حالىققا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن بە، مىنەزدەن بە؟

1916 -جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان اق پاتشاعا قارسى اتقا قونعان قازاق بۇل تۇبەگەيلى وزگەرىستى قۋانا قارسى الدى. سول جىلدىڭ قازان ايىندا بولشيەۆيكتىك توڭكەرىس ءوتىپ، ول 5 جىلعا سوزىلعان قاندى ازامات سوعىسىنىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولدى.

رەسەي حالقى «اق» پەن «قىزىل» جانە ولاردى مويىندامايتىن «جاسىل»، «قارا» سەكىلدى سانسىز قوزعالىس پەن پارتياعا ءبولىنىپ، ءوزارا اياۋسىز قىرقىستى. قانتوگىس، ادام ءولتىرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالدى. سونداي وتپەلى كەزەڭدە شەت ۇلتتاردان شىققان زيالىلار ءوز تالاپتارىن قويا ءبىلدى جانە ولار ەلەمەۋگە بولمايتىن كۇشكە اينالدى. قازاق بۇل كەزەڭدە «ارتتا قالعان قاراڭعى حالىق» سانالعانىمەن، تاريحتىڭ جاۋاپتى شاعىندا ونىڭ اراسىنان جۇلدىزداي جارقىراعان تاريحي تۇلعالارىن شىعارىپ، ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاتىپ، مۇڭىن مۇڭداتا الدى.

ارادا (1917 -جىلدىڭ قاراشا- جەلتوقسانىندا) تۇركىستان اۆتونومياسى، الاش اۆتونومياسى اتتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى اياققا تۇرعىزۋعا تاريحي تالاپ جاسالدى. 1920 -جىل 26-تامىزدا بولشيەۆيكتىك وكىمەت اياسىندا قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ جانە ونىڭ جەر كولەمىن بەلگىلەۋ جونىندە دەكرەت شىقتى. بۇل قۇجات الاش وردا كوسەمدەرى - ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءالىمحان ەرمەك ۇلى (اتى-جوندەرى العاشقى گازەتتەر ستيلىندە) سىندى تۇلعالاردىڭ لەنينمەن جۇرگىزگەن تىكەلەي كەلىسسوزىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلدى. سونىمەن 1917 -جىلى باستالعان ازاماتتىق سوعىسى اياقتالعان سوڭ، 1922 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كەڭەس سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى قۇرىلدى. رەسەي يمپەرياسى جويىلىپ، فەدەراتسيالىق قۇرىلىم دۇنيەگە كەلدى.

وسىنداي كەزەڭدە قازاق وقىعاندارى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. حان زامانى كەتىپ، ورىس بودانىنا اينالعان تاريحي كەزەڭدە ءداستۇرلى بيلىك جۇرگىزگەن تۇقىمنان شىققان وقىمىستى ءاليحان بوكەيحان: «حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدى، ءتىرى بولسام قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن»، - دەپ ايتىپ قانا قويماي، ىسىمەن دە ۇلتقا قىزمەت ەتكەنى - سونىڭ دالەلى. 1917 -جىلى قازاقتىڭ ءبىلىمدى دەگەن بۇكىل زيالىلارىنىڭ باسىن قوسىپ، الاش پارتياسىن قۇردى. شەشۋشى تاريحي كەزەڭدە الاش وردا ۇكىمەتىن جاريالاپ، تۇراقتى قارۋلى كۇش تە جاساقتاي ءبىلدى.

كەڭەس ۇكىمەتى 1919 -جىلى الاش قوزعالىسىنا قاتىسقاندارعا امنيستيا جاريالاعانىمەن، 1928 -جىلدان باستاپ ولاردى قۋدالاي باستادى. الاشورداشىلارمەن قىرىقپىشاق بولعان «قىزىل قازاق» العاشقىدا ولاردىڭ قور كۇيگە تۇسكەنىنە ماسايراعانىمەن، كەيىن - 1937-1938 -جىلدارى وزدەرى دە پۇشايمان حال كەشىپ، قارسىلاستارىمەن بىرگە اتىلىپ كەتتى.

«بەلدەۋسىزدەن ءۇي شىقپاس، بەلگىسىزدەن بي شىقپاس» دەمەكشى، بۇل جەردە الاشورداشىلار جانە قىزىل قايراتكەرلەردىڭ ءبىلىم ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي بولعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ حالىق كەڭەسى مۇشەلەرى 15 ادامنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تومەندەگىدەي: مىسالى، ءاليحان بوكەيحان 1894 -جىلى سانكت- پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ورمان ينستيتۋتىنىڭ ستاتيست ماماندىعىن اياقتاعان. مۇستافا شوقاي 1912 -جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن، انا تىلىنەن تىس اعىلشىن، فرانسۋز، تۇرىك، وزبەك، ورىس تىلدەرىن بىلگەن.

مۇحامەتجان تىنىشباي ۇلى I الەكساندر اتىنداعى پەتەربور تەمىر جول ترانسپورتى ينستيتۋتىن 1906 -جىلى ءتامامداعان. ۋاليتحان تاناش ۇلى 1909 -جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن، حالەل دوسمۇحامەد ۇلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينا اكادەمياسىن 1909 -جىلى ۇزدىك دارەجەلى دارىگەر اتاعىمەن، التىن مەدالمەن اياقتاعان.

ايدارحان تۇرلىباي ۇلى 1902 -جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن، احمەت ءبىرىمجان ۇلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن 1895 -جىلى التىن مەدالمەن بىتىرگەن، حالەل عابباس ۇلى 1915 -جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا- ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعان، سادىق امانجول ۇلى قازان يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن 1912 -جىلى اياقتاعان، جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى 1910 -جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن، ءالىمحان ەرمەك ۇلى 1921 -جىلى توم تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىن، باقتىگەرەي قۇلمان ۇلى 1889 -جىلى سانكت- پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعان، جاقىپ اقباي ۇلى 1903 -جىلى سانكت- پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن، بازارباي مامەت ۇلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن 1917 -جىلى بىتىرگەن. وتىنشى ءالجان ۇلى ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن 1894 -جىلى بىتىرگەن.

سانجار اسپانديار ۇلى سانكت- پەتەربۋرگتاعى اسكەري- دارىگەرلىك اكادەميانى 1912 -جىلى بىتىرگەن، ساتىلعان ساباتاي ۇلى 1899 -جىلى ماسكەۋدەگى لازاريەۆ اتىنداعى شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىن، سەيىلبەك جانايدار ۇلى 1913 -جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.

الاشورداشىلار حان- سۇلتان، داۋلەتتى وتباسىلاردان شىققان باعلاندار ەدى. ولار مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق تۇلعا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن، سونىمەن قاتار اقىن، جازۋشى، عالىم بولعان شەتىنەن دارىندى ادامدار. قازاقتىڭ «سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى» دەگەن تەڭەۋى سولارعا قاراپ ايتىلعان سەكىلدى.

قىزىل ۇكىمەتتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى بۇل سالاداعى ادام تۇسىنبەيتىن قايشىلىقتى ع. مۇسىرەپوۆتىڭ: «وقىعاندىق تا ءمىن - بايلىقتىڭ بەلگىسى، وقىماعاندىق تا ءمىن - ناداندىق بەلگىسى» ، - دەگەن سوزىنەن كورەمىز.

ال قىزىل قايراتكەرلەر وكىلدەرىنە كەلسەك، ءالىبي جانگەلدين - قازان مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا، ماسكەۋ ءدىني اكادەمياسىندا شامالى ۋاقىت وقىعان، وزگە ءدىن وكىلدەرى ونى «نيكولاي ستەپنوۆ» دەپ تە اتاعان. كەيىن ماسكەۋ اكادەمياسىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنەن وقۋدان شىعارىلعان، قازاقتىڭ العاشقى بولشيەۆيگى. سۇلتانبەك قوجانوۆ - تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر كوميسسارى 4 جىلدىق ورىس-تۋزەم باستاۋىش مەكتەبىن، 3 سىنىپتى قالا مەكتەبىن، تاشكەنت مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەن. وقۋ-اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆ ۋفا جەر شارۋاشىلىعى ۋچيليشەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ، بىتىرمەگەن. تۇرار رىسقۇلوۆ پىشپەك اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىن اياقتاعان، تاشكەنت مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرمەگەن. ساكەن سەيفۋللين 1913 -جىلى ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا تۇسەدى، ءبىراق بىتىرگەن- بىتىرمەگەنى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. 1933 -جىلى قاز پ ي-دى ءتامامداعان. سەيىتقالي مەڭدەشەۆ - قازان وقىتۋشىلار سەمينارياسىن 1903 -جىلى اياقتاعان. قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ەلتاي ەرنازاروۆ ءتىپتى وقىماعان. ۋگار جانىبەكوۆ ريەۆوليۋتسيونەر، وقىعان جەرى تۋرالى دەرەك كەزدەسپەيدى.

بولشيەۆيكتەردىڭ باسىم بولىگى - ورتا جانە كەدەي ورتادان شىققاندار ەدى. كەڭەس وكىمەتىنە سانالى تۇردە اتسالىسقان از اقسۇيەكتىڭ ءبىرى - باقىتجان قاراتايەۆ (1860-1934) 1890 -جىلى سانكت- پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن. 1926 -جىلى بولشيەۆيكتەردەن تۇڭىلگەن ب. قاراتايەۆ پارتيادان ءوز ەركىمەن شىعادى.

تاعى ءبىر اقيقات نارسە: بولشيەۆيك قازاق باسشىلارى، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، مەكتەپ، ۋچيليشە، تەحنيكۋم دەڭگەيىندەگى عانا ءبىلىمى بولعانىمەن، اراسىنان تۋما تالانت، وزدىگىنەن وقۋىن مولايتقان، جەمە- جەمگە كەلگەندە ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويعان تۇرار رىسقۇلوۆ، ت. ب. ءىرى تۇلعالار شىققان. س. سەيفۋللين، س. قوجانوۆ، س. مەڭدەشوۆ، ت. جۇرگەنوۆ مۇراسىن ارنايى زەرتتەگەن عالىمدار اتالعان قايراتكەرلەردىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن دالەلدەپ جۇرگەنىن دە اتاپ وتكىزگىمىز كەلەدى.

ءاليحان بوكەيحان باستاعان قازاق وقىعاندارىنىڭ باسىن قوسقان «الاش» پارتياسى مۇشەلەرى، ياعني قازاق ۇلتشىلدارى دا، قىزىل قازاق قايراتكەرلەرى دە ەلىمىزدىڭ 1991 -جىلى تاۋەلسىزدىك الۋىن زاڭدىلىق جاعىنان نەگىزدەپ كەتتى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز - 1922 -جىلى ك س ر و كونستيتۋتسياسىندا وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ وداقتان شىعۋ قۇقىعى تىركەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 1991 -جىلى جەلتوقسان ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ بەيبىت جولمەن ىدىراۋىنا مۇمكىندىك بەردى (قاراڭىز: تاۋەلسىزدىكتىڭ تار جول، تايعاق كەشۋى.

قازاق حالقىنىڭ شىن جاناشىرى - ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش تۇلعالارى ەدى. «جەتى اتاسىن بىلگەن جان - جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەمەكشى، ولار حان- سۇلتان تۇقىمى، نەگىزىنەن داۋلەتتى وتباسىلاردان شىققاندار قازاق حالقىنىڭ قايماعى مەن ەليتاسى ەدى. ەگەر تاريح ولارعا تاۋەلسىز ەلدى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرگەندە، قازاقستان الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنەرى ءسوزسىز-تىن. وعان قازاق زيالىلارىنىڭ بىلىمدەرى دە، تۇسىنىكتەرى دە مولىنان جەتەتىن. ءبىراق تاريح «ەگەر» دەگەن ءسوزدى بىلمەيدى، شارتتى رايدى مويىندامايدى.

ارينە، ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز - كوپشىلىككە بەلگىلى دۇنيەلەر، ياعني فاكتىلەردىڭ كونستاتاتسياسى. ال فاكتىلەردى سالىستىرۋ سەكىلدى ويلاۋ ءتاسىلىن قولدانساق، قۇبىلىستى سىن كوزبەن باعالاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

1917 -جىلعى وقيعالار 1991 -جىلى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى، ونىڭ قۇرامىنا كىرگەن ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ بەيبىت جولمەن ەگەمەن مەملەكەتتەرگە اينالۋىمەن پارا- پار وقيعالار بولدى. الايدا تاۋەلسىزدىك الا سالىسىمەن ۇلتتىڭ سانا- سەزىمىن وياتقان كۇشكە اينالعان قازاق زيالىلارىنىڭ جارقىن شوعىرى ەلىمىزدىڭ ساياسي ساحناسىنا شىقتى دەپ ايتا المايمىز. ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار.

ءتىپتى 1993 -جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى بويىنشا 30 جىل ىشىندە 10 مىڭنان اسا قازاقستان ازاماتى مۇحيت اسىپ، شەتەلدە ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلسە دە، جارق ەتكەن ناتيجە بەرە المادى. باسپا ءسوز بەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىن «بالاماسى الەمدە نەكەن- ساياق، تەڭدەسسىز» دەپ جاتادى. ءبىراق باسقا حالىقتار دا قول قۋسىرىپ، قاراپ وتىرعان جوق، مىسالى، ساۋد ارابياسى باكالاۆريات پەن اسپيرانتۋرادا وقۋ ءۇشىن باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جىل سايىن 5 مىڭ جاس ازاماتىن جىبەرەدى.

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ ءاردايىم جاستار ماسەلەسىن كوتەرىپ، ولارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرۋ، قابىلەتتى جاستارعا كەڭىنەن جول اشىپ، جاعداي جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ كەلەدى.

جاستار قالىپتاسىپ وتىرعان قولايلى جاعدايدى ۇتىمدى پايدالانىپ، وزدەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن، ۇلتى جولىنداعى قادىر-قاسيەتىن، مىنەزىن، شەتەلدەردە جيناقتاعان تاجىريبەسىن ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى ءۇشىن جۇمساۋى كەرەك-اق.

«حالىققا قىزمەت ەتۋ - بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەپ ءاليحان بوكەيحان ايتقان اقيقات ءبىزدى ءارى ويلاندىرىپ، ءارى تاباندى ەتۋى قاجەت دەپ سانايمىز.

قايرات ساكي،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى

Egemen Qazaqstan

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى