قازاقستاندا جول سالاتىن بىلىكتى ماماندار جەتىسپەيدى
ەلدى مەكەندەردەگى اۆتوموبيل جولدارى مەن كوشەلەردىڭ جاي-كۇيى جۇرتشىلىق تاراپىنان دا، مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان دا ءجيى سىنعا ۇشىرايدى. سالاعا قاتىستى تاعى ءبىر پروبلەما - بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. وسى ورايدا اۆتوجول ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرى تۋرالى قازاقپارات ءتىلشىسى ماماندارمەن تىلدەسكەن ەدى.
حالىق جولداردى نە ءۇشىن سىنايدى؟
جول اكتيۆتەرى ساپاسى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە، وتاندىق جولداردىڭ ساپاسىنا قاتىستى وتكەن جىلى ماسس-مەديادا 900 سىني ماتەريال جاريالانعان. الەۋمەتتىك جەلىلەردە 2700 نەگاتيۆتى جاريالانىم (ايىنا 225 تەن استام) شىقتى. جاريالانىم استىنداعى پىكىرلەر سانى 456 مىڭعا جەتتى، ونىڭ %95 سىني باعىتتا. قازاقستاندىقتار، اسىرەسە، جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدارعا قاتىستى ءجيى شاعىمدانادى ەكەن.
ءوز كەزەگىندە سالا ماماندارى اۆتوموبيل جولدارىنا قاتىستى سىندى ورىندى دەپ مويىندايدى. سالاداعى قوردالانعان داعدارىستى ساندار دا دالەلدەپ وتىر. ەلىمىزدە حالىق تىعىز ورنالاسپاعان، سوندىقتان جول جەلىسىنىڭ تىعىزدىعى بويىنشا الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنەن ەداۋىر ارتتا قالىپ وتىرمىز.
قازاقستاندا شامامەن 157 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى بار. ونىڭ ىشىندە 25 مىڭنان استامى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار، ال 70 مىڭ شاقىرىمى وبلىستىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدە جانە 62 مىڭ شاقىرىم ەلدى مەكەندەر كوشەلەرى. جول جەلىلەرىنىڭ ورتاشا تىعىزدىعى مىڭ شارشى شاقىرىمىنا 58 ك م قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش ا ق ش- تا 12، ال گەرمانيادا 31 ەسە جوعارى.
سونىمەن قاتار، اۆتومبيل سانى بويىنشا الشاقتىق بار. بىزگە قاراعاندا ا ق ش- تا جان باسىنا شاققاندا كولىك ءتورت ەسە كوپ. ايتار بولساق، ەلىمىزدە 100 ادامعا 22 دەن استام اۆتوموبيل، ا ق ش- تا 100 ادامعا 89 كولىكتەن كەلەدى. جالپى الساق، 19,7 ميلليون قازاقستاندىقتا شامامەن 4,5 ميلليون كولىك بار، ال 332 ميلليون امەريكالىقتىڭ 278 ميلليون كولىگى بار.
ەلىمىزگە قاتىستى وڭ فاكتورلاردىڭ ءبىرى - ترانزيتتىك جانە لوگيستيكالىق الەۋەت جوعارى. قازاقستان اۋماعى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىندا. ءبىراق، جولداردىڭ ۇزىندىعى بويىنشا 32-ورىنعا جايعاسقان. ساپا جاعىنان وكىنىشكە قاراي، ءتىزىمنىڭ سوڭعى جاعىندا - 118 ەلدىڭ ىشىندە 93-ورىندامىز.
ساراپشىلار جول ماسەلەسىنە قاتىستى بىرنەشە فاكتوردىڭ بارىن ايتىپ وتىر. بۇل ەل اۋماعىنداعى كليماتتىق جاعدايدىڭ ارتۇرلىلىگى، اۋىر جۇكتەردىڭ اسەرى، جولداردى دۇرىس جوبالاماۋ، سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى، قىزمەتكەرلەر بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى جانە سالادا كادر جەتىسپەۋشىگى.
ەلىمىزدە نەلىكتەن اۆتوجول ماماندارى جەتىسپەيدى؟
قازىر ەلىمىزدە 607 ستۋدەنت اۆتوجول ماماندىعىن مەڭگەرىپ جاتىر. وسى ورايدا سالا وكىلدەرى ەگەر مامانداردى ءتيىستى دەڭگەيدە دايارلاماساق، جۋىردا جولسىز قالاتىنىمىزدى ايتىپ، دابىل قاعۋدا. ولاردىڭ ايتۋىنشا، كولىك جولىن جوبالايتىن، سالاتىن جانە جوندەيتىن مامانسىز قالامىز.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 8 جوعارى وقۋ ورنى جول سالاسى ماماندارىن دايارلايدى. اتاپ ايتقاندا، ل. ب. گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتى، د. سەرىكبايەۆ اتىنداعى ش ق و تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى، ساتبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، قازاق قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتى، قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى، م. ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى، لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسى، س. تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى.
دەسەك تە سالادا كادر تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر. ل. ب. گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى گۇلسىم ەسپايەۆا كادر دايارلاۋداعى پروبلەمانىڭ ءبىرىن جىكتەۋدەگى وزگەرىستەرمەن بايلانىستىردى.
«مىسالى، 2004-جىلى اۆتوموبيل جولدارى، كوپىرلەر مەن جەر استى جولدارىن جانە عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى سالۋ ماماندىقتارى بىرىكتىرىلدى. بۇل اۆتوجول سالاسىندا بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى»، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر بۇرىن ج و و- عا گرانتتار ماماندىقتار بويىنشا بولىنسە، ەندى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ توپتارى بويىنشا بەرىلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ توپ ىشىندە بىركەلكى بولىنبەۋىنە اكەلەدى. مىسالى، قالا قۇرىلىسى، قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس توبىندا گرانتتار جالپى قۇرىلىس ماماندارىن دايارلايتىن 23 ج و و اراسىندا ورتا ەسەپپەن 10-15 باعدارلاماعا بولىنەدى.
«سوڭعى 10 جىلدا ەلىمىزدە اۆتوكولىك ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى نەبارى 253 ادام ءبىتىردى. ال دوكتورانتۋرا بويىنشا بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك گرانت بولىنگەن جوق»، - دەيدى گۇلسىم ەسپايەۆا.
وسى ورايدا مامان جول سالۋدا كادر تاپشىلىعىنىڭ وسى كۇننەن سەزىلىپ جاتقانىن ايتىپ وتىر.
قازاقستاندا اۆتوجول ءبىلىمىنىڭ تاريحى 1958-جىلى رەسپۋبليكاداعى جالعىز بەيىندى جوعارى وقۋ ورنى وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتى اشىلعان كەزدە باستالدى. كەيىن اۆتوجول ماماندىعى بويىنشا اسا تاپشىلىق تۋىندادى. سوسىن 1978-جىلى الماتىدا جالپى تەحنيكالىق فاكۋلتەت اشىلىپ، وندا بىردەن 200 گە جۋىق ستۋدەنت قابىلداندى. ودان ءارى 1991-جىلى الماتى اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتى قۇرىلدى. اتالعان وقۋ ورنى 5 جىل ىشىندە جوعارى بىلىكتى جولشىلاردى دايارلاپ شىقتى. اۆتوموبيل ينستيتۋتىنىڭ ءبىر عانا كۋرسىندا 200 ستۋدەنت، جالپى 5 كۋرس بويىنشا 1000 ستۋدەنت وقىپ شىقتى.
1996-جىلى اتالعان ج و و الماتى تەمىرجول كولىگى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىمەن بىرىكتىرىلىپ، م. تىنىشپايەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسى (قاز ا ت ك) بولىپ قۇرىلدى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ەكى وقۋ ورنىن بىرىكتىرگەن كەزەڭدە سالاداعى ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ ءداۋىرى دە اياقتالدى. بولون جۇيەسى جىلدارى ماماندىقتار مەن ناقتى بىلىكتىلىك بويىنشا نۇسقاۋ جوعالىپ كەتتى، سول سياقتى بەيىندىك دايىندىق پەن پاندەر قىسقاردى. سوندىقتان ماسەلەنى كەشەندى تۇردە شەشۋ كەرەك.
«كولىك قۇرىلىسى» باعىتىن جەكە اشىپ، «اۆتوموبيل جولدارى مەن اۋەايلاقتار قۇرىلىسى»، «تەمىر جولدار قۇرىلىسى»، «كوپىرلەر مەن كولىك توننەلدەرىن سالۋ»، «گاز - مۇناي قۇبىرلارى مەن گاز- مۇناي قويمالارىن سالۋ» توپتارىنا ءبولۋ قاجەت»، - دەيدى قازاق اۆتوموبيل- جول ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى گۇلسىم ەسپايەۆا.
سونداي-اق، وتاندىق مامانداردى دايارلاۋ جۇيەسىن، ەۋرووداق ەلدەرىمەن پراگماتيكالىق تۇردە سالىستىرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا، الەمگە ءوزىنىڭ ۇلگىلى اۆتوباندارىمەن تانىمال گەرمانيادا قۇرىلىس جانە كولىك ينجەنەرياسى دەگەن ءبولىنىس بار. ايتپاقشى، اتالعان سالا بويىنشا ءبىلىم وتە بەدەلدى بولىپ سانالادى.
ۇلتتىق جول اكتيۆتەرى ساپاسى ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى زامير ساعىنوۆ ستۋدەنتتەردى وقىتۋعا وندىرۋشىلەردى شاقىرۋ كەرەك دەپ سانايدى.
«وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا پراكتيكالىق ءبىلىم جەتىسپەيدى. ءبىلىم بەرۋ ءوندىرىس پروتسەسىنە باعىتتالۋى كەرەك. ال وقۋ باعدارلامالارى جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كەلىسىلۋى ءتيىس. بىردە-ءبىر ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى دايىن جول مامانىن ازىرلەپ شىعا المايدى. سوندىقتان وقۋ ورىندارىندا ءدارىستى جول سالۋشىلار وقىعانى ابزال. پراكتيكالىق تاپسىرمالار زەرتحانالاردا وتكىزىلىپ، ال جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءسوزى قورىتىندى ەمتيحاندا شەشۋشى ءرول اتقارۋى كەرەك»، - دەدى ول.
ونىڭ مالىمدەۋىنشە، ساپالى جولدى سالا وندىرۋشىلەرى عانا قامتاماسىز ەتە الادى.
اۆتوموبيل جولدارىن سالۋدا - ونەر
زامير ساعىنوۆتىڭ جول سالاسىندا 30 جىلدىق تاجىريبەسى بار. سوندىقتان سالاعا قاتىستى ماسەلەلەردى ۇزاق ۋاقىت تالقىلاۋعا دايىن. ايتۋىنشا، اتالعان پروتسەسس وتە قىمبات، كۇردەلى ءارى كوپ ۋاقىت قاجەت. جولدى جوبالاۋ كەزەڭىندە جەر بەدەرى زەرتتەلەدى، ول بىرنەشە كليماتتىق ايماقتار، لاندشافت، گەولوگيا جانە ۋچاسكەلەردىڭ گيدرولوگياسى بولۋى مۇمكىن.
«ساۋاتتى جوبالاۋ بولاشاق پروبلەمالاردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان، بولاشاق جولدىڭ جوباسىن جاساماس بۇرىن، قوزعالىس قارقىنى مەن كولىك اعىنىن بولجاۋ كەرەك. بۇل رەتتە كوپتەگەن فاكتور ەسكەرىلەدى. ياعني، ءوڭىردىڭ كليماتتىق جانە گەوگرافيالىق جاعدايى، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، جانۋارلاردىڭ كوشى-قون جولدارى، تراسسا جوسپارىنىڭ گەومەتريالىق ەلەمەنتتەرى، اۆتوموبيل جولىنىڭ بويلىق جانە كولدەنەڭ بەيىنى، جول قۇرىلىستارى، ەلەكتر بەرۋ جانە بايلانىس جەلىلەرىنىڭ تىرەكتەرى»، - دەپ ءتۇسىندىردى ز. ساعىنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، دايىندىقتىڭ كەلەسى ساتىسى - دالالىق كەزەڭ. وعان گەودەزيستەر كىرىسەدى. ولار جەكە ۋچاسكەلەردىڭ ولشەمىن، قانداي كولبەۋ بۇرىشى قاجەت ەكەنىن، قانداي گەولوگيالىق جانە لاندشافتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ جاڭبىر سۋىن قايدا ورنالاستىرۋ كەرەك، جولدىڭ بۇرىلىستارىنىڭ سانى، جەر استى جۇمىستارىنىڭ كولەمى بولاشاق جولدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن ەسەپتەپ دالدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
دايىندىقتىڭ بارلىق كەزەڭى اياقتالعاننان كەيىن جەر جۇمىستارى باستالادى. جول توسەمىنىڭ باستى جاۋى - سۋ، سوندىقتان ءقاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سۋ وتكىزگىشتەر سالىنادى. مۇندا گيدرولوگتاردىڭ قاتىسۋى قاجەت، سودان كەيىن عانا ءسىز توپىراق توسەۋگە كىرىسە الاسىز. توپىراقتىڭ دۇرىس تىعىزدالۋى - جولدىڭ بەرىكتىگىنە كەپىل.
«قازىر توپىراقپەن جۇمىس ىستەي الاتىندار از. ۋنيۆەرسيتەتتەر بۇل ماتەريالدىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى تەرەڭ ءبىلىم بەرمەيدى. ودان ءارى جاعداي بيتۋمعا قاتىستى. جول توسەمىنە بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن جۇكتەمەلەرگە توتەپ بەرە الاتىن ساپالى بيتۋم قاجەت. جول سالۋ ماتەريالدارىنىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىنۋ - جولشىلاردىڭ مىندەتى. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگى ماماندار ونىڭ تەحنيكالىق جانە فيزيكالىق سيپاتتامالارىن تولىق تۇسىنبەيدى. بۇرىن اۆتوجولدار مەن اۋەايلاقتاردى سالۋ جونىندەگى مامان جولداردى جوبالاۋ، سالۋ، جوندەۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋ جونىندەگى جۇمىستارمەن قوسا، گيدرولوگيا مەن گەودەزياعا دەيىن تولىق كەشەنىن ورىندايتىن ەدى»، - دەدى زامير ساعىنوۆ.
ساراپشى اتاپ وتكەندەي، كەزىندە جول مامانى سالانىڭ ەگجەي-تەگجەيىن مەڭگەرگەن ادام بولاتىن. قازىرگى ءبىلىم سالالىق دايىندىقتى قىسقارتتى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە جول سالۋمەن كوبىنە بىلىكتىلىگى جوق كادرلار اينالىسادى.
ستاتيستيكا نە دەيدى؟
جول اكتيۆتەرى ساپاسى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ تالداۋى بويىنشا ەلىمىزدە تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى، جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىمدەرى مەن باسقارمالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تەك %10 نىڭ عانا وسى سالاعا قاتىستى ءبىلىمى بار.
سونىمەن قاتار، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى ا ق زەرتتەۋىنە سايكەس، ەلىمىزدە جول ماماندارى جوعارى سۇرانىسقا يە. وتكەن جىلى سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردىڭ ۇشتىگىنە قۇرىلىس جانە مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ شەبەرلەرى كىردى (1,7 مىڭ بوس جۇمىس ورنى). «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، قۇرىلىس سالاسىنداعى مامانداردىڭ تاپشىلىعى وتكەن جىلى 8256 ادامدى قۇرادى، ال باسقا سالالاردا سۇرانىس جۇزدەگەن ورىننان اسپايدى.
وسى ورايدا قاجەتسىز ماماندار دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرگە ساراپشىلاردىڭ كوڭىلى تولماي وتىر. «اتامەكەن» ۇ ك پ ساراپشىلارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا وتاندىق ج و و تۇلەكتەرىنىڭ %60 ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى.
اقساۋساقتاردىڭ ءداۋىرى ءوتتى
مەملەكەت باسشىسى كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسىندە باسىمدىقتى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باسا كوڭىل ءبولۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، وقۋ ورىندارى ەڭبەك نارىعىنىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارۋى كەرەك.
«اقساۋساقتار مەن كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۋاقىتى ءوتتى. 1990-2000-جىلدارى جۇرتتىڭ ءبارى زاڭگەر، ەكونوميست بولعىسى كەلەتىن. قازىر ترەند باسقا. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولجامى بويىنشا بۇگىنگى كاسىپتەردىڭ شامامەن %50 جويىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا نوتاريۋس، زاڭگەر، بۋحگالتەر، نەسيە مامانى، بانك وپەراتورى، كاسسير، اۋدارماشى، تۋراگەنت جانە باسقالار بار. بولاشاقتا قۇرىلىسشىلار، مۇعالىمدەر، باعدارلاماشىلار، بيوحيميكتەر، ۆيرۋسولوگتار سۇرانىسقا يە بولادى»، - دەدى ز. ساعىنوۆ.
ايتپاقشى، جول قۇرىلىسى سالاسىندا كوپتەگەن بوس جۇمىس ورنى بار، وندا جاقسى جالاقى تولەنەدى. بۇل - بولاشاقتىڭ كاسىبى. وسى تۋرالى وقۋشىلارعا ۇلتتىق جول اكتيۆتەرى ساپاسى ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇنەمى ايتىپ وتىرادى.
«بولاشاق ماماندىقتار، رەسۋرستىق ويلاۋ، جول سالۋ تاسىلدەرى جانە اۆتوجول ماماندىعىنىڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى ءبىز وقۋشىلارعا كاسىپتىك باعدار بەرۋ دارىستەرىندە ايتىپ بەرەمىز. جول سالاسى ماماندارىنىڭ بەدەلى ارتا تۇسپەك. ويتكەنى، سولاي بولۋ قاجەت»، - دەدى جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ باسشىسى.
ۇلتتىق ساپا ورتالىعى ماماندارى جاستارمەن كاسىبي باعدار بەرۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزەدى. بۇگىندە مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ەلىمىزدە وقۋشىلارمەن 5000 نان استام كەزدەسۋ وتكىزدى. سونىمەن قاتار اتالعان ورتالىق ەلورداداعى رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا جانە BINOM SCHOOL مەكتەبىمەن مەموراندۋمعا قول قويدى. ساپا ورتالىعىنىڭ زەرتحانالارىندا وقۋشىلارعا اشىق ەسىك كۇندەرى ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. وندا بالالارعا جولدىڭ جاي-كۇيى ءىس جۇزىندە كورسەتىلەدى، ولارعا قىزىق.
2025-جىلعا قاراي رەسپۋبليكالىق اۆتوجولدار جەلىسىن (شامامەن 25 مىڭ شاقىرىم جول) الەمدىك ساپا ستاندارتتارىمەن سايكەستەندىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل - ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسىم سالاسى. قوردالانعان ماسەلەلەردى دەرەۋ شەشۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن، اۆتوجول ماماندىعىن ەلىمىزدەگى ستراتەگيالىق ماماندىقتار تىزىمىنە ەنگىزۋگە بولادى.
