نازاربايەۆ «ماعان شاعىن قالا كەرەك» دەپ ايتقان: استانانىڭ باس جوسپارى اۆتورلارىنىڭ بىرىمەن سۇقبات

استانادا حالىق سانىنىڭ جىل سايىن ارتىپ جاتقانىنا بايلانىستى كەلەشەكتە اۋىز سۋ جانە ەلەكتر قۋاتى تاپشىلىعى بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى ەسىل وزەنىنىڭ سۋى ارناسىنا سىيماي، سول جاعالاۋدى سۋ باسۋ قاۋپى دە بار. سەبەبى جازىق جەردە ورنالاسقان وزەننىڭ سۋ جينالاتىن اۋماعى وتە ۇلكەن. مۇنداي پىكىردى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى سەرىك رۋستامبەكوۆ Halyq Uni تىلشىسىنە بەرگەن سۇقباتىندا ايتتى.

سونداي-اق استانانىڭ باس جوسپارى مەن «بايتەرەك» مونۋمەنتىنە جاريالانعان كونكۋرس پەن ەلوردانىڭ العاشقى نىساندارى قالاي جوبالانعانىن ايتىپ بەردى.

- سەرىك يسا ۇلى، ەلوردانىڭ باس جوسپارىن قۇرۋعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا بارسىز. استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ءسات، ودان كەيىن قابىلدانعان شەشىمدەر ەسىڭىزدە مە؟

- 1994 -جىلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جوعارعى كەڭەستىڭ ءبىر وتىرىسىندا استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. مۇنى ۇيدە وتىرعان كەزدە راديو ارقىلى ەستىدىم. بۇل ۋاقىتتا ەل بويىنشا مەملەكەتتىك جوبالاۋ ينستيتۋتتارى تاراپ كەتكەن ەدى. ويتكەنى قۇرىلىس توقتادى، جوبالاۋشى، ارحيتەكور، ينجەنەرلەرگە جۇمىس بولمادى.

...جوبالاۋ ينستيتۋتى ول كەزدە باي مەكەمە بولاتىن. ولاردىڭ الدىن الا 5 جىلعا جوسپارى بەكىتىلىپ، قاراجات بولىنەتىن. كەڭەس زامانىندا الماتىنىڭ وزىندە 60 قا جۋىق جوبالاۋ ينستيتۋتى بولعان. 1990 -جىلدارى وسى ينستيتۋتتار جابىلىپ، كەيبىرى جەكەمەنشىككە ءوتتى. ماماندار كۇن كورۋ ءۇشىن بازارعا، قۇرىلىسقا كەتتى. سونىڭ ءبىرى - مەن. ءومىر بويى ىستەگەن جۇمىسىما سۇرانىس بولمادى. استانا دەگەن سوڭ ءبارىمىزدىڭ مازامىز كەتتى، وعان باس جوسپار قاجەت دەدىك.

1995 -جىلى ارىپتەسەر بولىپ اقمولاعا كەلدىك. قۇجات پەن كارتانى جيناپ، جەردى زەرتتەدىك. قالانىڭ قاي جاققا دامۋى مۇمكىن ەكەنىن، قاي جەردە قانداي ماسەلە بار ەكەنىن، تۋىنداۋى مۇمكىن پروبلەمالاردى جان-جاقتى قاراپ، كوزىمىزدى سول جاعالاۋعا سالدىق. ەسكى قالا مەن جاڭا قالانىڭ قاي جەردە ورنالاسۋى كەرەك ەكەنىن سىزىپ، ويىمىزدى قاعاز بەتىنە تۇسىردىك. سودان كەيىن جول تاۋىپ، نازاربايەۆقا بايانداپ بەردىك. قۋانىپ كەتتى. سەبەبى ەشكىم تاپسىرما بەرمەسە دە، ءوزىمىز ۇسىنىس جاسادىق.

ول كەزدە اسقار قۇلىبايەۆ قۇرىلىس ءمينيسترى بولاتىن. ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى - سەرجان شايمەردەنوۆ. نازاربايەۆ ءبىزدىڭ كوزىمىزشە تەلەفون ارقىلى نۇسقاۋ بەرىپ، ەكى اي ىشىندە باس جوسپاردىڭ كونتسەپتسياسىنا كونكۋرس ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. سول كونكۋرستا ون شاقتى ماماننان قۇرالعان ءبىزدىڭ توپ جەڭىپ شىقتى.

استانانى كوشىرۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. جاۋاپتى ماماندار تاعايىندالدى، ءبىراق قاراجات بولمادى. مينيسترلىكتەر كوشە باستادى، ولارعا عيمارات دايىنداۋعا جوبا قاجەت بولدى. ءبىزدىڭ توپ اكىمشىلىك عيماراتتى جوبالاۋ بويىنشا جۇمىس ىستەدى.

سودان كەيىن «نوۆايا ستوليتسا» دەگەن قور اشىلدى. مۇناي-گاز، باسقا دا وندىرىسكە ينۆەستورلار كىرە باستادى. ولارعا قويىلعان ءبىر شارت - اشىلعان قورعا اقشا سالۋ. 1997 -جىلى قوماقتى قاراجات قوسىلدى.

- نازاربايەۆ باس جوسپاردى جاساۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر ەرەكشە تاپسىرمالار بەردى مە؟

...جارتى جىلداي تەگىن جۇمىس ىستەدىك. سەبەبى قالا بويىنشا ستاتيستيكانى جيناۋ قاجەت بولدى. قانشا كولىك بار، قانشا ءۇي بار، سۋ قۇبىرى قانداي جاعدايدا تۇرعانىنا قاتىستى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

باس جوسپار الداعى 20 جىلعا ارنالىپ جاسالادى. ونىڭ ىشىندە بولاشاقتا بۇل جەردە قانشا ادام تۇراتىنىنا بولجام جاسالادى.

بولجام جاساۋ دا قيىن. دەموگرافيا، ءوندىرىستىڭ دامۋى، ىشكى- سىرتقى ميگراتسيا، ينفراقۇرىلىم، اۋا رايى، ەكولوگيا بويىنشا بولجام جاسايتىن ماماندار بار. پەسسيميستتىك، ورتاشا جانە وپتيميستىك بولجام جاسالادى. سوندىقتان العاشىندا ورتاشا ەسەپ الىندى.

نازاربايەۆ «ماعان شاعىن قالا كەرەك» دەپ ايتتى. ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراعان بولار دەپ ويلايمىن.

ءبىزدىڭ باس جوسپار 2005 -جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتىدى. 1998 -جىلى استانا رەسمي تۇردە جاريالانعان سوڭ جاستار سارايىندا ۇلكەن جينالىس بولدى. سول جيىندا كورمە ۇيىمداستىرىپ، جوسپارىمىزبەن تانىستىردىق. ارتىنان بىزبەن سۇقباتتاستى. نازاربايەۆ ارقامىزدان قاعىپ، بىزبەن بىرگە شاراپ ءىشتى.

2-3 كۇن وتكەن سوڭ استانانىڭ باس جوسپارى تۋرالى ۇكىمەتتە جينالىس ءوتىپتى. «قازپراۆدا» گازەتىندە سول وتىرىستان اقپارات جاريالاندى. «بۇل باس جوسپار ەشتەڭەگە جارامايدى، حالىقارالىق كونكۋرس جاريالانسىن» دەپ جازىلعان ەكەن.

- العاشقى باس جوسپاردىڭ اۆتورى رەتىندە جاپوندىق ارحيتەكتور كيسە كۋروكاۆانى بىلەمىز...

- ءيا، حالىقارالىق كونكۋرس جاريالانىپ، ارحيتەكتور كيسە كۋروكاۆا ۇتىپ الدى. كونكۋرستىڭ قاراجات كولەمى - 8 ميلليون دوللار. كيسە كۋروكاۆا پرەزيدەنتكە جاپون ۇكىمەتىنىڭ حاتىن الا كەلدى.

- استاناداعى كوپتەگەن عيماراتتىڭ اۆتورى شەتەلدىكتەر ەكەنى بەلگىلى. بۇل داڭعازالىق پا، الدە قاجەتتىلىك پە؟

- ءومىرزاق شوكەيەۆ استانا اكىمى (2004-2006 ج ج. ) بولىپ تۇرعان كەزدە اتاقتى، اتى شىققان ارحيتەكتورلارعا ۇسىنىستار جىبەردى. ورتالىق مەشىت، كورمە ورتالىعى جوباسىنا حالىقارالىق كونكۋرس جاريالاندى. وعان ءىرى-ءىرى ارحيتەكتورلار قاتىستى.

استانانى كوشىرگەن سوڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ، تۋريستەردى تارتۋ دەگەن تالاپ بولدى. تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن كەرەمەت ارحيتەكتۋرانى دامىتۋ كەرەك، ادام تاڭقالاتىن عيماراتتار سالۋ كەرەك. ال ول ءۇشىن وتە اتاقتى ادامداردى شاقىرۋ كەرەك. ول دا دۇرىس جول.

- جاقىندا قالا اكىمى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ حالىقپەن كەزدەسۋىندە اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى استاناعا ازاماتتاردىڭ كەلۋىن شەكتەۋ تۋرالى ايتتى. ول كىسى مۇنى اۋىز سۋ، ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ جەتپەۋىمەن بايلانىستىردى. استانانىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋسىز بە، قالاي ويلايسىز؟

- قالادا قانداي پروبلەما بار؟ ءبىرىنشىسى: كەي اۋداندا تۇرعىندارعا سۋ جەتپەي جاتىر. جىل سايىن ميلليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قوسىلىپ جاتىر، ودان باسقا دا عيماراتتار بار.

استانادا جىلۋ دا جەتكىلىكسىز. ج ە و-3 سالىنىپ جاتقانىنا ون جىل بولدى. ءالى بىتپەدى. قالاداعى جەر ۇيلەر كومىر جاعىپ وتىر.

ەلەكتر قۋاتى دا تاپشى بولعالى تۇر. ودان بولەك - جەردىڭ ءوزى شەكتەۋلى. قالانىڭ ىشىندە ءبىر اۋداننان ەكىنشى اۋدانعا بارۋ قيىندادى. بارلىق جەردە كەپتەلىس. قالا تۇرعىندارى جىل سايىن 60-70 مىڭ كولەمىندە كوبەيىپ جاتىر. مەكتەپتەردە دە ورىن تاپشى.

ادامداردىڭ كەلۋىن شەكتەۋگە شارا قولدانۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. استانانىڭ مۇمكىندىگى شەكسىز ەمەس.

وڭ جاعالاۋدىڭ 30 پايىزى - ەسكى قالا. اراسىندا كۇيرەپ-قيراپ جاتقانى دا بار. ونى جاڭارتۋ كەرەك. بازاردىڭ اينالاسى - قاپتاپ جاتقان جامان ۇيلەر. ول جاققا ينۆەستور بارمايدى.

سول جاعالاۋدا بوس جەرلەر بار، ءبىراق ونىڭ اۋماعى كەڭەيىپ كەتتى. حالىق سانى دا تەز ءوسىپ جاتىر. ونىڭ ءوزى ءبىر قالا بولدى.

- ءبىر ءىس-شارادا استانانى سۋ باسۋ قاۋپى بار دەگەن ەكەنسىز. قازىر دە سولاي ما؟

- ءيا، ول جاعىنان ەشتەڭە وزگەرگەن جوق. استانانى سۋ باسۋ قاۋپى بار. وتە ۇلكەن قاۋىپ.

باس جوسپارمەن اينالىسقان كەزدە قانداي قاۋىپ بار ەكەنىن جان-جاقتى زەرتتەدىك. 1993 -جىلى ەسىلدە سۋ تاسىپ، سول جاعالاۋدىڭ ءبىراز جەرىن سۋ باسقان.

شاعىن وزەن بولسا دا، گيدرولوگياسىن ەسەپتەپ قاراساق، باسى قاراعاندىنىڭ نياز دەگەن تاۋىنان باستالادى. جازىق جەردە ورنالاسقان وزەن بولعاندىقتان، سۋ جينايتىن ايماعى وتە ۇلكەن. كەيدە قارلى قىس بولسا، جازعىتۇرىم قار ەري باستاسا، سۋدىڭ كولەمى ەسىلدىڭ ارناسىنا سىيمايدى. ءتىپتى سول جاعالاۋدىڭ جارتىسىن سۋ باسىپ كەتەتىن جاعداي بار.

ەكىنشى ماسەلە - جەر استى سۋى. ول جەرگە جاقىن تۇر. سۋ قۇبىرى، كاناليزاتسيا جەردىڭ استىندا جاتىر. وعان سۋ زيان كەلتىرەدى، تەمىردى شىرىتەدى.

وسىعان بايلانىستى باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ىستەدىك. وزەننىڭ ۇزىندىعى شامامەن 38 شاقىرىم. ونىڭ ءار مەترىن جوبالاپ شىقتىم. وزەندى كەڭىتتىك، تەرەڭدەتتىك، كەي جەرى كانال بولدى. قالاي ىستەسەك سۋدىڭ دەڭگەيى ءبىرقالىپتى بولاتىنىن زەردەلەدىك. سۋ تاسىعاندا سۋدىڭ دەڭگەيى بىردەن كوتەرىلەدى. سول ءۇشىن ەكى جاعىنا دامبا سالىندى. جوبالاۋ جۇمىسى تولىق اياقتالدى، ءبىراق قۇرىلىسى اقساپ تۇر.

- ەسىلگە قاتىستى ىسكە اسپاي قالعان جوبانىڭ ءبىرى - «سۋدوحودنىي ەسيل» جوباسى. بۇل كىمنىڭ باستاماسى جانە نەگە اياقسىز قالدى؟

- ول ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن جوبا بولدى. ونىڭ ەكى كەزەڭى ورىندالدى.

بۇل جوبا بويىنشا ەسىلدىڭ ۇستىنەن كەمە ءجۇزۋى كەرەك ەدى. ونى قىستا جاعاعا شىعارادى، جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. وعان عيمارات كەرەك. قۇتقارۋ قىزمەتى مەن ديسپەتچەرلىك قۇرامى قاجەت. وسىنىڭ ءبارىنىڭ جوبالاپ، ساراپتامادان وتكىزدىك. ءبىراق سول كۇيى قالدى.

يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اكىم بولىپ تۇرعان (2008-2014 ج ج.) كەزدە بۇل جوباعا بولىنگەن جەردى دە الىپ قويدى. سودان كەيىن باسقا جەردى رەزەرۆكە قويعان ەدىك، ونى دا كوممەرتسيالىق قۇرىلىسقا بەردى.

- بۇل نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسى ما؟

- ءبارى نازاربايەۆقا اپارىپ تىرەيدى. ءبىراق مۇنى مەن قوزعاعام. جوبا-سىزباسى دا مەنىكى. نازاربايەۆقا بىرەۋ ايتقان، ودان كەيىن پرەزيدەنت قولداعان.

وسى بويىنشا 2005 -جىلى ماعان تاپسىرما بەردى. بۇل جوبانى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن تەك قاراجات قاجەت. ەسىلدىڭ ۇستىنە كەمە جۇرگىزىپ، ونى قوعامدىق كولىك رەتىندە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار.

- قالادا قۇرىلىسى اياقتالماي تۇرعان تاعى ءبىر جوبا - LRT...

- كيسە كۋروكاۆامەن بىرگە قالانىڭ باس جوسپارىن جاسادىق. ەكى جاپوندىق جانە ءبىر قازاقستاندىق كومپانيا بىرىگىپ، كونسورتسيۋم قۇردىق. مەن ول قۇرامدا ءۇشىنشى ادام بولدىم.

باس جوسپاردىڭ جالعاسى رەتىندە ۇلگى رەتىندە ءتورت نىسان سالۋ قاجەت بولدى. ءبىرى - تۇرعىن ءۇي كەشەنى. ەكىنشىسى - ساياباق. كيسە كۋروكاۆانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ول پارك قازاقستاننىڭ تابيعاتىن، ونىڭ ىشىندە فاۋنا مەن فلوراسىن تۇگەل كورسەتەتىن ساياباق بولۋى كەرەك ەدى. ءۇشىنشى جوبا - ءۇش قاباتتى سۋ بۋلۆارى. استىڭعى قاباتىندا كولىك تۇراعى، ەكىنشى قاباتىندا ويىن- ساۋىق ورتالىعى جانە جوعارى قاباتىندا سەرۋەندەيتىن جەر بولادى دەپ جوسپارلاندى. ءتورتىنشى جوبا - LRT. بۇل 2000 -جىلى بەكىتىلگەن جوسپاردا بار. ىشىندە تەك كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي كەشەنى جوسپارى عانا ىسكە استى.

- «بايتەرەك» مونۋمەنتىنىڭ اۆتورى ءىنىڭىز - اقمىرزا رۋستامبەكوۆ. كونكۋرس قالاي جۇرگىزىلدى؟

- كيسە كۋروكاۆا «بايتەرەك» ورنالاسقان جەردىڭ ماكەتىن پرەزيدەنتكە باياندادى. ول جەردە مەن دە بولدىم. كوپقاباتتى عيماراتتار سالىنىپ، بىرەسە بيىك، بىرەسە الاسا بولىپ، ءاننىڭ ىرعاعىنداي سالىناتىنىن ءتۇسىندىردى. ماكەتتە ءبىر تاياقشا تۇر ەكەن. كۋروكاۆا «وسى جەردە ءبىر مونۋمەنت» بولۋى كەرەك. بيىكتىگى استانانىڭ كوشكەن جىلىنىڭ سيمۆولى رەتىندە 97 مەتر بولۋى قاجەت» دەدى.

... ول كەزدە ارنايى كەڭەس قۇرىلىپ، ۇلكەن عيماراتتار تالقىلاناتىن. مونۋمەنت ۇلگىسىنە كونكۋرس جاريالانىپ، جان-جاقتان ۇسىنىستار كەلدى. ولاردىڭ ەشقايسىسى نازاربايەۆتىڭ ويىنان شىقپادى.

نازاربايەۆ ءوزى ەسكيز جاساعانداي بولدى. بيىك اعاش، جاپىراقتار سالدى دا، «وسىلاي» دەدى.

كونكۋرسقا اقمىرزا دا توبىمەن بىرگە قاتىسقان. نازاربايەۆ سالعان فوتو نەگىزىندە ماكەت جاساپ ۇسىندى.

- نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا دەگەن كوزقاراسىڭىز قانداي؟

- نازاربايەۆپەن بىرنەشە رەت كەزدەستىك. ول كىسىنىڭ ماعان سىيلاعان كىتابى مەن ساعاتى بار. ءبىر جيىندا جۇرتتىڭ كوزىنشە ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم. سەبەبى استاناعا كوشۋ - ەرلىك. مەملەكەت جاعدايىنا قاراماي، استانانى كوشىردى. بۇل وتە دۇرىس شەشىم بولدى.

الماتىعا قاراساق، كەپتەلىس، اۋا رايى بۇزىلعان. تۇرعىنداردىڭ سانى ءوسىپ جاتىر. ونىمەن قاتار ماسەلە دە كوبەيىپ جاتىر.

«جۇمىس بەردىڭىز. بايىپ تا الدىق. تانىمال بولدىق»، دەپ العىسىمىزدى ايتقانىم بار.

نازاربايەۆتىڭ پايداسىن كورگەن ادامدار سىنعا سالىپ، جامانداپ، بالاعاتتاپ جاتىر. وسى جاراسىمدى ما؟ قاتەلىگىن كورسەڭ، بەتىنە ايتپايسىڭ با؟ ايتۋعا باتىلىڭ بارماسا، ءوز بەتىڭمەن جۇرە بەر. نەگە جاعىمپازدانىپ، سونىڭ ارقاسىندا بايىپ، اتاق الدىڭ؟ بۇل ەشكىمگە جاراسپايدى.

- سەرىك يسا ۇلى، مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

ايگەرىم تاۋباي

Halyq Uni

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى