العىس ايتۋ كۇنى: تاريحى مەن تاعىلىمى
وسىدان 28 جىل بۇرىن 1- ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعانىن ەسكەرسەك، العىس ايتۋ كۇنىنىڭ نەلىكتەن ءدال وسى كۇنى تويلاناتىنىن تۇسىنەمىز. بۇل - قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان، ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قۇرمەت كورسەتىپ، بارلىق ۇلت پەن ۇلىستى ءبىر شاڭىراق استىنا توپتاستىراتىن كۇن. ازاماتتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قۇرمەت كورسەتىپ، العىس ايتاتىن مەرەكە. قازىرگى تاڭدا وتانىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى ەل ەرتەڭىنە ۇلەس قوسىپ، ەڭبەك ەتىپ، بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇگىنگى مەرەكەگە وراي، بۇل مەيرامنىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىنا نازار اۋدارىپ شولۋ جاساپ كورەيىك.
تولىعىراق قازاقپارات ساراپشىسىنىڭ ماتەريالىندا.
العىس ايتۋ كۇنىنىڭ قىسقاشا تاريحى
قازاقستان حالقى بۇل مەيرامدى العاش رەت 2016-جىلى اتاپ ءوتتى. العىس ايتۋ كۇنىنىڭ ەتنوسارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى - قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعان كۇنىمەن سايكەس كەلۋىنىڭ استارىندا تەرەڭ ءمان بار. وتكەن عاسىر اۋىر ناۋبەتپەن سىنالعان عاسىر بولدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە كەڭەس رەجيمى باتىس شەكاراداعى حالىقتاردى «ساتقىندىق جاساۋى مۇمكىن» دەگەن جالامەن كۇشتەپ كوشىرە باستادى. بۇدان بولەك قيىر شىعىستاعى ازعانتاي كورەي دياسپوراسىن دا ايداۋعا سالدى. وسى كەزدە قازاق دالاسىنا ءتۇرلى ۇلتتاردى جاپپاي كۇشتەپ كوشىرۋ باستالدى.
1946-جىلى كەڭەس وداعىندا جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ جالپى سانى 2,5 ميلليونعا جەتكەن. كەيبىر دەرەكتەردە ءۇش ميلليونعا جۋىقتاعان دەپ كورسەتىلەدى. ال وسىنىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعىنا جەر اۋدارىلعاندارى 1 ميلليون 200 مىڭ ادام ەكەن. الايدا قۇجاتتارعا سۇيەنىپ ەلىمىزگە كوشىرىلگەن حالىقتىڭ ناقتى سانىن ايتۋ وتە قيىن. سەبەبى قونىس اۋدارۋشىلاردى ءار اي سايىن قايتا تىركەۋ، ونىڭ ىشىندە جاڭادان قوسىلعاندارمەن ارالاستىرىپ تىركەۋ، ءبىر وتباسىن باسقا جەرگە قايتا كوشىرىپ جىبەرۋ، تۋىستاردىڭ ءبولىنىپ كەتۋى، كەيبىر وتباسىنىڭ قايتا قوسىلۋى سەكىلدى جاعدايلار وتە كوپ كەزدەسەتىن ەدى. ءار جىلدارى 800 مىڭداي نەمىس، 102 مىڭ پولياك، سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ 550 مىڭ وكىلدەرى، قيىر شىعىستان 18,5 مىڭ كورەي وتباسى جەر اۋدارىپ، كوشىپ كەلۋگە ءماجبۇر بولعان دەگەن دەرەكتەر بار. جەر اۋدارىلعاندار قازاق دالاسىندا كوبىنە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن، مال وسىرۋمەن اينالىستى. كەيىن بارلىق ونەركاسىپ سالاسىنا اتسالىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مول ۇلەس قوستى.
كەيىن 1957-جىلى كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ ءوز وتاندارىنا قايتۋىنا رۇقسات بەرىلدى. سوعان قاراماستان، ولاردىڭ كوبى قازاق جەرىندە قالىپ قويدى. كاۆكاز حالىقتارى مەن نەمىستەرگە، تۇرىكتەرگە عانا ءوز جەرلەرىنە قايتۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەدى. جەر اۋدارىلعاندار ستاليننىڭ ولىمىنەن كەيىنگى حرۋشيەۆتىڭ «جىلىمىعى» جىلدارىندا جاعداي تۇزەلە باستادى. وسى كەزدە كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ قازاق جەرىندە تۋىپ-وسكەن جاڭا بۋىنى ءوسىپ، وركەندەدى، ولار ءار سالادا كاسىپ ەتتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە قازاقستاندى ءوز وتانى سانايتىن بۋىن ەل ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جاتىر.
مىنە، العىس ايتۋ كۇنىنىڭ تاريحى ارىدە جاتىر. كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنىمەن قاتار كەلگەن بۇل كۇننىڭ باستى مازمۇنى قازاق ەلىنە كەزىندەگى قولعابىسى مەن قايىرىمدى ءىسى ءۇشىن العىس ايتۋدى بىلدىرەدى. ءتۇرى، ءدىنى، ءتىلى، مادەنيەتى، سالت-داستۇرلەرى باسقا ەتنوس وكىلدەرىن بوتەنسىمەي، وگەيسىتپەي كوكىرەگىنە باسقان قازاقتىڭ شەكسىز مەيىرىمى مەن جۇرەگىنىڭ كەڭدىگىن، قازاقتىڭ ءوزى دە وسىنداي ۇلى ءنوپىردىڭ اراسىندا جوعالىپ كەتپەي ساقتاپ قالعان قاسيەتىن دە ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك.
بۇگىندە الماتى، باتىس قازاقستان، جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىندا «قازاق ەلىنە مىڭ العىس» اتتى مونۋمەنتتەر بوي كوتەرگەن. بۇل ەسكەرتكىشتەردى ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار باسىنا كۇن تۋعان كەزدە باۋىرىنا باسقان قازاقتىڭ جەرى مەن ەلىنە العىس رەتىندە ءوز باستامالارىمەن تۇرعىزعان بولاتىن. سونىمەن قاتار ەلوردا تورىندە «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ دە بوي كوتەرۋى قازاق ۇلتىنىڭ اينالاسىنا توپتاسۋ يدەياسىن كۇشەيتە ءتۇستى.
العىس ايتۋ كۇنى الەم ەلدەرىندە قالاي تويلانىپ ءجۇر؟
العىس ايتۋ كۇنى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە دە اتاپ ءوتىلىپ ءجۇر. مىسالى، ا ق ش- قا نازار اۋدارساق، الەمدىك جىلنامادا 1621-جىلى اعىلشىن كولونيستەرىنىڭ باستاماسىمەن كۇنتىزبەگە «ريزاشىلىق» بىلدىرەتىن كۇن ەنگىزىلەدى. قاھارلى قىستا اشتىقتان زارداپ شەككەن جۇرتتىڭ كوڭىل-كۇيىن كوتەرۋ ءۇشىن گۋبەرناتور ۋيليام برەدفورد العىس ايتۋ كۇنىن بەلگىلەيدى. اينالاداعى باسقا دا كورشىلەر بۇل يگى ءداستۇردى جاقسى ىقىلاسپەن قابىلدادى. قاراشا ايىنىڭ ءتورتىنشى بەيسەنبىسىندە اتاپ وتىلەتىن مەرەكە استىق جيناۋ مەزگىلىمەن تۇسپا- تۇس كەلەدى. ا ق ش- تاعى بۇل ايتۋلى كۇنى ءار شاڭىراقتىڭ مەرەكەلىك داستارحانىندا كوكونىستەر مەن كۇركەتاۋىق تۇرادى. ۇلتتىق كۇنتىزبەگە ەنگەن وسى مەرەكەنىڭ تۇپكى يدەيالىق ءمانى امەريكالىقتاردىڭ ءوز كونستيتۋتسياسىنا ريزاشىلىق بىلدىرۋىنە نەگىزدەلگەن. وسىلايشا، العىس ايتۋ كۇنى ناعىز ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە 1863-جىلى ا ق ش- تاعى ازامات سوعىسى كەزىندە تاراپتاردى ءبىر داستارحانعا شاقىرۋدان باستالدى. ءوزارا كەلىسسوزدى جانداندىرۋعا سەبەپشى بولدى. ال 1957-جىلدان بەرى كانادادا دا العىس ايتۋ كۇنى قازاننىڭ ەكىنشى دۇيسەنبىسىندە اتالىپ كەلەدى. كانادادا بۇل مەرەكەنىڭ شىعۋ تاريحى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جيناۋدان باستاۋ الادى. گەرمانيادا العىس ايتۋ مەيرامىن «E rntedankfest» دەپ اتايدى، ول قازان ايىنىڭ العاشقى جەكسەنبىسىندە ەگىن القابىندا تويلانادى. كەلەسى جىلى دا ەگىن ءتۇسىمى وسىلاي مول بولسىن دەگەن نيەتپەن تاماشا تابيعاتقا، ورمان، كوكونىس، جەمىس-جيدەك تارتۋ ەتكەن تاعدىرعا العىس ايتادى. داستارحانعا گەرمانيانىڭ ءداستۇرلى تاعامدارىن، جاڭا پىسكەن كوكونىس، جەمىس-جيدەك، ءداندى-داقىل، وزگە دە ءدامدى-تاتتىلەردى قويىلادى. بۇدان بولەك يزرايل حالقى دا سۋككوت مەرەكەسى - العىس ايتۋ كۇنىن 3000 جىلدان بەرى تويلاپ كەلەدى. ءشول دالادا اۋىرماي-سىرقاماي، امان-ساۋ ءومىر سۇرەتىنىنە، تاعدىرعا العىس ايتادى.
مەرەكەلىك كۇننىڭ ماڭىزى قانداي؟
العىس ايتۋ مەرەكەسىنە قاتىستى قر پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى گەننادي شيپوۆسكيح ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ول العىس ايتۋ مەيرامى قازاقستاندىقتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ، بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارىنا العىس ايتتى.
«ءدال وسى كۇنى كۇللى ەتنوس وكىلدەرى قازاق حالقىنا ءدان ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. كەزىندە قازاق حالقى سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءوزىنىڭ جومارتتىعىن، كومەگىن كورسەتكەن. العىس ايتۋ كۇنى ارامىزدا جۇرگەن بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارىنا دا العىس ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. پاندەميا كەزىندە ءبىزدى امان-ەسەن الىپ قالعان دارىگەرلەر، توتەنشە جاعداي كەزىندە بىزگە كومەككە اسىعاتىن ءورت سوندىرۋشىلەر، جالپى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىسىن قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەن قارۋلى- كۇشتەر قىزمەتكەرلەرىنە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز»، - دەدى گەننادي شيپوۆسكيح.
ول ءوز سوزىندە ەلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءار ازامات قاھارمان ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ءدال قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسى باستاعان ۇلكەن ساياسي رەفورمالار ءساتتى جالعاسىپ جاتىر. ساياسي رەفورمالاردىڭ اياسىندا قانشاما يگى ىستەردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. رەفەرەندۋم، پرەزيدەنت سايلاۋى، سەنات سايلاۋى ءوتتى. الدىمىزدا ساياسي دودا ءماجىلىس سايلاۋى وتەدى. وسىنىڭ ءبارىن بىرىگىپ، قوعام بولىپ ىسكە اسىرىپ وتىرمىز. مەنىڭ ويىمشا، وسى كۇنى بىرلەسىپ اتقارعان ءار جۇمىس ءۇشىن قوعامىمىزعا دا العىس جەتكىزۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن»، - دەدى دەپۋتات.
جەتىسۋ وبلىسى اقسۋ اۋدانى قاپال اۋىلدىق وكرۋگى اكىمى اپپاراتىنىڭ باس مامانى ۆلاديمير چەپەل دە بۇل مەرەكە ەڭ الدىمەن، قازاق جەرىنە، قازاق حالقىنا شەكسىز العىس ايتۋ كۇنى دەپ سانايدى. ول قازاق جەرىنەن پانا تاپقان وزگە ەتنوستار قازاق حالقىنا شەكسىز ريزا ەكەنىن جەتكىزدى.
«العىس ايتۋ كۇنى - ورتاق تاريحىمىزعا كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ، بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز شاڭىراعىنا اينالعان كيەلى قازاق جەرىنە دەگەن ريزاشىلىقتىڭ بەلگىسى. بۇل مەرەكە مەن ءۇشىن ەڭ الدىمەن، قازاق جەرىنە، قازاق حالقىنا شەكسىز العىس ايتۋ مۇمكىندىگى. سەبەبى قازاق حالقى قانداي زامان بولماسىن، ەشكىمدى ۇلتقا، دىنگە بولمەي، سوڭعى نانىمەن ءبولىستى دەپ ايتۋعا بولادى. تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ، جان ساۋعالاپ كەلىپ، قازاق جەرىنەن پانا تاپقان وزگە ەتنوستار قازاق حالقىنا شەكسىز ريزا. ولار قازاقتىڭ دارحان دالاسىنان جىلۋ، پانا تاپتى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ۇرپاعىمىز قازاقستاندى ءوز وتانى دەپ سانايدى»، - دەدى ۆلاديمير چەپەل.
ايتا كەتەيىك، بۇگىن ەلوردادا https://kaz.inform.kz/news/el-astanasynda-algys-aytu-kuni-kalay-toylanady_a4041186 وسى اتاۋلى كۇنگە وراي ونداعان ءتۇرلى سپورتتىق، مادەني، تانىمدىق ءىس-شارا ءوتىپ جاتىر. قورىتىندىلاي كەلە، بۇل مەرەكەدە ۇلتىمىزدىڭ سالت-ساناسىندا بەرىك قالىپتاسقان دوستىق، قايىرىمدىلىق جانە ىنتىماق سىندى مىزعىماس قۇندىلىقتار كەڭىنەن دارىپتەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ءبىز وسى كۇندى كەشەگى اۋىر تاريحتى ەسكە الا وتىرىپ، بۇگىنگى بەرەكە-بىرلىكتىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ، قادىرىن بىلەتىن كۇن رەتىندە قاراستىرۋىمىز قاجەت. ەشبىر ۇلت، ەشبىر حالىق قازاقستان جەرىندە تارشىلىق كورمەسىن، بولەكتەۋگە ۇشىراماسىن دەپ تىلەيمىز.
