بەلگىلى «ءتورت جاياۋ» كۇيىنىڭ ءتورت تاريحى

«كۇي قۇدىرەت» دەگەن قاستەرلى سوزبەن بىرگە «كۇي تاريح» دەپ تە ايتىلاتىن سەبەبى سوندىقتان. كۇي اسەم ۇنىمەن قۇلاقتان كىرىپ، جان-دۇنيەنى تولقىتسا، تاريحي-اڭىزدارى - سول كۇي شىققان داۋىردەگى زاماننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن باياندايدى. كەيبىر كۇيدە ءتىپتى ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيتىن ءبىر ەمەس، بىرنەشە ءتۇرلى اڭىز ايتىلىپ جاتادى. بۇگىن ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان قىتاي قازاقتارىنا كەڭىنەن تانىس «ءتورت جاياۋ» كۇيى انە سولاردىڭ ءبىرى.

1930-40-شى جىلدارى قىتايدىڭ التاي وڭىرىندەگى كۇيشىلەردىڭ ءبىرى شىعارعان «ءتورت جاياۋعا» قاتىستى ءارتۇرلى اڭىزدار بار. سونىڭ ىشىندە اتالعان كۇيدىڭ تاريحي شىندىعىنان ءسال الشاقتاۋ ءبىر تۇرىندە بىلاي دەلىنەدى.

«ۇركىن-قورقىن زاماندا ءبىر اۋىل بولىپ قونىس اۋدارعان ساتتە اتاقونىسىنان ايىرىلعان، بارار جەر، باسار تاۋى بولماعان اعايىندى ءتورت جاس جىگىت جاھان كەزىپ جان باققان ەكەن. كۇندەر وتە كەلە اۋىلىن سارعايا ساعىنىپ، قايتقىسى كەلگەن. ءومىردىڭ ارپالىسى مەن تۇرمىستىڭ جاپاسىنا توزە الماي ەلىنە ورالعاندا، حان تويىنىڭ ۇستىنەن تۇسكەن. حان ولاردان تەگىن سۇراپ، ءجونىن ۇعىسقاندا ءالى قۇرىپ، اياعى جۇرۋدەن، اۋىزى سويلەۋدەن قالعان ءتورت اعايىندىنىڭ ءبىرى قوس ىشەكتى دومبىرامەن باستان كەشكەن جاپا-ماشاحاتىن حاننىڭ جۇرەگىنە جەتكىزىپ، كۇيدىڭ اتىن «ءتورت جاياۋ» دەپ اتاعان ەكەن. سودان باستاپ ول تورتەۋىن حالىق باستارىنا كوتەرىپ، باۋىرلارىنا قازان اسىپ، ورتادان ورىن بەرگەن. مىنە وسى ءبىر اڭىزدان-اق اتالعان كۇيدىڭ ءرولى مەن قۇدىرەتىنىڭ قانشالىق ەكەنىن تۇسىنۋگە بولار-اۋ» دەيدى ايتۋشىلار.

ال، «ءتورت جاياۋدىڭ» ناقتى شىعۋ تاريحىنا ءبىرشاما جاقىنىراق باياندالاتىن ەكىنشى اڭىزى تومەندەگىدەي.

«1930-40-شى جىلدارى قازاقتار سول كەزدەگى قىتاي ۇكىمەتىنەن زورلىق، جاۋلىق كورگەن الاساپىران زاماندا التايدان اۋىپ بوسقان ەل، قايدا تىنىشتىق، قايدا بوستاندىق بار دەپ، كورشىلەس موري، باركول اۋداندارىنا، ءتىپتى اراسى نەشە مىڭ شاقىرىمدىق گانسۋ ولكەسىنە دەيىن اعىلعان.

بۇنداي بوسقان ەلدىڭ سوڭىنان قۋعان ۇكىمەت اسكەرى جازىقسىز ەلدى قىرعىنداپ، قازاق كوشىنىڭ سوڭىن مال مەن ادامنىڭ سۇيەگىنە تولتىرادى. وسىنداي استاڭ- كەستەڭدە ون ءبىر جىگىت ەلدەن ءبولىنىپ كەتىپ، جاۋدان قۋعىن كورەدى. باسى اۋعان جاققا قاشقان جىگىتتەر، وزدەرىنىڭ ەلسىز قۇمدى دالاعا شىعىپ كەتكەنىن ءبىر-اق ءبىلىپ، اشتىق پەن شولدەن استىنداعى اتتارىن سويىپ جەپ، جاياۋ قالادى. اقىرى كۇن سايىن قاتارى ازايىپ، باركول ماڭىندا وتىرعان ەلدىڭ ۇستىنە ءتورت جىگىت قانا كەلەدى. ءتورتتىڭ ءبىرى ىرىمباي ۇلى ناۋبال ەكەن. نەشە كۇن ەل-جۇرتپەن امانداسىپ، ساعىنىش ماۋقىن باسقان سوڭ، ناۋبال ەرتەلى- كەش بەلگىسىز اۋەنمەن، قولىنا دومبىرا الىپ تولعانىپ، اقىرى «ءتورت جاياۋ» كۇيىن شىعارعان» دەگەن اڭىزى ەلدەن ەلگە تاراپ كەتكەن. ءدال وسىلاي باياندالاتىن كۇي اڭىزى كەيىننەن رەسمي باسىلىمداردا جارىق كورگەن.

ەندى وسى كۇيدىڭ اۆتورى كۇيشى ناۋبال ىرىمباي ۇلىنىڭ ءومىرى جانە شىعارماشىلىعى تۋرالى از-كەم جازبادا ناۋبالدىڭ «ءتورت جاياۋ» جانە «ەكى ەلدىڭ ايىرىلىسۋى» اتتى ەكى كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى باياندالعان.

حالىق كۇيشىسى ناۋبال ىرىمباي ۇلى 1918 -جىلى (جىلقى جىلى) شىڭگىلدە تۋىلعان. ناۋبالدىڭ اكەسى ىرىمباي دا ۇلى اكەسى اياقباي دا ءوز وڭىرىندەگى ەل بىلەتىن كۇيشى بولعان. ىرىمباي كۇي ورىنداۋدىڭ شەبەرى عانا ەمەس، ءوز جاسامپازدىعىمەن كۇيدە شىعارعان. ونىڭ «تەرىس قاقپاي» دەيتىن كۇيى حالىق اراسىندا «ىرىمبايدىڭ تەرىس قاقپايى» دەپ تاراعان.

ناۋبال ءدىني مەكتەپتەن وقىپ ساۋاتتانعان ادام. تۋىستارى 1935- جىلى شىڭگىلدەن اۋىپ، ەلمەن بىرگە باركولگە قونىستانادى. ناۋبالدىڭ «ءتورت جاياۋ» دەگەن كۇيى باسىنا قىسىم تۇسكەن ەلدىڭ 1936- جىلى باركولدەن گانسۋ، شىڭحاي وڭىرىنە اۋعان كەزىندە، باركولدىڭ ارال دەگەن جەرىندە قارا قوسىن جالعىز وگىزگە ارتىپ، ءۇش بالاسىن ەرتىپ، ءوزى جالعىز كوش سوڭىنان سۇيەنىشسىز كەتىپ بارا جاتقان سورلى ايەلدىڭ ميقاناتتى تاعدىرىنا اشىنعاننان شىققان ەكەن.

ال ناۋبالدىڭ «ەكى ەلدىڭ ايىرىلىسۋى» اتتى كۇيىنىڭ تاريحى دا سول بوسقىن ەلدىڭ ايانىشتى حالىنە بايلانىستى بولعان.

1945 -جىلى گانسۋ، شىڭحاي جەرىندە قات-قابات قىسىمنان تياناقتاپ تۇرا الماعان ەل ينديا، پاكيستان جاققا ءوتىپ كەتپەك بوپ تيبەت ءۇستىرتىن بەتكە الا كوشەدى. الدىڭعى ەل تيبەت ۇستىرتىنە تاياعان جەردەگى تاۋدىڭ ەتەگىنە كەلىپ، ءبىر كۇن ەرۋ بولىپ، ەرتەسى جۇگىن ارتىپ، كوشۋگە قامدانا باستاعاندا، سوڭىنان كەلگەن ەلدە جەتىپ، جۇگىن ءتۇسىرىپ جاتادى. ءدال وسى كەزدە قۋعىنشى اەروپلاندار تۇتقيىل كەلىپ، اياۋسىز بومبىلايدى. تاۋعا ءىلىنىپ كەتكەن كوشتىڭ الدى جاۋدان امان-ەسەن قۇتىلىپ كەتەدى دە، ەندى كەلىپ جەتكەن سوڭعى كوشتەگىلەردىڭ ولگەنى ءولىپ، قاشقانى قاشىپ، قاشا الماعانى ۇستالىپ شىڭحاي تۇرمەسىنە اكەلىپ قامالادى. وسى رەتكى ايىرىلۋدان تالاي ادام تۋىس-تۋعاندارىن كورە الماي، كەيبىرەۋلەرى ءولى تىرىسىندە بىلە الماي ومىردەن وتەدى. (تۇركياعا ءوتىپ كەتكەندەر 1980- جىلداردا شىنجاڭعا كەلىپ تۋىس-تۋعاندارىمەن قايتا قاۋىشادى). ناۋبالدىڭ «ەكى ەلدىڭ ايىرىلىسۋى» دەگەن كۇيى وسى ۋاقيعاعا ساي شىعارىلعان ەكەن. كۇيشى 1949 -جىلى باركولدىڭ بيسان تاۋىنداعى شاقاباي مۇقادىلدىڭ وسپان باتىرعا جازعان حاتىن اپارا جاتقان جولىندا شالگەرى دەگەن سايدىڭ ىشىندە وسپان ادامدارى قاتە تانىپ، وققا ۇشادى. سۇيەگى بيسان تاۋىنىڭ تەرىسكەيىندەگى قارابارقى دەگەن جەرگە جەرلەنەدى.

ال، ءوزىن «ءتورت جاياۋ» كۇيىندەگى ءتورت جاياۋدىڭ ءبىرىمىن دەگەن ايتۋشىنىڭ اڭگىمەسى بويىنشا اتالعان كۇيدىڭ تاريحى تومەندەگىدەي:

«1930-شى جىلداردىڭ ىشىندە اق تەررورلىق ساياساتتىڭ كەسىرىنەن، التاي ايماعى، شىڭگىل اۋدانىن مەكەن ەتكەن ەلدىڭ ءبىر بولىگى تۋعان جەرىنەن شاراسىز اۋىپ گانسۋ، شىڭحايعا، ءتىپتى تۇركياعا دەيىن بوسىپ بارعانى كوپكە ايان كورنەكتى تاريح. بوسقان ەل مىڭ ماشاقات قيىنشىلىققا تاپ بولىپ، مۇشكىل كۇيگە ءتۇستى. كوپ ەلدىڭ ولگەننەن قالعانى ارى قاراي تارتا بەرەدى دە، شاقاباي رۋىنان ناۋبال ىرىمباي ۇلى، مولقىدان موتاي ەتەكباي ۇلى مەن اعلان، سارباس رۋىنان ءاۋتالىپ قاتارلى ءتورت وتباسىنىڭ ادامى، «قايدا بارساڭ دا قازاننىڭ قۇلاعى ءتورت دەگەن، ولسەك اتامەكەن التايدا ولەيىك» دەپ اتاقونىس - شىڭگىلىمىزگە قايتا جاياۋ جول الدىق. باسپانامىز قوسىمىزدى، كورپە- جاستىعىمىزدى، ىدىس- اياعىمىزدى جاياۋ ارقالادىق، وزگەسىنەن بۇرىن قوستىڭ شاڭىراعىن كوتەرۋ قيىن بولدى. بويىڭ ۇزىن دەپ باسقالار شاڭىراقتى مەنىڭ كوتەرۋىمە بۇيىردى. بويى قىسقا ادام كوتەرسە شاڭىراق بۇتا-قاراعانعا سوعىلىپ، ادامدى جۇرگىزبەيدى ەكەن. وسىلاي ارىپ-اشىپ، شارشاپ-شالدىقساقتا اقىرى تۋعان جەرگە ءتىرى جەتتىك. ىشىمىزدەگى دومبىراشى ناۋبال ىرىمباي ۇلى سول تاريحتى ۇمىتپاۋ ءۇشىن «ءتورت جاياۋ» كۇيىن شىعاردى» دەپ، موتاي ەتەكباي ۇلى ايتىپ بەرگەن. جانە بۇل تاريحي دەرەك سول اۋداننىڭ «حالىق اڭىز ەرتەگىلەرى» اتتى كىتابىندا جارىق كورگەن ەكەن. ءارى ونى شىڭگىلدىك ايگىلى سىبىزعىشى مارقۇم قۇتتىباي سىدىق ۇلى جازىپ الىپتى. سوعان قاراعاندا، اتالعان كۇيدىڭ ناقتى تاريحي شىندىعى وسى بولۋعا ءتيىس دەپ توپشىلادىق.

اۆتورى

بەيسەن سۇلتان ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى