الەمدەگى ەڭ جۇمباق، تارىداي شاشىلعان تايپا
بىرەۋلەر سىعانداردى جەك كورسە، بىرەۋلەر مۇسىركەي قارايدى. ەركىندىكتى قالايتىن، ءان مەن كۇيدى، بي ونەرىن ەرەكشە سۇيەتىن سىعاندارعا قۇرمەتپەن قارايتىندار دا جەتەرلىك. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى ءشامشىنىڭ كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن سىعاندارعا قوناق بولىپ، ولارمەن تالاي ماقپال تاڭداردى بىرگە اتىرۋى تەگىن ەمەس. سونداي-اق، پۋشكيننىڭ «سىعان» پوەماسىنا، ۆ. گيۋگو، ل. تولستوي، م. سەرۆانتەس، ا. كۋپرين، ا. فەت، ي. تۋرگەنەۆ ت.ت ايتۋلى تۇلعالاردىڭ اتاقتى شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان حالىق وكىلدەرى جايلى قاراما-قايشى دەرەكتەر كوپ كەزدەسەدى.
سىعانداردىڭ شىعۋ تەگىنە زەر سالعان مامانداردىڭ پايىمىنشا، ولار مىڭداعان جىل بۇرىن ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىك-باتىسىن مەكەن ەتكەن تايپادان تاراپ، كەيىننەن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە شاشىراپ كەتكەن. تاعى ءبىر دەرەك كوزىندە سىعانداردىڭ 5 مىڭ جىل بۇرىن ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىگىنەن اريلىكتەر مەن ساقتار باسىپ كىرگەندە قاشىپ شىققاندارى ايتىلادى. ياعني بۇگىنگى تاڭدا سىعانداردىڭ شىققان ورتاسى ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىك بولىگى ەكەنى ەش داۋ تۋدىرمايتىنداي. ال ولاردىڭ سىعان اتالۋىنا اعىلشىن ءتىلى سەبەپ بولعان كورىنەدى. ويتكەنى وتە ەرتەرەكتە ەۋروپالىقتار «سىعانداردىڭ توبىرى مىسىردان كەلىپ جاتىر» دەپ ويلاعان ەكەن جانە ولاردى سول ەلدىڭ اتىنا ۇقساتىپ، ءوز تىلدەرىنە ىڭعايلاپ اتاپ كەتكەن ەكەن.
ءۇندى جەرىنەن كوش تۇزەگەن ولاردىڭ ءبىر بولىگى پارسى ەلىنە كەلىپ جەتسە، ەكىنشى ءبىر بولىگى قازىرگى كەزدەگى تۇركيانىڭ اۋماعىن بەتكە الدى. تاعى بىرەۋلەرى شام ەلى مەن مىسىردى جانە افريكانىڭ سولتۇستىك بولىگىن جيەكتەدى. ءسال كەيىنىرەك ولاردىڭ قالىڭ توبى بالقان اسىپ، قازىرگى ۆەنگريا، رەسەي، گەرمانيا، فرانسيا، انگليا، يتاليا، ءتىپتى كۇن رايى سۋىق شۆەسيا مەن فينلياندياعا جول تارتتى.
ءتۇرلى ەلدەردى شارلاعان سىعانداردىڭ ءتىلى البەتتە كوپ وزگەرىستەرگە ءتۇستى. ءبىراق ولار وزدەرىنىڭ اتا-بابادان جالعاسقان ءداستۇرىن ساقتاپ قالا الدى. تاعدىردىڭ سان قيلى سوقپاعىنان امان ءوتۋ ءۇشىن سىعاندار سان ءتۇرلى كاسىپتى يگەرۋگە ءماجبۇر بولدى: بىرەۋلەرى اعاشتان بۇيىم جاسايتىن ۇستالىقتى مەڭگەرسە، تاعى بىرەۋلەرى باتپاقتان ىدىس-اياق جاساپ كۇن كوردى. دەگەنمەن ەركىندىكتى ءومىردىڭ ءمانى دەپ ۇعاتىن سىعانداردىڭ كوپشىلىگى ءان ايتىپ، بي بيلەپ، ەلدىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ ارقىلى جان باققاندى ءجون سانادى. سونىمەن قاتار بال اشىپ، بولاشاقتى بولجاۋدى قالاعانداردىڭ قاتارى دا قالىڭ بولدى.
1987 -جىلى شىققان مەكسيكالىق «ەسەنيا» تەلەفيلىمى.
ءبىر قىزىعى، انگلياداعى سىعاندار كوبىنەسە جىلقى ساۋدالاۋمەن اينالىسسا، ۋەلستەگىلەردىڭ دەنى سىبىزعى مەن ارفادا ويناپ، ءان سالىپ، تابىس تاۋىپتى. ال يسپانياداعى سىعاندار كوبىنە كوپ فلامينگو بيىن ناقىشىنا كەلتىرىپ بيلەپ، كورەرمەننەن اقى العان ەكەن. رۋمىنيا مەن ۆەنگريا جەرىن مەكەن ەتكەن سىعاندار دا مۋزىكا ونەرىنىڭ ارقاسىندا كۇن كورىپتى. ايرىقشا كاسىپتى بۇرىنعى يۋگوسلاۆياداعى سىعاندار توبى مەنشىكتەپتى - ولار وق-ءدارى جاساۋدىڭ كوزىن تاپقان كورىنەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا سىعاندار ادامزات بالاسى مەكەن ەتەتىن بارلىق قۇرلىقتا كەزدەسەدى. ولار ەڭ العاش 1715 - جىلى اتلانتيكادان اسىپ، امەريكاعا قادام باسقان ەكەن. ارينە، بالا-شاعاسىن شۋلاتىپ، توپ-توبىمەن جۇرەتىن قاڭعىباستاردى كوپتەگەن ەلدەردىڭ حالقى جىلى قابىلداي قويمادى. ءتىپتى، ولاردى قاتاڭ جازالاپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان مەملەكەتتەر دە بولدى. باتىس ەۋروپاعا ءبىرىنشى بولىپ كەلگەن سىعاندار ءدىني كوزقاراس تۇرعىسىنان ريم پاپاسىنىڭ قاھارىنا ۇشىراعاندارىن ايتتى. ەۋروپالىقتار باستاپقىدا ولارعا قارجىلاي كومەك كورسەتىپ، ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ، قۇقىقتارىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇجاتتار تابىستادى. ءبىراق كەيىنىرەك ولارعا دەگەن كوزقاراس كىلت وزگەردى. ونىڭ ۇستىنە، ءدال سول تۇستا ەۋروپا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك داعدارىسقا تۇسكەن ەدى. ەندى بوس سەندەلىپ جۇرگەندەرگە قارسى زاڭدار كۇشەيتىلدى. البەتتە، داعدارىستىڭ كەسىرىنەن تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن تارتقانداردىڭ قاتارى ۇلعايىپ، قىلمىس سانى ارتتى. كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن سىعاندارعا دا وسى ۋاقىتتىڭ سالقىنى ءتيدى. ءتىپتى، ولارعا ارنالعان جەكە زاڭدار دا شىقتى. ونىڭ ەڭ العاشقىسى 1482 - جىلى يسپانيادا پايدا بولدى.
ن.بەسسونوۆ پەن ن.دەمەتەردىڭ «سىعان تاريحى. جاڭا كوزقاراس» كىتابىندا سىعاندارعا قارسى باعىتتالعان زاڭداردان مىناداي ۇزىندىلەر كەلتىرىلگەن بولاتىن:
شۆەسيا. 1637 - جىلى قابىلدانعان زاڭدا ەركەك كىندىكتى سىعانداردى دارعا اسۋ كورسەتىلگەن.
ماينس. 1714 - جىل. مەملەكەت اۋماعىندا قولعا تۇسكەن بارلىق سىعاندارعا ءولىم جازاسى كەسىلسىن.
انگليا. 1544 - جىلى قابىلدانعان زاڭ نەگىزىندە ەركەك سىعاندارعا ءولىم جازاسى تاعايىندالدى. كەيىنىرەك І ەليزاۆەتانىڭ ۇكىمىمەن ول تىپتەن قاتايىپ، «سىعاندارمەن دوس، تىپتەن تانىس بولعاندار» دا ولىمگە لايىق دەپ تانىلدى. 1577 - جىلى اعىلشىندىق جەتى ەر كىسى مەن ءبىر ايەل وسى زاڭ نەگىزىندە ايىپتالىپ، دارعا اسىلدى.
تاريحشى سكوتت-مەكفي نەمىس مەملەكەتتەرىندە قابىلدانعان 148 زاڭنىڭ سىعانداردىڭ قۇقىعىن شەكتەگەنىن كەزىندە جازعان ەكەن. ماسەلەن، موراۆيادا سىعان ايەلدەردىڭ سول جاق قۇلاعىن، بوگەميادا وڭ قۇلاعىن كەسىپ تاستاپ وتىرعان. اسىرەسە، فريدريح-ۆيلگەلم پرۋسسكي قاتالدىعىمەن ەرەكشەلەنىپ، 1725 - جىلى ون سەگىز جاستان اسقان بارلىق سىعانداردى جىنىسىنا قاراماستان ءولتىرۋدى بۇيىرىپتى.
مۇنداي قاتىگەزدىك باتىس ەۋروپانى شيىرلاعان سىعانداردى تىعىرىققا تىرەدى. زاڭدى جولمەن كاسىپ ەتىپ، كۇندەرىن كورە المايتىندارىن تۇسىنگەن ولار، ءبىرجولاتا قىلمىسقا بەت بۇردى. وسى كەزەڭدە ەۋروپالىقتار مەن سىعانداردىڭ اراسىنداعى ءوزارا سەنىمدىلىك شەكاراسى بۇرىنعىدان بەتەر الشاقتاي ءتۇستى. جۇرتشىلىق ىشىندە «سىعاندار ادام ەتىن جەپ، قانىن ىشەدى ەكەن، شايتانمەن جولداس ەكەن» دەگەندەي اڭگىمەلەر كوبەيدى. ايتسە دە جازادان قۇتىلۋدىڭ جولدارىن تاپقاندار دا بولدى. ماسەلەن، شۆەسيا، گەرمانيا سياقتى ەلدەردە اسكەر قاتارىنا الىنىپ، جازالاۋدان امان قالدى.
ۋاقىت وتە كەلە، سىعانداردى قۋدالاعان زاڭدار كۇشىن جويدى. بۇل ەۋروپانىڭ داعدارىستان شىعىپ، وندىرىستىك رەۆوليۋسيا باستالعان شاق ەدى. ەندى سىعاندار دا ەركىن تىنىستاپ، قوعامعا سىڭىسە ءتۇستى. ولار ەۋروپالىق ەلدەردە قوي قىرقۋ، سەبەت توقۋ ت. ب جاڭا ماماندىقتاردى يگەرىپ، ءتىپتى ىسمەر دەگەن اتاققا يە بولا باستادى. ءبىراق پولشادا سىعاندارعا قارسى زاڭ 1849 - جىلى قايتا قابىلدانىپ، كوشپەندىلەردى جاپپاي تۇتقىنداۋ جۇزەگە استى. سىياقى الىپ قالۋدى كوزدەگەن اشكوزدەر سىعاننىڭ جاس بالالارىن ەرەسەك ەتىپ كورسەتىپ، وتىرىقشىلارىن كوپە-كەرنەۋ «كوشپەلى» دەپ ايىپتاپ، سىعانداردىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىردى. پولشاداعى 1863 - جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن قيسىق زاڭ كۇشىن جويدى.
1700 - جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا رەسەيدەگى سىعاندار قوعامعا بەلسەندى تۇردە سىڭە باستادى. ولاردىڭ اراسىندا داۋلەتتى ادامدار مەن كاسىبي ارتىستەر شوعىرى پايدا بولدى. دەگەنمەن 1917 - جىلعى رەۆوليۋسيا اۋقاتتى سىعانداردىڭ ساعىن سىندىردى. جاڭا ۇكىمەت دۇنيە-مۇلىكتەرىن تاركىلەپ، وزدەرىن قۋدالاعاسىن ولار امالسىزدان كوشپەلى ومىرگە قايتىپ ورالدى. قىزىل اسكەر كوشىپ-قونىپ جۇرگەن سىعاندارعا تيىسپەدى. 1920 - جىلدارى كەڭەستەر وداعىندا سىعاندارعا ارنالعان وقۋ ورىندارى اشىلىپ، سىعان تىلىندە ادەبيەتتەر مەن باسپاءسوز جارىق كوردى.
سىعاندار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دە قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەردى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنسەك، سول ءبىر زۇلمات جىلدارى ورتالىق جانە باتىس ەۋروپادا 150 - 200 مىڭداي سىعان فاشيستەر مەن ولاردىڭ جاقتاستارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى.
ال ورتا ازياعا سىعاندار پارسى شىعاناعى ماڭىنان كەلگەن دەگەن بولجام بار. قازاقستان، تاجىكستان، وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا كوشە كەزىپ جۇرگەن ولاردىڭ دەنى قايىر-ساداقا سۇراۋمەن، زەرگەرلىك بۇيىمداردى جانە ءىشىنارا ەسىرتكى زاتتاردى ساتۋمەن اينالىسادى.
سىعانداردىڭ اراسىندا الەمگە تانىلعان تۇلعالار دا جەتەرلىك. تاعى ءبىر قىزىق جايت، ۆەنگرياداعى سىعانداردىڭ قاتارىندا تانىمال سۋرەتشىلەر كوپ بولسا، رۋمىنيا، يسپانيا، رەسەي جانە بالقان تۇبەگى ماڭىنداعى ەلدەردەگى سىعانداردىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتى مەيلىنشە جەتىك. چەحيا، سلوۆاكيا، رەسەيدە ولار ادەبيەتتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ال وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىندەگى سىعاندار سيرك ونەرىن وركەندەتە ءتۇستى.
1971 - جىلى لوندوندا سىعانداردىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى ءوتتى. وسى باسقوسۋدا سىعاندار وزدەرىنىڭ ەلتاڭباسى مەن تۋىن جاريا ەتتى جانە 8 -ءساۋىردى «حالىقارالىق سىعاندار كۇنى» دەپ بەلگىلەدى. «ەگەر ءان مەن بي بولماعاندا - سىعاننىڭ ومىرىنەن اۋىر ەشتەڭە بولماس ەدى» دەيدى سىعاندار. مىڭداعان جىلدار بەدەرىندە جۇمىر جەردىڭ بەتىنە تارىداي شاشىلعان سىعاندار دا تاۋقىمەتتى تارتۋداي-اق تارتىپ كەلەدى. ءبىراق اتا-بابادان جالعاسقان ءداستۇرىن جوعالتقان جوق.
شالقار ەستەن
دەرەككوزى: «ايقىن» گازەتى
1987 -جىلى شىققان مەكسيكالىق «ەسەنيا» تەلەفيلىمى.
