جول نە جولاق، كوشە نە داڭعىل، كەنت نە قالا. ايىرا بىلەسىز بە؟
كوشە مەن داڭعىل، قالا مەن كەنت، قىستاق پەن اۋىل، تۇبەك پەن شىعاناق، كول مەن تەڭىز، وزەن مەن كانال، جول مەن جولاقتىڭ ايىرماشىلىعى قانداي؟ ينفورمبيۋرو پورتالى تانىمدىق توپتاما ازىرلەدى.
كوشە مەن داڭعىل
كوشە - عيماراتتاردىڭ اراسىنداعى كىشىگىرىم ءجۇرىس بولىگى. ول قالادا دا، اۋىلدىق جەرلەردە دە بار. كوشەلەردە بۇرىلىستار بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇزىندىعى بىرنەشە مەتردەن بىرنەشە كيلومەترگە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن، ەنى دە ءارتۇرلى بولادى. سونداي- اق كوشەلەر كەيدە تۇيىق بولۋى مۇمكىن.
داڭعىل - قالاداعى كەڭ، بىرنەشە جولاقتى، ءارى ۇزىن كوشە. اۋىلدىق جەرلەردە داڭعىل بولمايدى.
داڭعىل نەگىزگى كولىك ايىرىعىنا جاقىن ورنالاسادى. ونىڭ بويىندا ۇلكەن جانە ماڭىزدى اكىمشىلىك جانە مادەني عيماراتتار ورنالاسقان. سونىمەن قاتار، داڭعىلداردىڭ كوپشىلىگى ءتۇزۋ ورنالاسادى. ول ءاردايىم اشىق بولادى، ياعني تۇيىق داڭعىل بولمايدى.
كوشە باسقا كوشەگە ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن، ال داڭعىلدىڭ باسى مەن اياعىندا ۇلكەن جول ايىرىعى، الاڭ، قيىلىس بولادى نەمەسە ءتىپتى قالانىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتەدى.
قالا مەن كەنت
قالا - تۇرعىندارى ونەركاسىپ، ساۋدا، قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا جانە عىلىمي، مادەني، باسقارۋ مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەيتىن، حالقى تىعىز ورنالاسقان ءىرى ەلدى مەكەن. ادەتتە قالا تۇرعىندار اۋدانى، ونەركاسىپ اۋدانى، ساۋدا اۋدانى، كەيبىرىندە اكىمشىلىك باسقارۋ اۋدانى سەكىلدى نەگىزگى اۋداندارعا بولىنەدى.
قالادا ءبىرشاما دامىعان قىزمەت كورسەتۋ، ساۋدا جاساۋ، تازالىق، تۇرعىن ۇيمەن قامداۋ، قاتىناس- تاسىمال، ويىن- ساۋىق كەشەندەرى، سپورت كەشەندەرى بولادى. قالالار قالا اۋدانى جانە قالا ماڭى اۋدانى دەپ بولىنەدى.
قازاقستاندا 89 قالا بار. ونىڭ ىشىندە:
50 مىڭنان استام تۇرعىنى بار 38 وبلىستىق ماڭىزعا يە قالا؛
كەمىندە 10 مىڭ تۇرعىن تۇراتىن 48 اۋداندىق ماڭىزعا يە قالا؛
3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە (استانا، الماتى، شىمكەنت) قالا بار.
كەنت - قالالىق ەلدى مەكەندەر ساناتىنداعى ەلدى مەكەن. ادەتتە كەنت ونەركاسىپتىك، كولىكتىك، اكىمشىلىك، عىلىمي، كۋرورتتىق جانە تاعى باسقا مىندەتتەردى اتقارادى. ءبىراق قازىرگى دامۋ دەڭگەيى جاعدايىندا ونىڭ بۇل اتقارىمدارى قالاعا اينالۋىنا جەتكىلىكسىز. سوندىقتان كەنت اۋىلدان قالاعا دەيىنگى ارالىق ەلدى مەكەن بولىپ سانالادى. الايدا كەنتتىڭ حالقى قالا حالقىنا جاتقىزىلادى.
قازاقستاندا 29 كەنت بار.
قىستاق پەن اۋىل
قىستاق - ءبىر نەمەسە بىرنەشە ءۇي شارۋاشىلىعىنان تۇراتىن، جەكەلەنگەن شارۋاشىلىعى بار كىشكەنتاي ەلدى مەكەن. قاجەتتىلىگىنە قاراي اۋىلعا ۇلكەيتىلەدى. الايدا، بەكەتتىڭ اتاۋىندا «قىستاق» ءسوزى قالا الادى.
قىستاقتىڭ تۇرعىندارىنىڭ باستى جۇمىسى - اۋىل شارۋاشىلىعى.
اۋىل - ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان قاۋىمداستىق.
قازاقستاندا 6293 اۋىل بار.
تۇبەك پەن شىعاناق
تۇبەك - قۇرلىقتىڭ ءۇش جاعىنان سۋمەن قورشالىپ، تەڭىزگە نەمەسە كولگە سۇعىنا ورنالاسقان بولىگى. ول:
. قۇرلىقتىق
. ارالدىق
. اككۋمۋلياتتى بولىپ بولىنەدى.
قۇرلىقتىق تۇبەك - قۇرلىقپەن بىرگە پايدا بولعان نەمەسە قۇرلىقتىڭ جالعاسى بولىپ سانالادى. مىسالى، اپەننين، پيرەنەي تۇبەكتەرى.
ارالدىق تۇبەككە - ەرتەرەكتە جەكە ارالدار بولىپ، كەيىنگى گەولوگيالىق داۋىرلەردە عانا قۇرلىقپەن جالعاسقان تۇبەكتەر جاتادى. مىسالى، ءۇندىستان تۇبەگى.
سونىمەن قاتار تۇبەكتىڭ تولقىن ارەكەتىنە بايلانىستى پايدا بولاتىن ءتۇرى اككۋمۋلياتتى دەپ اتالادى. مىسالى، كاسپي تەڭىزىندەگى بوزاشى تۇبەگى.
شىعاناق - مۇحيت، تەڭىز، كولدىڭ قۇرلىققا سۇعىنا ەنىپ جاتقان جانە نەگىزگى سۋ ايدىنىمەن ەركىن، تۇراقتى سۋ الماساتىن بولىگى. مىسالى، سۋرەتەگى ماڭىستاۋ، قارابۇعاز، ءولىقولتىق، قايداق، قازاق شىعىناقتارى بەينەلەنگەن.
دۇنيە جۇزىندەگى ءىرى شىعاناقتار: الياسكا، بەنگال، بيسكاي، ۇلكەن اۆستراليا، گۆينەيا شىعاناقتارى.
كەيدە دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتتىڭ گيدرولوگيالىق رەجيمدەرى جونىنەن تەڭىز سانالاتىن ايدىنداردى دا شىعاناق دەپ اتايدى. مىسالى، مەكسيكا، گۋدزون، پارسى، كاليفورنيا شىعاناقتارى.
كول مەن تەڭىز
كول - قۇرلىقتاعى ويىستاردى (ويپاڭداردى) تولتىراتىن، سۋ الماسۋى باياۋ جۇرەتىن، تەڭىزبەن تىكەلەي بايلانىسى جوق تابيعي سۋ قويماسى. ول ويىستارىنىڭ قالىپتاسۋىنا قاراي:
.بوگەلگەن؛
.ويىستى؛
.ارالاس بولىپ جىكتەلەدى.
جەر شارىنىڭ ەڭ ۇلكەن كولى - كاسپي، ەڭ تەرەڭ كولى - بايكال. قازاقستاندا كاسپي مەن ارالدى قوسپاعاندا 48262 كول بار.
تەڭىز - مۇحيت ايدىنىنان قۇرلىقپەن نەمەسە سۋ استى جوتالارىمەن بولىنگەن جانە ودان گيدرولوگيالىق، مەتەورولوگيالىق جانە كليماتتىق رەجيمدەرىمەن بولىنەتىن دۇنيەجۇزىلىك مۇحيت بولىگى. وقشاۋلانۋى مەن گيدرولوگيالىق رەجيمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءۇش توپقا بولىنەدى:
.ىشكى (جەرورتالىق تەڭىزدەر مەن جارتىلاي تۇيىق تەڭىزدەر)؛
.شەتكى؛
.ارالىق تەڭىزدەر.
وزەن مەن كانال
وزەن - جەر بەتىندەگى تابيعي ارنامەن تۇراقتى جىل ماۋسىمدارىنىڭ كوپشىلىك ۋاقىتىندا اعاتىن سۋ اعىنى.
وزەننىڭ نەگىزگى بولىكتەرى:
.نەگىز الاتىن باستاۋى؛
.قۇياتىن اتىراۋى.
تىكەلەي كولدەرگە، تەڭىزدەرگە قۇياتىن نەمەسە قۇم مەن باتپاققا سىڭەتىن وزەندەر نەگىزگى وزەندەر دەپ اتالادى. ال باسقا وزەندەرگە كەلىپ قوسىلاتىن وزەندەر سالالىق وزەندەر دەپ اتالادى.
كانال - گيدروتەحنيكادا سۋ اعىنى ارىنسىز جاساندى ارنا. نەگىزىنەن گرۋنتتا قازىلادى. ءىرى پورتتاردىڭ كەمە جۇرەتىن جەرىن تەرەڭدەتۋ ءۇشىن سۋ استىندا قازىلاتىن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى دا كانال دەپ اتايدى. پايدالانۋ ماقساتىنا قاراي:
.كەمە قاتىناسى كانالدارى (سۋەتس، پاناما كانالدارى)؛
.ەنەرگەتيكالىق كانالدار؛
.ونەركاسىپ ورىندارىنا، ەلدى مەكەندەرگە، جايىلىمدارعا سۋ بەرۋ ءۇشىن قازىلعان جەردە سۋلاندىرعىش كانالدار (ەرتىس - قاراعاندى كانالى، ەسىل سۋ قۇبىرى)؛
.يرريگاتسيالىق كانالدار (ارىس - تۇركىستان كانالى، ۇلكەن فەرعانا كانالى)؛
.جينالعان ارتىق سۋلاردى اعىزىپ جىبەرۋ جانە جەردى قۇرعاتۋ ءۇشىن قازىلعان درەناجدىق كانالدار؛
.بالىق ءوتىپ تۇرۋعا جانە اعاش اعىزۋعا ارنالعان كانالدار؛
. ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە ماقساتتى سۋ شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالعان كەشەندى كانالدار بولىپ بولىنەدى.
جول مەن جولاق
جول - ادامدار مەن كولىكتەردىڭ جۇرۋىنە، جولاۋشىلار مەن جۇكتەردى تاسىمالداۋعا ارنالىپ سالىنعان بارلىق ءجۇرۋ جانە تاسىمالداۋ جەلىلەرىنىڭ جالپى اتاۋى. پايدالانىلاتىن كولىك قۇرالدارىنا قاراي:
.جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى؛
.ۆەلوسيپەدشىلەر جولى؛
.اۋە جولى؛
.سۋ جولى؛
.جەر استى جولى بولىپ بولىنەدى.
جولاق - جولدىڭ ارنايى بەلگىمەن بەلگىلەنگەن، الدە بەلگىلەنبەگەن، جاياۋ جۇرگىنشىلەر، ۆەلوسيپەدشىلەر مەن اۆتوموبيلدەردىڭ قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سىزىلعان ارنايى سىزىقتار.
ماتەريالدا «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى 2-توم»، «قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى»، «ۋيكيپەديا» مالىمەتتەرى قولدانىلدى.
