جاپونيانىڭ عارىش سالاسىنداعى داعدارىسى: جاڭا زىمىران تاسىمالداعىشتاردى ۇشىرۋ نەلىكتەن ساتسىزدىككە ۇشىراپ جاتىر
زىمىراندى ۇشىرۋ كۇنشىعىس ەلىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى تانەگاسيما عارىش ايلاعىندا جۇزەگە اسىرىلدى. زىمىران تاسىمالداعىشتى ۇشىرۋ ءساتتى بولعان كەزدە جاپونيا وربيتاعا ۇشۋ اپپاراتتارىن شىعارۋدى بۇعان دەيىنگىدەن ءبىرشاما ارزانداتۋ مۇمكىندىگىن الىپ، دەربەس عارىش باعدارلاماسىنىڭ اۆتونومدىلىعىن نىعايتا تۇسەر ەدى.
جاپونيانىڭ عارىش سالاسىندا قانداي جايتتار ورىن الىپ جاتقانىن قازاقپارات ماتەريالىنان وقىڭىزدار.
ۇلكەن ستارت
«Н3» زىمىران تاسىمالداعىشى «ALOS-3» دەپ اتالاتىن جەردى بايقاۋعا ارنالعان جاپوندىق زىمىراندى وربيتاعا شىعارۋى ءتيىس بولاتىن. وسىناۋ كارتاعا تۇسىرۋگە، سۋرەتتەردى وڭدەۋگە ارنالعان سۋ جاڭا وربيتالىق اپپارات تابيعي اپاتتارمەن كۇرەستە باستى قۇرالعا اينالۋى قاجەت ەدى. دەگەنمەن، ۇشىرۋ ساتسىزدىككە تاپ بولىپ، زىمىران اۋەگە كوتەرىلگەننەن كەيىن نە ءبارى 15 مينۋتتان سوڭ ديسپەتچەرلەر اپپاراتى ءوزىن ءوزى جويۋعا پارمەن بەردى.
«Н3» زىمىرانىنا ءوزىن ءوزى جويۋ پارمەنى شامامەن ساعات 10:52 دە (جاپونيا ۋاقىتىمەن) بەرىلدى. ويتكەنى، ميسسيانى ورىنداۋعا ەشقانداي مۇمكىندىك بولعان جوق»، - دەلىنگەن جاپونيانىڭ اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر اگەنتتىگى (JAXA) تاراتقان مالىمدەمەدە.
«Н3» - جاپون عارىشكەرلىگىنىڭ فلاگمانى
جاپونيا ازىرلەپ وتىرعان «Н3» زىمىران تاسىمالداعىشى ەلدە بۇعان دەيىن قولدانىستا بولىپ كەلگەن «Н-ІІА» جانە «Н-ІІВ» زىمىراندارىنىڭ ورنىن باسۋى ءتيىس ەدى. جوبا سوناۋ 2013-جىلدىڭ وزىندە جاپونيا ۇكىمەتى تاراپىنان بەكىتىلىپ قويعان. زىمىراندى ازىرلەۋمەن «JAXA» اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر اگەنتتىگى «Mitsubishi Heavy Industries» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ، اينالىستى. باعدارلاما بيۋجەتى دە قوماقتى. 1,9 ميلليارد ا ق ش دوللارىن قۇرايدى. توكيو ازىرلەگەن «Н3» زىمىران تاسىمالداعىشى جاپونيانىڭ عارىشتىق باعدارلاماسىنىڭ ءۇش ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان: جوعارى يكەمدىلىك، سەنىمدىلىك جانە ۇنەمدىلىك.
جاپوندىق «JAXA» اگەنتتىگى «جوعارى يكەمدىلىك» - بۇل كليەنتتەردىڭ سۇرانىستارىنا جەدەل ءۇن قاتۋعا، ونىڭ ىشىندە پايدالى جۇكتەمە سالماعى تۇرعىسىندا، ۇشىرۋعا دايىندىق كەزەڭىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زىمىران تاسىمالداعىشتىڭ ءتۇرلى كونفيگۋراتسياسى دەگەندى بىلدىرەدى.
ەكىنشى كومپونەنت - «جوعارى سەنىمدىلىك». بۇل «Н3» اپپاراتىنىڭ «Н-ІІА» زىمىران تاسىمالداعىشىنىڭ ءساتتى ۇشىرۋلارىن مۇراعا الاتىندىعىن بىلدىرەدى. شىندىعىندا دا سۇيىق وتىن قولدانىلاتىن «Н-ІІА» زىمىرانى سوناۋ 2001-جىلى عارىشقا ۇشىرىلعان بولاتىن. 2021-جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «H- IIA» زىمىرانى 45 رەت ۇشىرىلدى. ال 2003-جىلدىڭ 29- قاراشاسىنان بەرگى 39 ۇشىرىلىم كەزىندە ەشقانداي اقاۋ بولماعان. باسقاشا ايتار بولساق، بۇل ءوز بۋىنى ءۇشىن وتە سەنىمدى تەحنيكا سانالادى.
ال «Н-ІІВ» زىمىران تاسىمالداعىشى سۇيىق وتىندى زىمىران سانالادى، ونىڭ قاتتى وتىندى ۇدەتكىشى بار. ول 2009-جىلى العاش رەت ۇشىرىلدى. 2020-جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان بارلىق 9 ۇشۋدا كىنارات بولعان جوق.
بۇعان قوسا، «JAXA» اگەنتتىگى جاڭا «Н3» زىمىرانىن ۇشىرۋ قۇنى «Н-ІІА» زىمىرانىنا قاراعاندا 2 ەسەگە جۋىق ارزان ەكەنىن العا تارتادى. سونىمەن قاتار «H3» زىمىرانىنىڭ قاتتى وتىندى ۇدەتكىشسىز (H3-30S) بازالىق نۇسقاسى 500 شاقىرىم بيىكتىكتەگى وربيتاعا 4 تونناعا دەيىن پايدالى جۇكتى جەتكىزە الادى. ال ۇشىرۋ قۇنى شامامەن 45 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. زىمىران تاسىمالداعىشتىڭ ماكسيمالدى كونفيگۋراتسياسى (H3-24L) وربيتاعا سالماعى 6,5 توننادان اساتىن سپۋتنيكتەردى جەتكىزۋگە قاۋقارلى.
ۇشىرۋلارداعى ساتسىزدىكتىڭ ىقتيمال سەبەپتەرى
تاياۋداعى «ALOS-3» سپۋتنيگىن وربيتاعا شىعارۋداعى كەلەڭسىزدىك جاپونيانىڭ اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر اگەنتتىگى مەن «Mitsubishi Heavy Industries» كومپانياسىنىڭ ەكىنشى ساتسىزدىگى سانالادى. 2023-جىلدىڭ 16- اقپانىندا زىمىران-تاسىمالداعىشتىڭ ءبىرىنشى ساتىسىندا اقاۋ انىقتالعان بولاتىن. ناقتىراق ايتقاندا، زىمىراننىڭ قاتتى وتىندى 2 ۇدەتكىشى ازىرلەۋشىلەر جوسپارلاعانداي ىسكە قوسىلماي قالدى.
«ىسكە قوسۋ قوندىرعىسى جيناۋ تسەحىنا كەرى جەتكىزىلدى. ازىرشە سەبەپتەرى انىقتالىپ جاتىر»، - دەپ جازعان ەدى Space.com پورتالى.
جاپونيانىڭ اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر اگەنتتىگى زىمىراندى ۇشىرۋدى توقتاتۋعا «H3» زىمىرانىنىڭ ءبىرىنشى ساتىسىن قورەكتەندىرەتىن 2 «LE-9» قوزعالتقىشىنا قۋات بەرەتىن ەلەكتر جۇيەسىندەگى اقاۋ سەبەپ بولعانىن مالىمدەگەن ەدى. باسقارۋ بلوگى اقاۋدى بىردەن انىقتاپ، زىمىراننىڭ قاتتى وتىندى ۇدەتكىشىن ىسكە قوسۋ پارمەنىنىڭ الدىن العان.
«JAXA» ءۇشىن «جاقسى جاڭالىق» اقپاندا «H3» زىمىرانى دا، ونىڭ جەتىلدىرىلگەن «ALOS-3» جەرۇستى بايقاۋ سپۋتنيگى دە، جەرۇستى قۇرال-جابدىقتار دا بۇلىنگەن جوق.
«AI Kuni» Youtube-ارناسى اۆتورلارىنىڭ پايىمىنشا، «H3» زىمىرانىن ءساتتى ۇشىرۋدى قيىنداتۋى مۇمكىن بىرنەشە فاكتور بار. ەڭ الدىمەن جاڭا مودۋل بۇعان دەيىنگى جاپوندىق زىمىران- تاسىمالداعىشتاردان 6 مەترگە ۇزىن. بۇعان قوسا، جاپون ماماندارى زىمىراندى ۇشىرۋدى بارىنشا ۇنەمدى ەتۋگە، ياعني 2 ەسەگە ارزانداتۋعا ۇمتىلىپ وتىر.
ماسەلەن، قازىرگى ۋاقىتتا امەريكالىق «Falcon-9» زىمىرانىن ۇشىرۋعا 50 ميلليون دوللار شىعىندالادى. ال جاپونيا بۇعان دەيىن «Н-ІІА» زىمىرانىمەن وربيتاعا سپۋتنيكتەر مەن جۇكتەر جەتكىزۋ ءۇشىن 90 ميلليون دوللار جۇمساپ كەلگەن ەدى. ەندى «H3» زىمىرانىن وربيتاعا شىعارۋ شىعىنى 50 ميلليون دوللار بولماق.
ماماندار جاپوندىق كونسترۋكتورلاردىڭ زىمىران ۇشىرۋ شىعىندارىن بىردەن 2 ەسەگە تومەندەتۋ سىرىن ىزدەپ باس قاتىرۋدا. مۇمكىن بارلىق ماسەلە «H3» زىمىرانىنا قولدانۋ جوسپارلانىپ وتىرعان جاڭا قوزعالتىشتا شىعار. ويتكەنى، بۇعان دەيىنگى جاپوندىق «Н-ІІА» زىمىرانى «LE-5B» قوزعالتقىشىمەن جابدىقتالعان بولاتىن. ال «H3» زىمىرانىندا جەتىلدىرىلگەن «LE-5B-3» قوزعالتقىشى قولدانىلماق. ونىڭ باعاسى الدىڭعى بالاماسىنان الدەقايدا ارزان.
جاپون باسپا سوزىنە سۇحبات بەرگەن عارىشتىق ساياساتقا ماماندانعان وساكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حيروتاكا ۆاتانابە «بۇعان دەيىن كەيىنگە شەگەرىلگەن وقيعاعا قاراعاندا بۇل جولعى «H3» زىمىرانىن ۇشىرۋدى توقتاتۋ تولىقتاي ساتسىزدىكتى بىلدىرەتىندىگىن» اتاپ وتەدى.
«بۇل جاپونيانىڭ عارىش ساياساتىنىڭ بولاشاعىنا، عارىشتىق بيزنەس پەن تەحنولوگيالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە ايتارلىقتاي ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى»، - دەدى حيروتاكا ۆاتانابە.
ايتا كەتەرلىگى، اپات بولعان كۇنى «H3» زىمىرانىن جاساپ شىعارعان «Mitsubishi Heavy Industries» كومپانياسىنىڭ اكسياسى جەرگىلىكتى بيرجالاردا 1,8 پايىزعا قۇلدىرادى.
