ايگىلى «تيتانيكتىڭ» تۇبىنە كۇپىرلىك جەتكەن
ول ءوز زامانىنىڭ تەڭدەسسىز جاسالىمى بولدى. ونىڭ دۇنيەگە كەلۋى ادام مۇمكىندىگىنىڭ كەزەكتى شىڭدى باعىندىرۋى بولىپ سانالدى. 1911-جىلدىڭ 31-مامىرىندا تۇڭعىش رەت باۋىرىن سۋعا سيپاتقان سۋ جاڭا كەمە 1912 - جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءوزىنىڭ العاشقى ساپارىنا شىقتى. وكىنىشكە وراي، عاسىر باسىنداعى سونى جەتىستىك بولىپ سانالعان «تيتانيكتىڭ» بۇل العاشقى جانە سوڭعى ساپارى ەدى. جەلمەن جارىسىپ، «اۋزىمەن قۇس تىستەگەن» كەمە كۇتپەگەن جەردەن مۇزتاۋعا سوقتىعىسىپ، اپاتقا ۇشىرادى. وسىلايشا، ءوز ورنىن وزگە كەمەلەر سياقتى مۇراجايدان ەمەس، مۇحيت تۇبىنەن تاپتى. ءيا، سول كەزدەگى «مەن» دەگەن عالىمداردىڭ قولىنان شىعىپ، بۇگە-شەگەسىنە دەيىن ەسەپتەلگەن الىپ كەمەنىڭ ءبىر سوققىعا تويتارىس بەرە الماۋى كىمدى بولسا دا ويلاندىرارى حاق. سوندا ءوز ورتاسىنىڭ وزىعى بولعان ينجەنەر-عالىمدار نەدەن قاتەلەستى؟ «باتپايتىن كەمە» دەپ ايدار تاعىپ، شاشاسىنا شاڭ جۋىتپاعان «تيتانيكتىڭ» عۇمىرى بار-جوعى ءبىر عانا ساپارمەن شەكتەلۋىنىڭ سىرى نەدە؟
كەمەنىڭ اپاتقا ۇشىراۋ سەبەبىن ايتپاستان بۇرىن، ونىڭ كەرەمەتتىگىنە كوز جۇگىرتەيىك. ۇزىندىعى 269,1 مەتر، بيىكتىگى استىڭعى بورەنەسىنەن (كيل) مۇرجاسىنىڭ ۇشار باسىنا دەيىن 53,4، ەنى 28,19 مەترگە تەڭ «تيتانيك» بۇرىن كوز كورىپ، قۇلاق ەستىمەگەندەي الىپ بولدى. ساپارعا شىققان كەزدە سۋدا كەمە ەمەس، بەينە ءبىر، اۋماعى ەكى جارىم فۋتبول الاڭىن قامتىعان 18 قاباتتى ءۇي ءجۇزىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىردى. ول تۋرالى الەمنىڭ بارلىق بەلگىلى ب ا ق-تارى جارىسا جازدى. ويتكەنى «تيتانيك» تەك الىپ قانا ەمەس، سونداي-اق، وتە باي جانە وزىق قىزمەت ۇلگىلەرىمەن ەرەكشەلەندى. كەمەدە قىسقى باق، كەڭ ۆەستيبيۋل، كىتاپحانا، مەيرامحانا، كىشىگىرىم بارلار، باسسەين، شاشتاراز جانە تەاتر بولدى. ءتىپتى شاعىن شىركەۋ، تەننيس كورتى، گولف الاڭى جانە تۇرىك مونشاسى دا جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتتى. سودان بولار، كەيبىر كايۋتالاردىڭ بيلەت باعاسى قازىرگى اقشامەن ەسەپتەگەندە 50 مىڭ ا ق ش دوللارىنا دەيىن جەتتى.
سونىمەن قاتار، فيزيكالىق قاسيەتى دە تاڭداي قاقتىرارلىق ەدى. قۋاتتىلىعى 55 مىڭ اتتىڭ كۇشىنە تەڭ. مينۋتىنا 75 رەت اينالاتىن ءۇش قالاقتىڭ (ۆينت) جىلدامدىقتى 24-25 ۋزەلگە دەيىن جەتكىزەتىن شاماسى بولدى. جۇك سىيىمدىلىعى 46328 توننا. ءۇش كلاستى كايۋتالار 2556 جولاۋشىعا ەسەپتەلگەن. ودان بولەك 908 ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ ورىندارى قاراستىرىلعان. سونداي-اق، كەمە ءجۇرىسىن قامتاماسىز ەتەتىن 29 قازاندىق پەن 159 كومىر وشاقتارى جۇمىس ىستەدى. ال 16 سۋ وتكىزبەيتىن بولىك ونىڭ سۋعا باتۋ قاۋىپتىلىگىنىڭ الدىن الۋعا قىزمەت ەتتى. ءتىپتى 16 بولىكتىڭ كەز كەلگەن ەكى بولىگى سۋعا تولعان كۇننىڭ وزىندە كەمە ءجۇزۋىن جالعاستىرا بەرەتىندەي ەتىپ ەسەپتەلدى.
وسىناۋ قاسيەتتەردى ەسكەرگەن كەمە يەسى «ۋايت ستار لاين» كومپانياسى «تيتانيكتى» «باتپايتىن جانە ەڭ قاۋىپسىز كەمە» دەپ جارنامالادى. ول ازداي، كەمەنى تانىستىرۋعا بايلانىستى وتكىزىلگەن باسپاءسوز-ءماسليحاتىندا اتالمىش كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ءبىرى: «بۇنى ەندى قۇدايدىڭ ءوزى دە باتىرا المايدى»، - دەپ ماساتتاندى. وسى ءبىر كۇپىر ءسوز كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە كۇدىك ۇيالاتسا دا، كەمەنىڭ ساپارىنا توسقاۋىل بولا العان جوق. ءسويتىپ، 1912 - جىلدىڭ 10 - ساۋىرىندە الىپ كەمە ۇلى بريتانيادان ا ق ش-تى بەتكە الىپ ءوزىنىڭ العاشقى جانە سوڭعى ساپارىنا شىقتى.
كەمە بورتىندا سول كەزدەگى تانىمال كاسىپكەرلەر، ءىرى بايلار، اتاقتى كينو جۇلدىزدارى جانە بەلگىلى ساياساتكەرلەر بولدى. بارلىعى 1316 جولاۋشى بولسا، ونىڭ 700 ى بوستاندىق ەلىنەن باقىت ىزدەگەن كەدەي-كەپشىك ەدى. ولار كەمەنىڭ ەڭ تومەنگى بولىگىندە، ياعني ءۇشىنشى كلاستى كايۋتالاردا ورنالاستى. سونداي-اق، كەمەدە 891 ەكيپاج مۇشەسى بولدى.
ءتورت كۇن وتكەندە «تيتانيك» جولدىڭ ۇشتەن ەكىسىن ءجۇرىپ ءوتتى. 14-ءساۋىر. تاڭعى ساعات توعىزدا نيۋفاۋندلەند باعىتىندا ءجۇزىپ بارا جاتقان «كارونيا» كەمەسىنەن الدا مۇز قۇرساۋى بارى جونىندە العاشقى حابارلاما كەلدى. ارتىنشا «بالتيك»، «امەريكا»، «كاليفورنيەن» جانە «مەسابا» كەمەلەرى دە وسىنداي حابارلاما جىبەرىپ، «تيتانيككە» ايىلىن تارتۋ جونىندە ەسكەرتۋ جاسادى. الايدا 22 ۋزەل جىلدامدىقپەن جۇيتكىپ كەلە جاتقان كەمە ەشقانداي قاۋىپسىزدىك شارالارىن جاساماي، باعىتىن وزگەرتپەستەن ساپارىن جالعاستىرا بەردى. كۇن رايى كۇرت وزگەرىپ، اۋا تەمپەراتۋراسى - 0،56-عا دەيىن تومەندەدى. ايسىز، قاراتۇنەك باسقان ءتۇن «تيتانيكتى» ءتۇپسىز تۇڭعيىققا جەتەلەپ، ءبىرجولا تاريح قويناۋىنا باستاپ بارا جاتتى.
ساعات تۇنگى 23:00. «كاليفورنيەن» كەمەسى: «تىڭداڭىز، ءبىز مۇز قۇرساۋىندا قالىپ قويدىق. الدا مۇزتاۋلار بار. ءجۇزۋ مۇمكىن ەمەس»، - دەپ حابارلاما جىبەردى. الايدا، اپاتتى ايماقتىڭ ناقتى اۋدانىن تولىق تىڭداماستان، «تيتانيكتىڭ» راديستى دجەك فيلليپس بايلانىستى مەرزىمىنەن بۇرىن ءۇزىپ جىبەردى. بۇل «تيتانيككە» جاسالعان سوڭعى ەسكەرتۋ ەدى. دەسەك تە، بۇعان دا قۇلاق اسپاعان الىپ كەمە اجالىنا اسىققان ادامداي العا ۇمتىلۋىن توقتاتپادى.
ساعات 23:40. «تيتانيك» بۇرىنعىسىنشا مۇحيت ءتوسىن تىلگىلەپ، قاراتۇنەككە جۇتىلىپ، جۇيتكىپ كەلەدى. كەنەت تۋرا كەمەنىڭ باعىتىندا مۇزتاۋ (ايسبەرگ) پايدا بولعانى جونىندە دابىل قاعىلدى. قاشىقتىق شامامەن 450 مەتر. ەكيپاج قۇرامى بارلىق قاۋىپسىزدىك شاراسىن قولعا الىپ، كەمە باعىتىن وزگەرتۋگە تىرىستى. الايدا ءبارى تىم كەش ەدى. دابىلدان كەيىن 39 سەكۋند وتكەندە كەمەنىڭ سۋاستى بولىگى مۇزتاۋعا سوقتىعىسىپ، جولاۋشىلار اۋىر ءدىرىلدى سەزىندى. سۋ وتكىزبەيتىن 16 بولىكتىڭ التاۋى زاقىمدانىپ، ناتيجەسىندە كەمەنىڭ بۇيىرىندە 100 مەترگە جۋىق جىرىق پايدا بولدى. بۇل دەگەنىڭىز «باتپايتىن كەمەنىڭ» نەبارى 2-3 ساعات ءومىرى قالعانىن بىلدىرەتىن. «قانداي اپات بولسا دا 3 كۇن بويى ءجۇزۋىن جالعاستىرادى» دەگەن الىپ كەمەنىڭ 3 ساعاتتاي عانا ۋاقىتى قالدى دەگەنگە سەنگىسى كەلمەگەن كاپيتان دج.سميت ورىن العان جاعدايعا امالسىز كونۋگە ءماجبۇر بولدى. ونىڭ تاڭەرتەڭنەن بەرگى ەسكەرتۋلەرگە قۇلاق اسپاۋىنىڭ باستى سەبەبى دە - وسى ءبىر سوقىر سەنىمى ەدى.
«تيتانيك» قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن ورىننىڭ (ۆەرف) باسشىسى توماس ەندريۋس كەمەنىڭ امان قالۋى مۇمكىن ەمەسىن ەسكەرتتى. ەكيپاج مۇشەلەرى دەرەۋ جولاۋشىلاردى قۇتقارۋ جۇمىستارىنا كىرىستى. الايدا قۇتقارۋ قايىقتارى (شليۋپكا) بارلىق جولاۋشىعا جەتپەيتىن ەدى. بۇل - كەمە جاساۋشىلاردىڭ ەڭ باستى قاتەلىگى. ولار: ««تيتانيك» ەشقاشان اپاتقا ۇشىرامايدى. سوندىقتان وعان قۇتقارۋ قايىقتارىنىڭ قاجەتى شامالى»، - دەپ «قاۋىپسىز كەمەنىڭ» قاۋىپسىزدىگىنە اتۇستى قاراعان.
15 -ءساۋىر. ءتۇن ورتاسىنان اۋعان شاق. «تيتانيكتىڭ» الدىڭعى بولىگىنە سۋ تولىپ، باتا باستادى. كەمەدە ناعىز الاساپىران ورىن الدى. باقىلاۋدان شىعىپ كەتكەن جولاۋشىلار اراسىندا قۇتقارۋ قايىعىنداعى ورىن ءۇشىن تالاس كۇشەيدى. الدىمەن ايەلدەر مەن بالالار وتىرعىزىلادى دەسە دە، ءوز جانىن عانا امان الىپ قالۋدى ويلاعان بايلار وپاسىزدىققا بوي بەرىپ جاتتى. وسىنداي دۇرلىگۋدىڭ سالدارىنان كەيبىر قايىقتار جارتىلاي بوس كۇيىندە سۋعا جىبەرىلدى. ءتىپتى 40 ورىندى قايىققا 12-اق ادام وتىرعىزىلىپ، سۋعا جىبەرىلۋىنە جول بەرىلدى. كەيبىر جولاۋشىلار كىشكەنە عانا قايىقتان «تيتانيكتى» قاۋىپسىز ساناپ، ءوز ەرىكتەرىمەن كەمەدە قالدى. قايىق جەتپەگەن كوپتەگەن ادامدار ءتىپتى سۋعا سەكىرىپ جاتتى. ال بۇل كەزدە سۋ وتە سالقىن ەدى، ادام بالاسى مۇنداي سۋىقتا جارتى ساعاتتان ارىگە شىداماي، ءولىپ كەتەدى.
ساعات 02:05-تە سوڭعى قۇتقارۋ قايىعى جىبەرىلدى. بەس مينۋتتان كەيىن سوڭعى راديوتەلەگرافتى دابىل قاعىلدى. ايتسە دە ەشقانداي جاۋاپ بولمادى. ال 02:20-دا «تيتانيك» قاق ورتاسىنان ەكىگە ءبولىنىپ، سۋ استىنا «سۇڭگىپ» كەتە باردى. وسىلايشا الىپ كەمە الەم تاريحىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى.
اپات ورىن العان جەرگە العاش بولىپ جەتكەن «كارپاتيا» كەمەسى مۇحيت بەتىندە باعىت-باعدارسىز قالقىپ جۇرگەن قايىقتاردان امان قالعان 704 جولاۋشىنى بورتقا مىنگىزىپ، نيۋ-يوركتى بەتكە الدى. ارتىنشا «كاليفورنيەن» كەمەسى كەلدى. دەگەنمەن، ول ءتىرى ادام تۇرماق، ءولى دەنەلەردى دە تابا المادى. تەك ءبىر اپتادان سوڭ عانا «ماككەي-بەننەتت» كابەلدى كەمەسى اپات ورنىنان 306 ادام مۇردەسىن تاپتى.
«تيتانيكتىڭ» مۇحيت تۇڭعيىعىنا جۇتىلىپ كەتكەن قالدىقتارى ارادا 73 جىل ۋاقىت وتكەندە عانا، ياعني 1985 - جىلى روبوتتاردىڭ كومەگىمەن 3700 مەتر تەرەڭدىكتەن تابىلدى. ءبىر قىزىعى، بالەن جىل وسىنشاما تەرەڭدىكتە جاتسا دا، كەمە مەتالىنىڭ ەش بۇلىنبەگەنى كوپشىلىكتى قايران قالدىردى. ءتىپتى سول قالدىق تەمىرلەر بىزگە: «ەي، ادامزات، سونشالىقتى كەرەمەت ساناعان دۇنيەلەرىڭنىڭ نە بولعانىڭ كوردىڭ بە؟»، - دەپ تۇرعانداي.
«تيتانيك» اپاتىنىڭ ەڭ سوڭعى كۋاگەرى 2006 - جىلى 99 جاسىندا ومىردەن وزدى. شۆەدتىك ليلليان گەرترۋد اپات كەزىندە بەس جاسار ويىن بالاسى ەدى. ال جولاۋشىلار ىشىنەن ەڭ سوڭعى بولىپ ميللۆينا دين كوز جۇمدى. 2009 - جىلدىڭ 31- مامىرىندا ومىردەن وتكەن ول اپات كەزىندە نەبارى ەكى جارىم ايلىق نارەستە بولعان.
ەلامان قوڭىروۆ
