الەمنىڭ ءامىرشىسى اقساق تەمىر قانشا جىل ءومىر ءسۇردى؟
ماسەلەن، ەجەلگى وركەنيەتتى ەلدەردەگى جىل ساناۋ كۇنتىزبەگىنىڭ ءارتۇرلى جاسالۋىنا بايلانىستى كەيبىر تاريحي دەرەكتەردىڭ ۋاقىتتارى ساي كەلمەي جاتادى. قازىردىڭ وزىندە ەۋروپالىق كۇنتىزبەك، قىتاي كۇنتىزبەگى، شىعىس ەلدەرىنىڭ نەمەسە مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كۇنتىزبەگى بار. سوندىقتان مىڭجىلدىق تاريحي وقيعالاردىڭ مەرزىمدەرى ءار ەلدىڭ مۇراجاي قۇجاتتارىندا ءارتۇرلى كورسەتىلۋى زاڭدى. بۇل تاريحشىلارعا كادىمگىدەي قيىندىقتار تۋعىزادى. مىسالى، ۇشى-قيىرى جوق الەمدەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتى قۇرىپ، بيلىگىن جۇرگىزگەن قاهارلى ءامىرشى، ۇلى ءامىر تەمىردىڭ قانشا جىل ءومىر سۇرگەنىن قالاي انىقتاۋعا بولادى؟
اقساق تەمىردىڭ ءوزى ساۋاتسىز بولعان دەپ ايتادى، ءبىراق ول تاريحتى جاقسى بىلگەن جانە ءوزىنىڭ ىستەگەندەرى تۋرالى كەيىنگى ۇرپاققا جەتۋ ءۇشىن تاريحقا قاتتى كوڭىل اۋدارعان. جورىقتاردىڭ بارىندە ونىڭ پاتشالىق قۇرعان زامانى تۋرالى رەسمي جىلناما جازاتىن حاتشىلارى ەرىپ ءجۇردى. جىلنامالار تۇركى تىلىندە ۇيعىر قارىپتەرىمەن ولەڭ تۇرىندە جازىلدى، ال پارسى تىلىندە قۇجاتتىق-پۋبليسيستيكالىق قارا ءسوز جانرىندا جازىلدى. كوپتەگەن قولجازبالار جوعالىپ كەتسە دە ءامىر تەمىردىڭ قاتىسى بار تاريحي دەرەكتەر ول بيلەگەن بارلىق مەملەكەتتەردە ساقتالعان. ۇلى قولباسشىنىڭ قاسىندا جۇرگەن جىلناماشى حاتشىلار مەن تاريحشىلار رەسمي تۇردە دە، وپپوزيسيالىق تۇردە دە تاريحي وقيعانىڭ بارلىعىن قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان جانە مەرزىمدەرىن كورسەتكەندە وزدەرىنىڭ بىلەتىن كۇنتىزبەگىندەگى كۇندى جازدى. سوندىقتان قازىرگى تاريحشىلار ونىڭ تۋعان جىلى مەن ولگەن جىلىنا كەلگەندە شاتاسا باستايدى. ويتكەنى ول بيلەگەن اۋماق وتە ۇلكەن بولعاندىعى سونشالىق، وندا مەكەندەگەن ءتىلى، ءدىنى، سالتى، مادەنيەتى، عىلىمى ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ قولدانىسىندا بىرنەشە جىل ساناۋ كۇنتىزبەگى بولعان. ونىڭ ۇستىنە حرونيكا جازاتىندار، جىلنامانى كوشىرەتىندەر، وقيعا بولعان مەرزىمدەردى ءبىر كۇنتىزبەكتەن ەكىنشىسىنە كوشىرۋ بارىسىندا وزگەرتىپ جازعان نەمەسە قاتەلىكتەر جىبەرگەن. سوعان بايلانىستى زەرتتەۋشىلەر ءامىر تەمىردىڭ جاسىنا كەلگەندە بىرەۋلەرى كۇن كۇنتىزبەگىمەن، ەكىنشىلەرى ايمەن، ۇشىنشىلەرى حيجرامەن سانايمىز دەپ باستارىن اۋىرتادى.
اتى الەمگە تانىلعان تاريحي تۇلعا تۋرالى ەڭ العاش فرانسۋز تاريحشىسى جان-پول رۋ كەڭىنەن جازىپ قالدىرعان ەكەن. ونداعى تاريحي دەرەكتەر بويىنشا، ءامىر تەمىر 1336 - جىلى 8 -ءساۋىر كۇنى كەشا قالاسىنىڭ جانىنداعى قوجا يلگار (قازىرگى وزبەكستان جەرىندەگى شاحريسابس) دەگەن قىشلاقتا تۋىپ، 1405 - جىلى 19 - قاڭتاردا قازاقستانداعى وتىرار قالاسىندا قىتايدى جاۋلاپ الۋ جورىعى كەزىندە قايتىس بولعان. جۇزدەگەن قالانى، ونداعان ايماقتاردى باسىپ العان، بىردە-ءبىر رەت جەڭىلىس كورمەگەن ۇلى قولباسشى 69 جاسقا ءۇش اي جەتپەي كوز جۇمعان. جان-پول رۋعا سىلتەمە جاسايتىندار وسىلاي دەيدى. ءبىراق شىعىس تاريحشىلارىنىڭ جازعاندارى بويىنشا ءامىر تەمىر جەتپىستەن اسىپ قايتىس بولىپتى. اراب تاريحشىسى، فيلوسوف يبن حالدۋن XV عاسىردىڭ باسىندا ءامىر تەمىرمەن كوزبە-كوز كەزدەسىپ، ۇزاق وتىرىپ اڭگىمەلەسكەن ەكەن. ونىڭ جازعاندارىندا ۇلى ءامىرشى 71 جاسىندا قايتىس بولعان.
شىعىستىڭ ورتاعاسىرلىق تانىمال تاريحشىلارى، سونىڭ ىشىندە سيريالىق تاريحشى يبن ارابشاح، پارسى تاريحشىلارى حوندەمير مەن يەزدي وزدەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تەمىرلاندى 71 جاسىندا ولگەن دەپ جازادى. ال تەمىرلاننىڭ تىزەسى قاتتى باتقان ۇلتتىڭ وكىلى، ارميان تاريحشىسى فوما مەسوپسكي ونى قاس جاۋى، باسىپ الۋشى رەتىندە ەڭ جامان سوزدەردى تاۋىپ الىپ ول تۋرالى بىلاي دەپ جازعان ەكەن: «ال ءوز ەلىنە قايتقان زۇلىم تەمىر جەر جاستاندى. 72 جاسىندا ءيت سياقتى ءولدى»... قاهارىنان الەم دىرىلدەگەن ءامىرشى ولگەننەن كەيىن دە ۇرپاعى ونىڭ اتىن اسقاقتاتتى. سوندىقتان قاتەلەسىپ جازىلعان دەۋدىڭ قيسىنى جوق. وندا تاريحشىلار ءامىر تەمىردىڭ جاساعان جىلىنا نەگە ەكى جىل قوسىپ وتىر، الدە ەسەپتەن جاڭىلىستى ما؟ ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى ول كەزدەگى عالىمدار جەكە عىلىمدارمەن ەمەس، تۇتاستاي ماتەماتيكا، استرولوگيا، پوەزيا سياقتى بارلىق سالالار بويىنشا ساۋاتتى بولدى. ونىڭ ۇستىنە قولباسشى ەمەس، عالىم رەتىندە تاريحتا قالعان ءامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەكتىڭ ءوزى مۇنداي قاتەلىكتەرگە جول بەرمەسە كەرەك ەدى.
ءامىر تەمىردىڭ جاۋلاپ العان جەرلەرىنە ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرى كىردى. ونىڭ قول استىنا وتكەن باعىنىشتى مەملەكەتتەر كوپ ۇلتتى بولعاندىقتان تىلدەرى عانا ەمەس، قولداناتىن جىل ساناۋ كۇنتىزبەكتەرى دە ءارتۇرلى بولعان. تەمىردىڭ كەزىندە بۇكىل ەۋروپا ەجەلگى مىسىردا جاسالعان كۇنتىزبەكتىڭ جەتىلدىرىلگەن ءتۇرى يۋليان كۇنتىزبەگىمەن ءومىر ءسۇردى. ال تەمىر بيلەگەن مەملەكەتتىڭ باسىم بولىگىن الىپ جاتقان تۇركى حالىقتارى مۇسىلماننىڭ حيجرا كۇنتىزبەگىن قولداندى. وندا جاڭا ءداۋىردىڭ باسى مۇحاممەد پايعامباردىڭ مەككەدەن مەدينەگە كەلگەن كۇنىنەن باستالادى. بۇل جاڭادان ايدىڭ تۋىپ، تولۋىنا نەگىزدەلگەن كۇنتىزبەك بولاتىن. بوس ايلار 29 كۇننەن تۇردى، ال تولىق اي 30 كۇندە بىتەتىن. تاۋلىك قازىرگىدەي ءتۇننىڭ ورتاسىندا باستالمايتىن، ەرتەڭگىسىن كۇننىڭ كوزى شىققاننان باستاپ ەسەپتەلەتىن. 12 ايدان تۇراتىن اي جىلىنىڭ ۇزاقتىعى 354 كۇندى قۇرادى. بۇل تروپيكالىق كۇن جىلىنان 11 تاۋلىككە از بولدى. وسىنداي وزگەشىلىككە بايلانىستى حيجرا كۇنتىزبەگىندە ايلار ماۋسىمدارعا بولىنبەيتىن، ولار اۋىسىپ وتىردى. مىسالى، جىلدىڭ باسى جازدا بولۋى مۇمكىن ەدى، ۋاقىت وتە كەلە قىسقا اۋىسادى. مۇسىلماندارشا جىل ساناۋ وسىلاي بولدى. ال ءامىر تەمىر مەملەكەتىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە پارسى جانە تاجىك حالىقتارى مەكەندەدى. بۇلار دا مۇسىلماندار، بۇلار دا رەسمي تۇردە مۇسىلمان كۇنتىزبەگىن قولداندى. الايدا ونىڭ ايلارى جىل مەزگىلدەرىمەن قابىسپايتىن بولعاندىقتان وزدەرىنىڭ جىل ساناۋ ۆاريانتىن پايدالاندى. ناۋرىز مەيرامى پارسىدان شىققان، دەيتىن ءسوزدىڭ توركىنى وسىندا.
پارسىلاردىڭ اراسىندا XI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بيلىگىن جۇرگىزگەن جالالەددين مالىك شاح سۇلتاننىڭ اتىمەن اتالاتىن مالىك نەمەسە دجالال كۇنتىزبەگى دە قاتار جۇردى. بۇل كۇنتىزبەكتى جاساۋعا بەلگىلى پارسى اقىنى ومار حايام اتسالىسقان. ول ءوزىن اقىنمەن دەپ ساناماعان، «جۇلدىز ساناۋشىمىن» دەپ ماقتانىشپەن ايتادى ەكەن. ءتورت جولدان تۇراتىن رۋبايلارى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن ومار حايامنىڭ تاريحتا بەلگىلى 13 كۇننىڭ ىشىندە ونىڭ وبسەرۆاتورياسى ورتەنەدى. تابيعاتىنان عالىم، استرونوم، ماتەماتيك، فيلوسوف بولعان ومار حايام سەلجۇكتەردىڭ بيلەۋشىسى مالىك شاحتىڭ سارايىندا قىزمەت ەتكەن. مالىك شاح قازىرگى يران، يراك جەرىنەن قىتاي، ءۇندىستان شەكارالارىنا دەيىن، ارعى جاعى كونستانتينوپولعا (قازىرگى ستامبۇل) دەيىنگى ارالىقتا بيلىك جۇرگىزگەن.
ومار حايامنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان كۇنتىزبەك تە حيجرادان باستالادى، ءبىراق كلاسسيكالىق مۇسىلمان كۇنتىزبەسىنەن ونىڭ ايىرماشىلىعى اي ەمەس، كۇن جىلىنا نەگىزدەلگەن. ونىڭ ءاربىر ايىندا 30 كۇننەن، ءاربىر جىلدىڭ اياعىندا بەس قوسىمشا كۇن قوسىلىپ وتىرادى. بۇل كۇنتىزبەكتە ىلكىم (ۆيسوكوس) جىلى دا بار - ارتىق كۇن ءتورت جىل سايىن جەتى رەت، سودان كەيىن ءبىر رەت بەس جىلدان كەيىن قوسىلدى. وسىلايشا 33 جىلدىق اينالىم قايتالانىپ وتىردى. مالىك كۇنتىزبەسىندە جىل باسى كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەتىن تۇسقا كەلەدى. شىعىس حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگى ناۋرىز مەرەكەسىن تويلايتىنى سوندىقتان.
پارسىلاردا ورتا عاسىردا بۇدان باسقا يەزديگەرد كۇنتىزبەگى دەگەن بولدى. يەزديگەرد دەگەن III-VIIعاسىرلاردا زورواستريزم ۇستاناتىن ەجەلگى پارسىنى بيلەگەن ساسانيد ديناستياسىنان شىققان سوڭعى پاديشاح. ول كۇنتىزبەك بويىنشا ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىز حانزادا يەزديگەردى تاققا وتىرعىزعان 632 جىلدان باستاۋ الادى.
ءامىر تەمىر امىرلىگىنىڭ شىعىسىن مەكەندەگەن موڭعولدار مەن ۇيعىرلار ەجەلگى قىتاي اي-كۇن كۇنتىزبەگىن پايدالاندى. ول قازىرگە دەيىن قازاقتار ۇمىتپاعان جىل ون ەكى ايدى جانۋارلارعا ءبولىپ سانايتىن كۇنتىزبەك.
سونىمەن ءامىر تەمىر بيلەگەن اۋماقتا قانشاما كۇنتىزبەك پايدالانىلعانىن ەسەپتەي بەرىڭىز. وسىنداي جىل ساناۋداعى ايىرماشىلىقتاردىڭ ارقاسىندا الەمدى بيلەگەن ءامىر تەمىردىڭ تولىق قانشا جاس جاساعانى بەلگىسىز. وزدەرىنىڭ كۇنتىزبەگى بويىنشا پارسىلار ونى 72 جاسىندا قايتىس بولدى دەپ جازسا، يۋليان كۇنتىزبەگى بويىنشا 69-عا جەتپەي ولگەن. ۇلى تەمىرلان حيجرامەن ساناعاندا 736 - جىلى، ەجەلگى قىتاي كۇنتىزبەگىمەن تىشقان جىلى، يۋليان كۇنتىزبەسى بويىنشا 1336 - جىلى تۋعان.
اقساق تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەك (1394-1449) اتاسى بيلەگەن اۋماقتىڭ ءبىر بولىگى ماۋرەناحردى قىرىق جىلداي باسقاردى. ول قولباسشى ەمەس، ۇلى عالىم، جۇلدىز ساناۋشى رەتىندە تانىلدى. سامارقاندا سول كەزدەگى تەڭدەسى جوق وبسەرۆاتوريانى سالدىردى. عالىم استرونومداردى قول استىنا جيناپ، «جاڭا استرونوميالىق كەستە» دەگەن 1018 جۇلدىزدىڭ ناقتى كاتالوگىن جاسادى. ۇلىقبەك استرونوم رەتىندە كوپ نارسەگە قول جەتكىزدى. ءبىر كەزەڭنەن ەكىنشى كەزەڭگە وتكەندە ناقتى ۋاقىت مەرزىمىن (داتالاردى) تاباتىن تاسىلدەر مەن ەرەجەلەردى، انىق جاسالعان كەستەلەردى قۇراستىردى. ۇلىقبەكتىڭ بۇل كەستەلەرى جىلنامالارعا قاتىستى جۇمباقتاردى شەشەتىن عالىمداردىڭ قولىنداعى سەنىمدى كىلت بولدى. سونىڭ كومەگىمەن زەرتتەۋشىلەر تاريحي داتالاردىڭ ايىرماشىلىقتارىن انىقتادى.
قايىرجان تورەجان
دەرەككوزى: «ايقىن» گازەتى. 2012
