرەك. بەس جىل بۇرىن قازاقستان ءجيى قولدانىلاتىن فيتوپرەپاراتتاردىڭ 55 اتاۋىن تىركەي الدى. دارىگەردىڭ پىكىرىنشە، بۇل باعىتتى ودان ءارى دامىتۋ كەرەك.
«فيتوتەراپيا ەندوكريندىك اۋرۋلارعا، قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىنا، نيەۆرولوگيالىق اۋرۋلارعا، پەدياتريا، گينەكولوگيا، ۋرولوگياعا كومەكتەسەدى. مەن گينەكولوگيا مەن ۋرولوگياعا باسا نازار اۋدارار ەدىم. گينەكولوگيالىق اۋرۋلاردا بەدەۋلىك وتە ءجيى كەزدەسەدى. بارلىعى ە ك ۇ- عا جۇگىنەدى. ەرەكشە جايت ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. ناۋقاس 36 جاستا. ول ەشقاشان بوسانباعان. نەكەلەسكەنىنە 12 جىلدان اسقان. ءۇش رەت ەكۇ جاساتقانىمەن ەش ناتيجە بولماعان. ءداستۇرلى شىعىس مەديتسيناسى ادىستەرىمەن الدىمەن دياگنوز قويىلدى. ءدارى-دارمەكتەر تاعايىندالدى، سودان كەيىن ينە تەرەپياسىمەن ىنتالاندىرىلدى. ءۇش ايدان كەيىن جۇكتى بولدى. اسقازان-ىشەك جولىندا ازداپ پروبلەماسى بار ەدى. سونداي-اق، وندا اشۋلانشاقتىق، جۇكتى بولا المايتىندىقتان قورقۋ سەزىمى بولدى. دەگەنمەن، ەمدەلگەننەن كەيىن دەنى ساۋ بالانى دۇنيەگە اكەلدى. ۋرولوگيادا كەڭ تارالعان اۋرۋلاردىڭ ءبىرى - پروستاتيت. ءىسىنۋدى، قابىنۋ پروتسەسىن كەتىرەتىن ءبىر ءدارى بار. ونىڭ قۇرامىندا التى ءشوپ بار. بۇل ءدارى اللەرگيالىق رەاكسيالار تۋدىرمايدى، گينەكولوگيالىق جانە ۋرولوگيالىق اۋرۋلارعا دا كومەكتەسەدى»، - دەدى دارىگەر اينۇر قۇرمەتبەك.
قىتايدا ستۋدەنتتەرگە ءداستۇرلى مەديتسيناسىنىڭ بارلىق قۇپياسى بىردەن اشىلمايدى
دارىگەر اينۇر قۇرمەتبەك 35 جاستا. ول ق ر پ ءى ب مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ اۋرۋحاناسى اشىلعان ساتىنەن باستاپ جۇمىس ىستەيدى. دارىگەر ماماندىق تاڭداۋ تۋرالى ويلانعاندا، اتا-اناسى ءداستۇرلى مەديتسينا سالاسىن دامىتۋعا كەڭەس بەرگەن.
«اجەم ەمشى بولعان، ادامداردى شوپتەرمەن ەمدەگەن. اكەم اجەمنىڭ جولىن جالعاستىرعانىمدى قالادى. مەندە دە وسىنداي مەديتسيناعا قىزىعۋشىلىق بولعان ەدى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس مەديتسيناسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. وندا 4 اي وقىعاننان كەيىن قاجەتتى ءبىلىم مەن اقپارات المايتىنىمدى ءتۇسىندىم. سول كەزەڭدە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ىرىكتەۋ اشىلىپ، ءوتىنىش بەردىم دە قىتايعا وقۋعا ءتۇستىم. قىتاي شىعىس جانە تيبەت مەديتسيناسىن وقىتۋدا كوشباسشى سانالادى. سوندىقتان سول ەلدى تاڭدادىم. الدىمەن شانحايدا ءبىر جىل بويى قىتاي ءتىلىن ۇيرەندىم، سودان كەيىن بەيجىڭ ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. قىتاي ءتىلىن جەتىك بىلەمىن. باكالاۆرياتتى بىتىرگەننەن كەيىن شانحاي ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى ۋنيۆەرسيتەتىنە ينە تەراپياسى باعىتىندا ينتەرناتۋراعا ءتۇستىم»، - دەدى دارىگەر.
ونىڭ ايتۋىنشا، قىتايدا ستۋدەنتتەر اراسىندا ۇلكەن باسەكەلەستىك بار. ولاردىڭ وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعى جوعارى، تيىسىنشە قازاقستانعا قاراعاندا قوسىمشا اقپارات كوپ. ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىندا بارلىعىنا اشىلماعان قۇپيا دا كوپ.
«ولار قۇپيا ۇستايتىن كوپتەگەن جاسىرىن رەتسەپت بار. پاندەمياعا دەيىن وقۋىمدى اياقتاعاننان سوڭ جىلىنا بىرنەشە رەت تاجىريبە ءبولىسۋ، كۇردەلى ناۋقاستاردى ۇعىنۋ ءۇشىن مۇعالىمدەرىمە باردىم. جىلدار بويى وقۋ كەرەك. قۇپيا وتە كوپ. ولار بارلىعىن بىردەن اشا بەرمەيدى. ەگەر ادامنىڭ شىنىمەن بىردەڭە جاساۋعا تىرىسىپ جاتقانىن جانە قالايتىنىن كورسە عانا اقپاراتپەن بولىسەدى»، - دەدى دارىگەر.
قازاقستاندا ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىن دامىتۋداعى ەلەۋلى پروبلەمالار
قازاقستاندا ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىن دامىتۋ سالاسىندا پروبلەمالار دا جەتكىلىكتى. بۇل - كاسىبي كادرلاردىڭ تاپشىلىعى، نارىقتا ءتيىستى ليتسەنزياسىز جۇمىس ىستەيتىن جەكە كلينيكالاردىڭ جاپپاي پايدا بولۋى، فيتوپرەپاراتتاردىڭ تاپشىلىعى.
«شىعىس مەديتسيناسىنا قاتىستى تەرىس پىكىرلەر بولماۋى ءۇشىن ەلدەگى كوپتەگەن جەكە كلينيكالاردى زەرتتەۋ قاجەت. جەكە مەديتسينالىق ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ليتسەنزيا بەرۋگە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ قاجەت. قازىر ەرىنبەگەننىڭ ءبارى وسى ىسپەن اينالىسادى. تاعى ءبىر ماسەلە - فيتوپرەپاراتتاردى رەسمي تىركەۋ قاجەت. ەگەر 100 ءدارى رەسمي تۇردە تىركەلسە، بۇل پاتسيەنتتەردى ەمدەۋگە كومەكتەسەدى. دامىعان ەلدەردە ولار جاقسى تارالعان. بۇعان قوسا، جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ قاجەت»، - دەدى اينۇر قۇرمەتبەك.
اۆتور: مارلان جيەمباي
