قىتاي جازۋشىسى ۋاڭ مىڭنىڭ «اسەم كورىنىستى ولكە» رومانى قازاق تىلىندە جارىق كوردى
تۇساۋكەسەردى حالىقارالىق «كورشىلەس» جۋرنالىنىڭ اتقارۋشى باس رەداكتورى سايات قامشىگەر جۇرگىزىپ وتىردى.
تۇساۋكەسەردە الدىمەن ءسوز العان الماتى قالاسىنداعى ق ح ر باس كونسۋلىنىڭ ورىنباسارى جۋن حۋا ەكى ەل اراسىنداعى ادەبي-مادەني قاتىناستاردىڭ دامۋى تۋرالى سويلەدى. ءوز سوزىندە ول قازاق تىلىنەن قىتاي تىلىنە، قىتاي تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقان شىعارمالار كورشىلەس ەكى مەملەكەت حالقىنىڭ ءبىر- ءبىرىن تەرەڭ تۇسىنۋىنە جول اشىپ، ءبىر-ءبىرىنىڭ تالانتتى قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن وقۋ ارقىلى ءوزارا مادەني ىقپالداستىقتىڭ ارتاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ودان سوڭ ەكراننان جازۋشى ۆاڭ مىڭنىڭ بەينەبايانداماسى بەرىلدى.
بايانداماسىن قازاق تىلىندە جاساعان ول ءوزىنىڭ ەكى كىتاپتان تۇراتىن «اسەم كورىنىستى ولكە» اتى رومانىنىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورگەنىنە قۋانىشتى ەكەنىن ءبىلدىردى. ول ءوزىنىڭ اناۋ ءبىر كەزدەرى (وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا قىتايدا جۇرگىزىلگەن «مادەني رەۆوليۋتسيا» ناۋقانىندا) شىڭجاڭدا جيىرما جىلداي ءومىر سۇرگەنىن، سول كەزدە جەرگىلىكتى حالىق - قازاق، ۇيعىر، دۇنگەن ۇلتى وكىلدەرىمەن ارالاسقانىن، ولاردىڭ مادەنيەتىمەن تەرەڭ تانىسقانىن، ادامدارمەن دوستاسقانىن، سوعان بايلانىستى «اسەم كورىنىستى ولكە» اتتى قوس تومدىق رومانىن جازعانىن ايتا كەلىپ، ءوز رومانىن قازاق حالقىنا ۇسىنىپ وتىرعان باسپاعا العىس ءبىلدىردى.
ودان سوڭ قىتايداعى «جاڭا الەم» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى لي چۋنكاي ونلاين بايلانىسقا شىعىپ، ۋاڭ مىڭنىڭ «اسەم كورىنىستى ولكە» رومانىنىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى، بۇل روماننىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋىنىڭ ءمانى تۋرالى ءوز ويىن ءبىلدىردى.
سونداي-اق تۇساۋكەسەردە جازۋشى، ر. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىس تانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دۇكەن ءماسىمحان ۇلى، جازۋشىلار وداعى اۋدارما سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى زامانبەك ابدەش ۇلى، م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تورەالى قىدىر، ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ ءتوراعاسى ءادىل قويتانوۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ شىعىس تانۋ فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى سالتانات تولەۋ قىزى، قىتايتانۋشى عالىم، پروفەسسور ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى، ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ جوعارى دەڭگەيلى 2-دارەجەلى كىتاپحاناشىسى قاميا قاداي، «اسەم كورىنىستى ولكە» كىتابىنىڭ رەداكتورى ءلايلا نوعايبەك قىزى ءسوز سويلەپ، قازاق تىلىنە تۇڭعىش رەت اۋدارىلىپ وتىرعان «اسەم كورىنىستى ولكە» رومانى جانە ۋاڭ مىڭنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ويلارىن ايتتى.
قازىر 88 جاستان اسقان قىتاي جازۋشىسى ۋاڭ مىڭنىڭ تاعدىر جولى قيىندىق پەن ورلەۋدىڭ كورىنىسىندەي. زيالى وتباسىندا تاربيەلەنگەن ول 1948 -جىلى 14 جاسىندا قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى قاتارىنا الىنعان. 1956 -جىلى جۋرنالدا باسىلعان العاشقى اڭگىمەسىمەن-اق بۇكىل قىتايعا تانىمال بولعان. الايدا ارادان ءبىر جىل وتكەندە سول تۇستاعى «مادەني رەۆوليۋتسيا» داۋىلى ونى دا سوعىپ ءوتىپ، پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ، «ەڭبەكپەن تۇزەۋ» جازاسىن ارقالاتقان.
ءسويتىپ، 1978 -جىلعا دەيىن شىڭجاڭدا ايداۋدا بولعان. سول كەزدەگى كورىپ-سەزگەندەرى جايىندا ول «اسەم كورىنىستى ولكە» رومانىنا ءوزى جازعان العىسوزدە بىلاي دەيدى:
«ول كەزدە شىڭجاڭ قيىن-قىستاۋ ءداۋىردى باستان كەشىپ جاتقان-دى. اسىرەسە، 1962 -جىل كوپتەگەن ادامنىڭ جۇرەگىن قانجارداي ءتىلىپ ءوتتى. قىتاي مەن ك س ر و جاۋگەرشىلىگى مەن بۇكىل ەلدى جالماعان اشارشىلىقتىڭ ناتيجەسىندە ىلە مەن تارباعاتايدا قايعىلى وقيعالار بولدى. سول وڭىردەگى شەكارا ماڭى تۇرعىندارى قىتايدان قاشۋعا تىرىسقان ەدى. كەيىنىرەك 1963، 1964 جانە 1965 -جىلعى وقيعالار دا كوپشىلىككە وڭاي تيگەن جوق».
مىنە، وسى جاعدايلاردى كوزبەن كورىپ، قاسىرەتىن سەزىنگەن ۋاڭ مىڭ بۇل جايىندا رومان جازۋ كەرەك دەگەن ويعا كەلەدى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن رومانىنىڭ العىسوزىندە جازۋشى مۇنى بىلاي تارقاتادى:
«سوتسياليزمدى اۋىلدا ۇيرەنۋ» قوزعالىسى مەن ءتوراعا ماۋ زىدۋڭنىڭ «فورما بويىنشا - سولشىل، ءىس جۇزىندە - وڭشىل» ماسەلەسى جونىندەگى باعىتى ماعان ادەبي شىعارما ارقىلى «سولشىلدىڭ» جالعان ەكەنىن اشكەرە ەتۋگە كومەكتەسىپ، مۇنىڭ قوعام ساناسىن ۋلاپ، ادام تاعدىرىن كۇل- تالقان ەتكەنىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ءبىر جاعىنان مەن بۇل روماندا سول كەزدەگى جەكە باسقا تابىنۋ، تاپتىق كۇرەس، «يمپەرياليستەر جويىلسىن» جانە «رەۆيزيونيستەر جويىلسىن» دەگەن ءتۇرلى ۇعىمنان تولىق ارىلا المادىم. ەكىنشى جاعىنان قالىپتاسقان جاعدايعا ءسال دە بولسا سىرتتاي باعا بەرىپ، ءبارى «سولشىل» تۋرالى ۇرانداتىپ، جان-جاقتان قىسپاققا العاندا ونىڭ اۋىر كۇيى مەن جالعان ەكەنىن اشكەرەلەدىم. جانە شىعارمامدا ۇلتتىق، ءدىني، مەملەكەتتىك سانا- سەزىمدى باقىلاپ، سۋرەتتەي الدىم…
1978 -جىلى روماننىڭ قولجازباسىن اياقتاعان كەزدە «مادەني توڭكەرىس» تە مارەسىنە جەتتى. بۇكىل ەل جياڭ چيڭ مەن ونىڭ «تورتتىك بانداسىنىڭ» اشكەرەلەنۋىنە، ولاردى كىنالاۋعا، «مادەني توڭكەرىسكە» قادالىپ وتىرعان ەدى. مەنىڭ رومانىم سول كەزدىڭ تالابىنا سايكەس كەلمەيتىنى انىق بولاتىن. سوندىقتان قولجازبامدى ساندىقتىڭ تۇبىنە ساقتادىم. شاڭ باسقان رومان سول جەردە 34 جىل جاتتى.
2012 -جىلى بالالارىم قولجازبانى ەسكى پاتەرىمنىڭ شاتىرىنىڭ استىنان تاۋىپ الىپتى. شىعارمامدى كورىپ تاڭدانىپ، قاتتى قۋانعانىم راس. بالالارىمنىڭ ىقپالىمەن شاعىن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، 2013 -جىلى باسىپ شىعاردىم».
ۋاڭ مىڭ - قىتايدىڭ ءىرى جازۋشىسى، ونىڭ سول ەلدە 23 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كورگەن. سونداي-اق ونىڭ شىعارمالارى كوپتەگەن الەم تىلىنە اۋدارىلعان. 2003 -جىلى ونىڭ قىتايدا جانە فرانسيا، جاپونيا، گەرمانيا، يتاليا، ا ق ش، رەسەيدە 150 شىعارماسى باسىلىپ شىققان. 23 جاسىندا ساياسي ناۋقان كەسىرىنەن جازالانىپ، 20 جىلدان اسا ۋاقىت ايداۋدا بولعان ول كەيىن مانساپ جولىندا دا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن. قىتايدىڭ مادەنيەت ءمينيسترى بولعان. 1985 -جىلدان بەرى قىتاي جازۋشىلار وداعى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.
احمەت جۇماعالي ۇلى
turkystan.kz
