ولەڭمەن ورىلگەن ۇستازدىق جول
-اۋەلگى سۇراۋدى ەڭبەك جولىڭىزدان باستاسام دەپ وتىرمىن. ارعى بەتتە جۇرگەندە دە ۇستاز بولدىڭىز با؟
- مەن 1980 -جىلى ق ح ر ىلە ايماعى توعىزتاراۋ اۋدانى تىكارىق اۋىلىنداعى 3- ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ، شىڭجاڭ ۋنۆەرسيتەتىنىڭ ءتىل- ادەبيەت فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم.
1985 -جىلى وقۋىمدى اياقتاعاننان كەيىن قۇلجا قالاسىنداعى ىلە پەداگوگيكالىق ينستۋتىندا ءتىل- ادەبيەت ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە «جازۋشىلىق ءبىلىمى»، «قازاق ادەبيەت تاريحى» جانە «وسى زامان قىتاي ادەبيەتى» قاتارلى ساباقتاردان ءدارىس بەرە باستادىم. وسى جىلدارى بەيجىڭ قالاسىنداعى تانىمال وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى ورتالىق ۇلتتار ينستۋتىندا ءبىلىم جەتىلدىرۋمەن بىرگە ساندوڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا ارناۋلى «قىتاي ادەبيەتى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم.
بۇدان ارى عىلىمي- زەرتتەۋ باعىتىمدى ودان ارى ايقىنداپ، «ولەڭ تەورياسى» سالاسىندا ىزدەنىس جاساۋعا كىرىستىم. ءسويتىپ 1995 -جىلى اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعان سوڭ دا، وسى تاقىرىپ بويىنشا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قۇنىپيا الپىسبايەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاق ولەڭى: كوركەمدىك جانە ءداستۇر جالعاستىعى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى قورعاپ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندىم. وكىنىشكە وراي «يدەولوگيالىق بەتبۇرىس كەزەڭى: ەگەمەندىك العاننان كەيىنگى قازاق ولەڭى جانە جاڭا داۋىردەگى قىتاي پوەزياسى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا ارنالعان عىلىمي ەڭبەگىم دايىن بولىپ قالعاندا عىلىمي ەڭبەكتى قورعاۋدىڭ كونە جۇيەسى جابىلىپ، PhD دوكتورلىق جاڭا جۇيە ونىڭ ورنىن باستى دا، ەڭبەگىمىز جول ورتادان ءۇزىلىپ قالدى. الايدا ونى رەتتەپ، جۇيەلەپ، جاڭعىرتىپ جانە تولىقتىرىپ «ولەڭنىڭ وزەگى» اتتى مونوگرافياعا اينالدىرىپ، ولەڭ ونەرىنىڭ قىرى مەن سىرىن بىلگىسى كەلەتىن وقىرماندارعا ۇسىنعانىما بەك قۋانىشتىمىن. انە سول سەكىلدى قازاق، قىتاي ءتىلى مەن ادەبيەتى جايلى عىلىمي زەرتتەۋ جاقتاعى ەڭبەكتەرىمنىڭ دە وقۋلىق جانە وقۋ قۇرالدارى رەتىندە ۇنەمى ارتى- ارتىنان جارىققا شىعىپ جاتقاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ، ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 2023 -جىلدىڭ 28- ساۋىرىندە مەنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىما وراي «قازاق، قىتاي ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ دامۋ بەتالىسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي- تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعى مەنى شابىتتاندىردى دەسەم بولادى. مىنە، بۇل ۇزاق جىلدىق عىلىمي زەرتتەۋ مەن وقۋ- اعارتۋ سالاسىنداعى ەرشىمدى ەڭبەكتىڭ ەلەپ-ەسكەرىلگەندىگىنىڭ ناتيجەسى.
-ەلگە كەلگەننەن كەيىن بىردەن جاڭا ورتاعا ءسىڭىپ كەتۋ وڭاي بولماعان شىعار؟
- اتامەكەن تابالدىرىعىن 1995 -جىلى 16- قاڭتار كۇنى تۇڭعىش رەت اتتاپ، كيەلى توپىراعىنا اياعىم تيگەن سوڭ، مەنەن بۇرىنىراق كەلگەن ءبىراز ازاماتتاردىڭ جولىن قۋىپ، «ءۇشتىڭ» ءبىرىنىڭ قۇيرىعىن ۇستاۋىما تۋرا كەلدى. ول - قارا بازاردى جاعالاپ، ساۋدا- ساتتىقپەن شۇعىلدانۋ نەمەسە اقپارات سالاسىندا جۇمىس ىستەۋ جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە ىزدەنۋشى بولىپ قابىلدانۋ ەدى. ساۋدامەن سان قايناسا سورپام قوسىلمايتىن مەن ءۇشىن اقپارات سالاسىندا جۇمىس ىستەۋدەن كورى، ءوزىمنىڭ ءتىل- ادەبيەتتانۋ ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس ىستەۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولاتىن. سول سەبەپتى ءال- فارابي اتىنداعى ق ۇ ۋ- ءنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ىزدەنۋشى بولىپ قابىلداندىم. اتىن ەستىپ، كىتابىن وقىپ جۇرگەن اتى الاتاۋداي عالىم اعالارىمىزدى كۇندەلىكتى كەزدەستىرىپ، ولارعا ىزدەنۋشى شاكىرت بولعانىما قاتتى قۋاندىم. جاتحانا جانە شاكىرتاقى ماسەلەسى شەشىلگەن سوڭ، رەسمي وقۋ- ىزدەنۋگە كىرىسىپ كەتتىم.
ءسويتىپ جۇرگەندە اقىن، سازگەر، مارقۇم ەرمۇرات زەيىپحان دوسىم ەكەۋمىز تۇركىستانعا بارىپ، ساياحاتتاپ قايتۋعا كەلىستىك. وندا بارعان سوڭ، حالىقارالىق قازاق- تۇرىك ۋنۆەرسيتەتىندە وقىپ جاتقان ءابىلقايىر، ءابىلباشار دەگەن قىتايدان كەلگەن ستۋدەنتتەرمەن تانىسىپ، قوجا- احمەت ياسساۋي كەسەنەسى، ارىستانباب، ساۋراننىڭ كونە قالا ورنى قاتارلى جەرلەردە بولا ءجۇرىپ، حالىقارالىق قازاق- تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت اعاعا سالەم بەرە باردىق.
ول كىسى ءبىزدى وتە جىلى قابىلداپ، ۇزاق اڭگىمەلەستى. قىتاي قازاقتارىندا تۇنىپ تۇرعان اۋىز ادەبيەتى مەن قازاقتىڭ سالت- داستۇرىنە قاتىستى ماتەريالداردىڭ مول ەكەندىگىنە قىزىعاتىنىن ايتىپ، ەكەۋمىزدى جۇمىسقا قابىلداۋعا كەلىستى. ەرەكەڭنىڭ الماتىداعى اۋەزەۆ اتىنداعى دراما تەاتردا ىستەپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. جىلى ورنىن سۋىتقىسى كەلمەدى. ال مەن بىردەن كەلىسىمىمدى بەرىپ، سوندا عىلىمي جۇمىسىمدى جالعاستىرۋعا بەل بايلادىم. وسى بارىستا ساعان وتىرىك ماعان شىن ءداۋ قارا سۋمكامەن ءبىر سۋمكا قۇجات جيناپ ءجۇرىپ، الدىمەن ىقتيار حات الىپ، ودان سوڭ ق ر - نىڭ ازامتتىعىنا ءبىر جارىم جىل دەگەندە ارەڭ زورعا قول جەتكىزدىم. ق ر ازاماتتىق كۋالىگىن العان كۇنگى قۋانىشىمدا شەك جوق. ەرمۇرات زەيىپحان ۇلى مارقۇمنىڭ جاتاعىندا ق ر- نىڭ ازاماتى بولعانىمىزدى تاڭعا دەيىن تويلاعانىمىز ءالى ەسىمدە. ول كەزدەگى كەدەرگىلەردىڭ قاسىندا قازىرگى ازاماتتىق الۋدىڭ كەدەرگىسى تۇككە تۇرمايدى! ءسويتىپ ورتاعا تەز سايكەسىپ كەتتىك. ورتاعا سايكەسۋ ءتىل تابىسۋدان، سىيلاستىقتان جانە مىنەز-قۇلىقتان ەكەنىن اڭعارماعان ادام ءۇشىن سول ورتادا ءومىر ءسۇرۋ وتە اۋىر بولاتىنى بەلگىلى.
-شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى ايتىڭىزشى. ءسىزدى اقىن رەتىندە تانيتىندار كوپ. جالپى عىلىم جانە ادەبي شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى توقتالساڭىز.
- ادەبيەت تانۋ عىلىمى اۋقىمدى سالا ەكەندىگىن ءوزىڭىز فيلولوگيا ماماندىعىنىڭ تۇلەگى رەتىندە وتە جاقسى بىلەسىز. ق ر - نىڭ 1980 -جىلداردان كەيىنگى بەتبۇرىسى جانە كەڭەس وداعى كەزىندە بولسىن قازاق ادەبيەتىنىڭ ءارتۇرلى جانرلىق سالالارى تىڭ سەرپىنمەن كوزگە ءتۇستى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. الايدا، ادەبيەت تاريحى قاتاڭ سەنزۋرالىق شەڭبەر ىشىندە ءومىر ءسۇردى. ۇلتتىق ماسەلە مەن قازاقتىڭ دۇنيە تانىمىنا، سەنىم- نانىمىنا قاتىستى شىعارمالار مەن ول جونىندە قالام تەربەگەن قالامگەرلەر قۋدالاندى، ءتىپتى، جازۋشىلار وداعىنان شەتتەتىلدى. تەك سوتسياليستىك رەاليزمشىلدىكتى قارۋ ەتكەن قالامگەرلەردىڭ جولى بولدى. ماعجان شىعارمالارىنىڭ قول- اياعى تۇسالىپ- ماتالىپ، ساكەن، ءسابيت، جامبىل سەكىلدى اقىن- جازۋشىلار جاقسى دارىپتەلدى. ال، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاق حاندىعى داۋىرىنەن بەرگى دۋلات باباتاي ۇلى سەكىلدى شىعارماسى شەكتەلگەن اقىن- جىراۋلار مەن الاش ارىستارىنىڭ شىعارمالارى قايتا قولعا الىنىپ، كەڭ كولەمدە زەرتتەلىپ، زەردەلەنە باستادى. الايدا، قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ الاش يدەولوگياسىنىڭ تۇعىرى ەكەندىگىن مويىنداۋ مەن دارىپتەۋ جاعى جوعارى دەڭگەيدە قولعا الىنباي كەلەدى. سونىمەن بىرگە ابايدىڭ شىعىستىق تانىم- تۇسىنىگى نەگىزىندەگى «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى كەڭ كولەمدە ءناسيحاتتالماي جاتىر. وسى ماسەلەلەر جۇيەلى تۇردە قولعا الىناتىن بولسا، قازاق ەلىنىڭ يدەولوگيالىق باعىتى ايقىندالا تۇسەر ەدى دەي وتىرىپ، وسى نەگىزدە ءوز شىعارماشىلىعىم جونىندە دە ايتا كەتەر بولسام، اڭگىمە كوپ.
مەن بالا جاسىمنان اجەمنىڭ ەرتەگى- اڭگىمەسىن تىڭداپ، ولەڭىن جاتتاپ وسكەندىگىمنەن بە بىلمەيمىن، حالىق اۋىز ادەبيەتىنە ەرەكشە اۋەستەندىم. كەيىن ەسەيە كەلە، جازبا ادەبيەتتىڭ جاۋھارلارىمەن تانىستىق. ءسويتىپ ورتا مەكتەپتەن باستاپ ولەڭ جازا باستادىم. ءبىراق ولاردى ەشكىمگە كورسەتپەيتىنمىن. 1980 -جىلى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءتىل- ادەبيەت ماماندىعىنا وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن، ۇستازدارىم مەن جوعارى جىلدىقتاعى ادەبي شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ازاماتتاردىڭ ىقپالىمەن جانە كىتاپحانا قورىنداعى كىتاپتاردان باس الماۋدىڭ ارقاسىندا ولەڭ جازۋ ماشىعى كۇندەلىكتى ادەتىمە اينالدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، «ۇرشىق» اتتى ولەڭىم 1982 -جىلى ق ح ر- سى «ىلە گازەتىندە» تۇڭعىش رەت جاريالانعان كۇننەن باستاپ، ءوزىمدى اقىن سەزىنە باستادىم دا، ارى قاراي ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنىڭ وزىندە- اق جاس اقىن رەتىندە شىڭجاڭ قازاق وقىرماندارىنا ەداۋىر تانىلىپ قالدىم. مىنە، سول كۇندەردەن بۇگىنگە دەيىن شابىتىمدى شاۋجايلاي الماي كەلە جاتقان جايىم بار. كۇنى بۇگىنگە دەيىن «جالعىز توبە»، «ايجارىق»، «قوس قۇلىنشاق»، «اي اناعا سالەم»، «كوڭىلىمنىڭ كولەڭكەسى»، «اتقا جەڭىل، تايعا شاق»، «قارا ساۋلە» قاتارلى جىر جيناقتارىم جارىققا شىقتى.
ءالى دە باسپا بەتىن كورمەي جاتقان ولەڭدەرىم وقىرماندارمەن بەت كورىسۋگە ازىرلەنىپ جاتقاندىعىن دا ايتا كەتكەنىم ءجون بولار. بۇدان تىس وقىمىستىلار ورتاسىندا ءجۇرىپ، وقىپ، ءبىلىپ، تىڭداپ، قاراپايىم حالىق وقىتۋشىسى بولىپ ءدارىس سويلەپ جۇرگەن سوڭ، عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىمەن اينالىسىپاۋ مۇمكىن ەمەس. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەتىن كەزدە «ولەڭدەگى ەستەتيكالىق سۇلۋلىق» اتتى ديپلومدىق جۇمىسىمدى شارا تاڭجارىق قىزىنىڭ جەتەكشىلىگىندە قورعاعان كۇننەن باستاپ، ولەڭ تەورياسى ماسەلەسىنە دەن قويىپ، قىتاي جانە قازاق ولەڭ ونەرىنىڭ وزەكتى تۇيىندەرىنە نازار اۋدارا باستادىم. ءسويتىپ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعاننان كەيىن الدىمدا قانشا كەدەرگىلەر بولسا دا، ونى ويسىراتا جەڭىپ، وسى تاقىرىپتا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن ءساتتى قورعاپ شىقتىم.
وسى بارىستاعى ىزدەنىستەرىم مەن ەڭبەكتەنۋىمنىڭ جەمىسى رەتىندە «قازاق ولەڭىنىڭ ءداستۇر جالعاستىعى»، «ولەڭنىڭ قۇپياسى»، «ولەڭ ولشەمدەرى»، «ولەڭنىڭ وزەگى» قاتارلى مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرىمدى جارىققا شىعاردىم. بۇدان باسقا قىتاي تىلىنە قاتىستى «قىتاي ءتىلىنىڭ الىپپەسى»، «قىتايدىڭ كىلتتىك بەي ارىپتەرىن جازۋ داپتەرى»، «قازىرگى زامان قىتاي ءتىل ءبىلىمى: تەست ۇلگىلەرى»، «قازاق، قىتاي، اعىلشىن، ورىس تىلدەرىندە ءجيى قولدانىلاتىن 100 ءسوز جانە 666 سويلەم» سەكىلدى وقۋ- قۇرالدارىم قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ يگىلىگىنە جاراپ جۇرگەنىنە قۋانىشتىمىن. سونداي- اق عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن وسى جىلدار ىشىندە ەل ىشىندەگى جانە شەتەلدەگى عىلىمي-ادەبي باسىلىمداردا جاريالانعان جۇزدەن استام عىلىمي- تانىمدىق ەڭبەكتىڭ اۆتورى بولعاندىعىما دا شۇكىرشىلىك ەتەمىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ 60 جاسقا قالاي كەلگەنىمىزدى دە سەزبەي قالىپپىز. 60 جىلدىق مەرەي تويعا بايلانىستى ەل- جۇرت الدىندا ەسەپ بەرۋدە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق ەشتەڭە بولماسا دا، ايتەۋىر تىزبەلەپ كورسەتۋگە ءتيىستى ءوز اتىما قاتىستى مالىمەتتەردىڭ بولعاندىعى كوڭىلگە دەمەۋ، كورەر كوزگە جۇبانىش ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان جاراتۋشىم دەنساۋلىققا دەم بەرسە، ءالى دە رەتتەلمەي جاتقان 6-7 تومدىق دۇنيەنى قاعىپ- سىلكىپ، ىلىككە الارىن وقىرمانداردىڭ نازارىنا ساپالى دەڭگەيدە ۇسىنسام با دەگەن ويىم بار. بۇل ارادا عىلىمي زەرتتەۋ مەن شىعارماشىلىق قيمىلدىڭ ويى كوپ، ويىنى از اقىل- وي ەڭبەگى ەكەندىگىن ايتا كەتۋ دە ارتىق بولماس.
بۇدان بولەك بالالار ادەبيەتىمەن دە شۇعىلدانامىن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن «ايجارىق»، «قوس قۇلىنشاق»، «اي اناعا سالەم»، «اتقا جەڭىل، تايعا شاق» قاتارلى بالالارعا ارناعان قىسقا دا نۇسقا ولەڭ- تاقپاقتاردان قۇرالعان جىر جيناقتارىم جارىق كورىپ، ۇرپاقتارىمىزدىڭ يگىلىگىنە جاراپ جاتىر. جاقىندا ەلىمىزدىڭ جەر- جەرىندەگى باستاۋىش سىنىپقا ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر الەۋمەتتىك جەلىدە جانە تىكەلەي وزىمە قوڭىراۋ شالىپ، ءومىربايانىمدى سۇراپ، ۇرپاق تاربيەسى جانە شىعارماشىلىق جولىم جونىندە سويلەپ، روليك ءتۇسىرىپ جىبەرۋىمدى ءوتىندى. سويتسەم، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن 2-سىنىپتارعا ارنالعان، ءا. ە جۇمابايەۆا، گ. ي ۋايسوۆا، گ. ت ءسادۋاقاس قاتارلى ماماندار قۇراستىرعان، «اتامۇرا» باسپاسىنان 2022 –جىلى باسىلىپ شىققان «قازاق ءتىلى» (وقۋلىقتىڭ 26-بەتىندە ) وقۋلىعىنا:
اس الدىندا قولىمدى
جۋۋعا ويىم ءبولىندى.
تازالىققا ءمان بەرەم،
مۇنتازداي قىپ ءوڭىمدى... - دەپ كەلەتىن ءبىر شۋماق بالالارعا ارنالعان ولەڭىم وقۋلىققا كىرىپتى. مىنە، مۇنىڭ ءوزى دە ۇزاق جىلدان بەرگى بالالار ادەبي شىعارماشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ەڭبەگىمنىڭ جانعانى دەپ ەسەپتەيمىن. الايدا، ءالى دە بالالارعا ارنالعان شىعارمالارىمنىڭ تولىق جيناعى شىقپاعانىنا وكىنەمىن. وتكەن جىلى «جالقاۋ مىسىق» اتتى بالالارعا ارنالعان ولەڭدەر جيناعىن باسپادان شىعارۋ جونىندەگى تەندەرگە قاتىسقامىن. ءبىراق ەشبىر باسپا ورىندارى اۋىز اشپاعان سوڭ، ءبىز دە ءۇن-ءتۇنسىز قالا بەردىك. شىعارما بار، سۇرانىس جوق! ال كىتاپحانالارعا بارساڭ، ورىس ءتىلدى بالالارعا ارنالعان وقۋ قۇرالدارى تولىپ تۇر دا، قازاق ءتىلدى بالالارعا ارنالعان وقۋ قۇرالدارى جوقتىڭ قاسى. ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ءشولىن ءالى قاندىرا الماي كەلەمىز.
-ءسىزدىڭ قىتاي اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن قازاقشاعا اۋدارىپ جۇرەتىنىڭىزدى بىلەمىز. بۇل جەكە اۋەستىگىڭىز با الدە قازىرگى قىزمەتىڭىزدىڭ قاجەتتىلىگى مە؟
-اۋدارما مادەنيەتارالىق قارىم- قاتىناستاردىڭ تەتىگى. ونسىز مىنا جاھاندانۋ كەزەڭىندە مادەنيەتارالىق توعىس تا، ءوزارا ىقپالداستىق تا بولمايدى. ال كوركەم ادەبي اۋدارما ادامزات بالاسىنىڭ ورتاق رۋحاني قازىناسى مەن تۋىندىلارىنان ءلاززات الۋدىڭ بىردەن- ءبىر دانەكەرى. ويتكەنى ادام بالاسىنىڭ ويلاۋ- جۇيەسىمەن اقىلدىق جانە سەزىمدىك تانىمى- تۇسىنىگى ورتاق. ولاردى تەك ۇقساماعان تىلدەردىڭ بيىك قورعانى عانا ءبولىپ تۇر. سوندىقتان ادەبي كوركەم اۋدارماعا كوڭىل بولمەۋ ءبىرسارىندىلىققا بوي الدىرادى. باسقا رۋحاني الەمنەن ءبولىپ تاستايدى. قازىرگى كەزدە كوپ ءتىل ءبىلۋ مول ءبىلىم يگەرۋدىڭ قاينارى بولىپ وتىر. وسى تۇرعىدان الىپ قارعاندا، شەتەل ءتىلىن ۇيرەنۋمەن بىرگە اۋدارما جۇمىسىمەن شۇعىلدانۋ، اسىرەسە كوركەم اۋدارمامەن اينالىسۋ ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن وتە قاجەتتى جۇمىستڭ ءبىرى. سوندىقتان كوركەم اۋدارمامەن، ناقتىلاپ ايتقاندا، قىتاي اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن قازاق تىلىندە سويلەتۋمەن 40 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتىرمىن.
ال اتاجۇرتقا كەلگەننەن سوڭ دا بۇل جاقتاعى وقىرمانداردىڭ قىتاي اقىندارىن ورىس تىلىنەن اۋدارۋ ارقىلى تانىساتىندىعىن بىلگەن سوڭ، قىتاي تىلىنەن توتە اۋدارۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ كەلەمىن. سونىڭ ناتيجەسىندە، قىتايدىڭ وقۋ- اعارتۋ تاقىرىبىندا ولەڭ جازاتىن ايگىلى پەداگوگ عالىمى جۋ يۋنسيننىڭ ءوزىم اۋدارعان ولەڭدەرىنىڭ جيناعىن «اعارتۋدىڭ اق تاڭى» دەگەن اتپەن وقىرماندارعا ۇسىندىم. مىنە، مۇنىڭ ءوزى دە ەداۋىر اۋىر ەڭبەكتى قاجەت ەتتى. ەندى وسىنىڭ ءبارى ءبىر جاعىنان ءوزىمنىڭ اقىندىق قابىلەتىمدى سىناپ كورۋ بولسا، ەكىنشى جاعىنان ۋنۆەرسيتەتەتتە ساباق بەرگەن سوڭ، ستۋدەتتەردىڭ رۋحاني الەمىن بايىتۋ ءۇشىن جاسالىنىپ جاتقان شارۋا دەپ ەسەپتەيمىن. مۇندا قاجەتتىلىك پەن اۋەستىك جانە ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ ارالاسىپ جاتىر دەۋگە بولادى. مىسالى:
تۇنەرگەن ءتۇن سىيلادى
كورسوقىر كوز،
بىزدەي مۇڭ.
قاراشىقپەن قارالى
اق ساۋلەنى ىزدەيمىن. (ب. جىلقىبەك ۇلىنىڭ اۋدارماسى) 1980 -جىلى قىتايدىڭ سول كەزدەگى جاس اقىنى گۋ شىڭنىڭ (顾城) «زامانداستار» اتتى وسى ءبىر قىسقا ولەڭى «جۇلدىزدار» اتتى ولەڭ جۋرنالىنىڭ ءۇشىنشى سانىندا جارىق كورگەن كۇننەن باستاپ، بۇل ولەڭ بۇكىل قىتاي وقىرماندارى اراسىندا ەرەكشە اڭىس قوزعادى. سول كەزدە جاڭا ولەڭ اعىمى ەسەپتەلەتىن «كۇڭگىرت ولەڭ اعىمىن» مويىندايتىن جانە مويىندامايتىنداردىڭ ءبارى دە، بۇل ولەڭگە وتە جوعارى باعا بەردى.
وسىنداي قىسقا دا نۇسقا، وي- سەزىم سەرپىنى كۇشتى ولەڭدەردى قازاق وقىرماندارىنا جەتكىزىپ بەرۋدەن ۇتپاساق، ۇتىلمايمىز. الايدا ولەڭ اۋداردىم ەكەن دەپ، ءتۇپ نۇسقاسىندا ادەمى دە ايگىلى ولەڭدى قارا سوزگە اينالدىرىپ قوياتىن «اۋدارماشىلارىمىز» دا جوق ەمەس. ءبىز ولەڭ جازۋدا بولسىن، ولەڭ اۋدارماسىندا بولسىن پوەتيكادان قول ۇزبەۋىمىز كەرەك. ەگەر ولاي بولماعاندا، جازعانىمىز نە اۋدارعانىمىز تاقپاققا اينالىپ قالادى دا، وقىرمانداردىڭ كوڭىلىنەن شىعا المايمىن. ويتكەنى كوركەم اۋدارما، اسىرەسە، ولەڭ اۋدارماسى تىڭ جاسامپاز دا جالىندى شىعارماشىلىق كۇش- قۋاتتىڭ تۋىندىسى ەكەندىگىن انىق ءبىلۋىمىز كەرەك.
-ۋاقىت ءبولىپ سۇحبات قۇرعانىڭىز ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن! كەلە جاتقان مەرەيلى جاسىڭىز قۇتتى بولسىن!
سۇحباتاسقان- ەرقازى سەيتقالي
