وزگە ۇلتتىڭ وكىلىن وزىڭە ءسىڭىرۋ ءۇشىن ولاردان بيىك تۇرۋىڭ كەرەك- سايلاۋ باتىرشا ۇلى

- سايلاۋ باتىرشا ۇلى، ءبىز ءسىزدى ديپلومات، شىعىس تانۋشى، ەكونوميست، قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرى رەتىندە جاقسى بىلەمىز. سىزبەن قازاق ەلىنىڭ ديپلوماتياسى نەمەسە ەل ەكونوميكاسى توڭىرەگىندە ءسوز ەتۋگە بولار ەدى. الايدا ول جونىندە ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇرسىز. سوندىقتان قازاق ماسەلەسىن كوتەرسەك قالاي قارايسىز؟ شەتەلدە قىزمەت ەتكەن ادامسىز عوي، ومىردەن كورگەنىڭىز بەن تۇيگەنىڭىز بار، قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىن قالاي بولجاپ ءجۇرسىز؟

- قازاق حالقىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن ويلاساق، اڭگىمەنى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋدان باستاۋىمىز كەرەك. رەسەي پاتشالىعى قازاق حاندىعىن جويىپ، 1847- جىلى سوڭعى كەنەسارى حان ولتىرىلگەن سوڭ، قازاقتار تولىق ورىستاردىڭ بودانىنا اينالدى. ءسويتىپ 1917- جىلعا دەيىن قازاقستان تولىق رەسەيدىڭ وتارى بولىپ كەلدى. سوسياليستىك قازان رەۆوليۋسياسىنان كەيىن قازاقستان جانە بۇرىنعى رەسەيدىڭ قاراماعىنداعى باسقا ەلدەر كۇشتەپ كەڭەس وداعى قۇرامىنا ەنگىزىلدى. وداقتىق شارت بويىنشا قاعاز تۇرىندە عانا ەگەمەندى رەسپۋبليكالار دەگەنمەن، ال شىن مانىندە بارلىق بيلىك ك س ر و كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قولىندا بولدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى بولمادى، ىشكى، سىرتقى ساياساتتار، قورعانىس، قاۋىپسىزدىكتىڭ بارلىعى ماسكەۋدىڭ قۇزىرىندا بولدى.

1991 - جىلى كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى ارقاسىندا عانا رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى بولدى. شىندىققا كەلسەك، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن الۋى قيىن بولدى. بىرىنشىدەن، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى، باسقا رەسپۋبليكالار، كەڭەس وداعى قۇرامىنان ماسكەۋدەن سۇرانباي كەتكەن سوڭ، ك س ر و باسشىلارى قازاقستاندى ۋىسىنان شىعارماۋعا كوپ ارەكەت جاسادى، بىزگە ەكونوميكالىق، ساياسي، ديپلوماتيالىق قىسىم جاسالدى. وعان قوسا رەسپۋبليكادا باسقا ۇلتتاردىڭ ۇلەسى قازاقتاردان كوپ بولدى جانە ابدەن ماسكەۋگە جالتاقتاپ قالعان ءبىراز بيلىكتەگى ادامدار رەسەيدەن اجىرامايمىز، ءبىز جەكە مەملەكەت بولا المايمىز دەگەنگە دەيىن باردى.

اللاعا شۇكىر، قازاق حالقىنىڭ بوستاندىق ءۇشىن كوزى اشىق ينتەلليگەنسيا، پاتريوتتىق كۇشتەر ەلدى تاۋەلسىزدىككە الىپ كەلدى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن تاريح، ونىڭ شىن ءمانىن جانە بوستاندىق ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار، پارتيالاردىڭ ەڭبەگىن زەرتتەپ، جۇرتشىلىققا، جاستارعا جەتكىزۋ كەرەك. قانداي ساياسي كۇشتەر، قانشا تۇلعالار وسى جولدا ءومىرىن سارپ ەتتى. بۇل ءىس تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنىن تانۋ ارقىلى بولاشاقتا ونى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قاجەت.

- مەملەكەتتىڭ «قازاقستان» دەپ اتالۋىندا تۇرعان ەش سوكەتتىك جوق، «ستان» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «ەل» دەگەن ماعىنا بەرەدى، ياعني قازاق ەلىنىڭ رەسپۋبليكاسى دەپ تۇرعان جوق پا دەيتىندەرگە نە ايتاسىز؟ ونىڭ ۇستىنە، وزبەكتەر دە ءوز ەلىن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى، تاجىكتەر تاجىكستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتايدى ەمەس پە؟

- ءيا، وزبەكتەر «وزبەكستان رەسپۋبليكاسى» دەپ اتايدى، سولاي جازادى دا. تاجىكتەر دە «تاجىكستان رەسپۋبليكاسى» دەپ جازادى. ءبىراق ولاردىڭ كونستيتۋسيالارىندا «وزبەكستان رەسپۋبليكاسى وزبەك حالقىنىڭ مەملەكەتى»، «تاجىكستان رەسپۋبليكاسى تاجىك حالقىنىڭ مەملەكەتى»، سول سياقتى «تۇرىكمەن حالقىنىڭ مەملەكەتى»، «ازەربايجان، ارميان، ەستون، ت.ب. حالىقتارىنىڭ جەرى جانە مەملەكەتى» دەگەندى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىپ قويعان. ولاردان «بايىرعى-ى-ى-ى زامانداعى وزبەك نەمەسە ەستونداردىڭ جەرى» دەگەندى كەزدەستىرمەيسىز. ال باسىم كوپشىلىگى «قىرعىز رەسپۋبليكاسى»، «لاتىش رەسپۋبليكاسى»، ت.ب. ناقتى ۇلتتىق رەسپۋبليكا ەكەنىن اتايدى. ءتىپتى رەسەي فەدەراسياسىنىڭ قۇرامىنداعى شەشەندەر مەن ينگۋشتەر «شەشەن رەسپۋبليكاسى»، «ينگۋش رەسپۋبليكاسى» دەيدى.

بىزدە وسى ماسەلەنى كوتەرە قالساڭ بولدى، وزگە ۇلتتاردى قايتەمىز، كوڭىلدەرىنە قاياۋ كەلەدى دەپ جالتارىپ شىعادى. ال جوعارىدا ايتىلعان باسقا ەلدەردە وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرماي ما ەكەن سوندا؟ قازىرگى ۋاقىتتا جەر بەتىندە ءجۇز پايىز جالعىز ۇلتتان تۇراتىن بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق. ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس، ميگراسيا ءجۇرىپ جاتقان زاماندا بارلىق مەملەكەتتە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بولاتىنى زاڭدىلىق. ولار وزدەرىنشە جەكە حالىق ەمەس، كەلىمسەكتەر، ياعني حالىقارالىق تەرميندە «دياسپورا» دەپ اتالادى. ءبىراق سولاي ەكەن دەپ، ولار مەملەكەتتىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ جاتقان جوق قوي. مەملەكەت اتاۋى سول ەلدىڭ، سول جەردىڭ يەسىنىڭ اتىمەن اتالادى.

1995- جىلى قازاق رەسپۋبليكاسى دەگەندى الىپ تاستاعانىمەن دە، 2000-جىلعا دەيىن شەتەلدەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ اتىنا كەلگەن قۇتتىقتاۋلار: «ءبىز قازاق حالقىن تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قۇتتىقتايمىز...» دەپ باستالاتىن. كەيىن ولار دا بۇل ەلدىڭ كونستيتۋسياسىندا قازاق حالقى دەگەن ۇعىم جوق ەكەنىن ءبىلىپ، رەسمي قۇجاتتارىن «قازاقستان حالقى»، «قازاقستاندىق حالىق» دەپ جازاتىن بولدى. ءبىز وزبەكتەرمەن، گرۋزيندەرمەن جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن رەسمي قۇجاتتارعا قول قويعاندا، قازاق-وزبەك-گرۋزين قارىم-قاتىناسى دەپ جازا المايمىز، سەبەبى قازاق دەگەن ءسوز كونستيتۋسيامىزدا جوق. ياعني قازاق دەپ جازۋعا قۇقىمىزدى جوعالتىپ وتىرمىز.

مىنە، ماسەلە قايدا؟ سوندىقتان ەكى مەملەكەت اراسىنداعى رەسمي قۇجاتتاردا «وزبەك پرەزيدەنتى ي.كاريموۆ» جانە «قازاقستاندىق پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆ» دەپ جازىلدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ قورىتىندىلاپ ايتساق، ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ پاسپورتى - كونستيتۋسياعا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ» ورنىنا «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەپ جازۋىمىز كەرەك. ءتىپتى بولماسا باسقا ت م د مەملەكەتتەرى سياقتى ءبىزدىڭ كونستيتۋسيانىڭ ىشىنە ارنايى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى - قازاق مەملەكەتى، قازاق ۇلتى» دەگەن تەرميندەردى ەنگىزۋ كەرەك.

- ولاي وزگەرتۋگە كەش قالعان جوقپىز با؟ بۇل ماسەلەنى وسىدان ون-جيىرما جىل بۇرىن تۇپكىلىكتى شەشىپ الۋ كەرەك ەدى عوي...

- ءبىز تاۋەلسىزدىك العاندا، ۇكىمەت قازاقتار از - 44 پايىز عانا، 50 پايىزعا جەتەيىك، بۇل ماسەلەنى كوتەرمەي تۇرا تۇرىڭدار، تىنىشتىق كەرەك دەدى. ال تىنىشتىق بارىمىزگە دە كەرەك. سوسىن ۇندەمەدىك. 50 پايىزدان اسقاندا ەندى 60 پايىزدان اسىپ الايىق دەدى. وعان دا كوندىك. ەندى قازاقتىڭ ۇلەسى ءوز وتانىندا 65 تەن اسىپ ەدى، بەلگىلى زاڭگەر، پروفەسسور س.سارتايەۆ «قازاق دەگەن اتاۋىن وزگەرتۋ، قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى ءۇشىن ەندى ءبىز 80-90 پايىزعا جەتۋىمىز كەرەك» دەپ قاتەلەسەدى.

ورىستار كەڭەس وداعى حالقىنىڭ جارتىسىن عانا قۇراعان، وعان قاراماستان بۇكىل حالىق ورىسشا سويلەدى. ال يران ەلىندە كوپ ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرادى - پارسىلار، ارابتار، پۋشتۋندار، وزبەكتەر، تاجىكتەر، ءتىپتى قازاقتار دا بار. سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى حالىق - پارسىلاردىڭ ۇلەسى 40-اق پايىز. ءبىراق ونداعىلاردىڭ بارلىعى، پرەزيدەنت، ۇكىمەت باسشىسى، مينيسترلەر پارسىشا سويلەيدى. يرانداعى ازەربايجاندار بىرنەشە ميلليونعا جەتەدى، وزبەكتەر دە از ەمەس، ءبارى پارسىشا سويلەپ ءجۇر، ۇناماي ما وزبەكستانىڭا بار دەيدى. كەلىمسەكتەردىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىندە سويلەۋى - بۇل دۇنيەجۇزىندە قالىپتاسقان تاجىريبە. ويتكەنى، مەملەكەت قۇراۋشى ءبىر-اق ۇلت بولادى. ال ءبىزدى كوپ ۇلتتى مەملەكەت دەيدى، بۇل - تۇبىرىمەن قاتە. قازاقستاندا ءبىر ۇلت بار، ول - قازاق ۇلتى، قالعاندارى - دياسپورالار، ياعني باسقا ۇلتتىڭ ءبىر بولىگى. ورىس حالقىنىڭ پايدا بولعان ءوز جەرى - رەسەي، ۋكرايندىقتاردىڭ وتانى - ۋكراينا، قىرعىزداردىكى - قىرعىز رەسپۋبليكاسى. ال ءبىزدىڭ ۇكىمەتتە وتىرعان شەنەۋنىكتەر قاتەلەسىپ، ءار دياسپورادان ءبىر-ءبىر ۇلت جاساپ وتىر.

- وسىدان 4-5 جىل بۇرىن قازاقستاندا 120 ۇلتتىڭ وكىلى تۇرادى دەۋشى ەدى، سوڭعى ۋاقىتتا 140 قا اپارىپ قويدىق. بۇل قيسىنعا كەلە مە؟

- بۇل ادەت قايدان شىقتى، اۋەلى سوعان كەلەيىك. تاۋەلسىزدىك العاندا رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 56 ۇلت وكىلى بار بولاتىن. ودان كوپ ۇزاماي 76، ەكى جىلدان كەيىن 86 بولدى دەدى. وسىدان جەتى جىل بۇرىن 100 گە جەتىپ ەدى، ەندى 140 دەيدى. ايتەۋىر سانداردى قولدان جاساپ جاتىر. 2010- جىلى «ەل بىرلىگى دوكتريناسىنىڭ» جوباسىندا 140 ۇلت دەپ جازىپتى. بۇل ويدان شىعارىلعان سيفر، شىن مانىندە قازاقستاندا 50 گە جۋىق دياسپورا بار، قالعاندارى ءجۇز ادامعا دا جەتپەيدى. كەڭەس ۋاقىتىندا ك پ س س باس حاتشىسى ل.برەجنەۆ قارتايىپ وتىرعانىندا «كازاحستان - لابوراتوريا درۋجبى نارودوۆ»، «كازاحستان - پلانەتا ستا يازىكوۆ» دەپ ايتىپ قالعان عوي. سودان شابارماندارى جانتالاسىپ قازاق جەرىندە تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلتتاردىڭ سانىن 100 گە جەتكىزۋگە تىرىسىپ باقتى.

سول كەزدەگى ستاتيستيكادا قازاقستاندا 83-ورىندا 13 گوللاندىق تۇرادى، ولار - كەزىندە شەتتەن كەڭەس وداعىنا كەلىپ تىعىلعان كوممۋنيستەر. ودان كەيىنگى ورىنداردا 11 كومي، 9 چۋۆاش، ءبىر-ءبىر چۋكچا، ەۆەنك، نەنەس، تاعى باسقا ءبىز بىلمەيتىن ەتنوستاردى ءبىر-ءبىر ۇلت دەپ جازىپ جىبەرگەن. وندا دا جۇزگە جەتە الماي 90-عا توقتاپتى. سول كەزدە قازاق ك س ر-ىندە حالىق سانى 17،5 ميلليون بولاتىن. بۇگىندە 1،5 ميلليونعا ازايدى، باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى كوشىپ كەتىپ جاتىر، سوندا قالايشا 140 قا جەتەدى؟ قيسىنعا سالساق، كەرىسىنشە ازايۋ كەرەك. ال بىزدە كوپ ۇلتتى دەگەندى يدەولوگياعا اينالدىرعىسى كەلەدى. سوندا بىزدەگى ورىستار ءبىر ۇلت، رەسەيدەگى، ۋكرايناداعى، ەستونياداعى، لاتۆياداعى، ت.ب. ەلدەردەگى ورىستار بولەك-بولەك بىرنەشە ۇلت بولا ما؟ سوندا قانشا ورىس ۇلتى بولادى؟ ۇلت بىرەۋ عانا.

وسى ماسەلەنى ءبىز كوتەرگەن سوڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى دوكتريناداعى «قازاقستاندىق حالىق، رەسپۋبليكادا 140 ۇلتتار جانە ۇلىستار» دەگەن تىركەستەردى الىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى. ءبىراق 2010- جىلعى دوكترينانىڭ جاڭا نۇسقاسىندا «قازاق ۇلتى»، «قازاق مەملەكەتى» دەگەن ءسوز دە جوق. تەك «ۇلتتىق ماقسات»، «ۇلتتىق بىرلىك»، «ۇلتتىق مادەنيەت» دەپ كەتە بەرەدى. ياعني قاي ۇلتتى مەڭزەپ وتىر؟ بۇل قاي ۇلتتىڭ مادەنيەتى، قاي ۇلتتىڭ ماقساتى - ول بەلگىسىز. كەيىن سول «ۇلت» ءسوزىنىڭ الدىنا «قازاقستاندىق» دەپ قوسا سالۋدى كوزدەپ وتىر. ءوز ءتىلىن، ءدىنىن، تاريحىن بىلمەگەندىكتەن، وتباسىندا قازاقشا سويلەمەيتىندىكتەن، وزدەرىنە ءتيىمدى كەلەتىن «قازاقستاندىق ۇلتتى» تىقپالاپ وتىر.

بۇلاردىڭ ەۋروپاعا ەلىكتەگەنى سونداي، 2008- جىلى پاسپورتىمىزداعى «ۇلت» گرافاسىن الىپ تاستاماق بولدى. سىلتاۋلارى - باتىس ەۋروپادا، فرانسيادا سولاي دەيدى. كەشىرىڭىز، مەن ديپلوماتپىن، فرانسۋز ءتىلىن بىلەمىن، بىلتىر جارتى جىل بويى سوربون ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدىم. ولار ۇلت گرافاسىن قالدىرعان، بۇل گرافا ۇلتتىڭ اتاۋىن دا جانە ازاماتتىعىن دا بىلدىرەدى. فرانسياداعى وزگە ۇلت وكىلدەرى سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن الاردا ءبارى «فرانسۋز» دەپ جازىلادى. ەۋروپا ەلدەرىندە ءبىر ۇلت - ءبىر مەملەكەت دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ەگەر فرانسۋزداردىڭ جولىمەن جۇرەيىك دەسە، قارسىلىعىمىز جوق، بىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبارىن دە «قازاق» ەتىپ جازۋ كەرەك. ويتكەنى، فرانسيادا ءبارى «فرانسۋز» دەپ جازىلادى، «فرانسيالىق» دەپ جازىلمايدى. فينليانديادا دا «فينليانديالىق ۇلت» ەمەس، «فين ۇلتى» دەپ جازادى. گەرمانيا، چەحيادا سولاي. ءبىراق ءبىز وزىمىزگە جات نارسەگە بارا المايمىز. بۇرىن قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا قازاقستانداعى ءار ۇلت وكىلى ءوز ۇلتى بويىنشا جازىلىپ تانىلۋى كەرەك.

- جاڭا عانا ءوزىڭىز فرانسيا ازاماتتىعىن العاندار ۇلتىن «فرانسۋز» دەپ جازدىرادى دەدىڭىز... سول تاجىريبەگە سۇيەنسەك، قازاق جەرىندەگى ورىس تا، كارىس تە ۇلتىن «قازاق» دەپ جازۋى كەرەك ەمەس پە؟

- بىزدەگى دياسپورالار ەشقاشان ءوز ۇلتىن «قازاق» دەپ جازعىزبايدى. ويتكەنى فرانسيا ەشبىر ەلدىڭ وتارى بولعان ەمەس. ول وتارلاۋشى مەملەكەت بولدى. ال ءبىز وتاردىڭ استىنان ەندى عانا شىققان ەلمىز. وزگە ۇلتتىڭ وكىلىن وزىڭە ءسىڭىرۋ ءۇشىن ولاردان الدەقايدا بيىك تۇرۋىڭ كەرەك. ال بىزدەگى دياسپورالار قازاقتاردى مەنسىنبەيدى. ەكى ءجۇز جىل بويى وتاردا بولعانىمىزدىڭ سالدارىنان كوپ ارتتا قالىپ قويدىق، ونى مويىنداۋ كەرەك. سەبەبى قازاق ءالى كۇنگە مال باعىپ ءجۇر، بازاردا تۇر، اربا سۇيرەپ ءجۇر. 30-40 گرادۋس ايازدا قار تازالاپ جۇرگەن كىم - قازاق. استانادا، الماتىدا قار كۇرەپ جۇرگەن وزگە ۇلتتىڭ وكىلىن كوردىڭىز بە؟ ءبىز كۇندە ۇرانداپ جۇرگەن حالىقتار دوستىعى قايدا قالدى؟ نەگە ءبىر ورىس، ەۆرەي، كارىس شىعىپ قار كۇرەسپەيدى؟ قاقاعان قىستا كوشە تازالاعان قازاق قىز-كەلىنشەكتەرى ەرتەڭ اۋرۋ بولادى. بۇل قازاقتىڭ گەنەتيكاسىن قۇرتاتىن جاعداي.

بيلىك پاسپورتقا «قازاقستاندىق ۇلت» دەپ جازدىرعان جاعدايدا شەتەلدەگى 5 ميلليون قازاقتاردى نە ىستەيمىز؟ ولاردى وزىمىزدەن الىستاتىپ جىبەرەمىز. ويتكەنى، وزبەك ۇكىمەتى سول جەردە تۇراتىن قازاقتارعا «قازاقستاندا قازاق دەگەن ۇلت جوق، بۇدان بىلاي ءبارىڭ وزبەك بولىپ جازىلاسىڭدار» دەۋى ابدەن مۇمكىن. ال ولار «قازاقستاندىق ۇلت» بولىپ جازىلۋ ءۇشىن قازاقستاندا تۇرۋى كەرەك. مىنە، ماسەلە قايدا جاتىر؟ ءبىر حالىق بولشەكتەنىپ كەتۋى مۇمكىن. ءالى ەسىمدە، 1960 - جىلعى وداقتىق ساناق بويىنشا قازاقتاردىڭ سانى 29،3 پايىز بولدى. سوندا «حالىق رەتىندە جويىلاتىن بولدىق قوي» دەپ كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتكەن. قازاق جەرىندە 29،3 پايىز بولساق، كەڭەس وداعى كولەمىندە بىرنەشە عانا پايىز ەكەنبىز عوي دەگەنمىن. مەنىڭ قازاق ۇلتىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسىم سول جىلدارى باستالدى، سول كۇرەس ءالى جالعاسىپ كەلەدى. كەڭەس وداعىن ىدىراتىپ الماۋ ءۇشىن كرەمل بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكالارعا كوپ ۇلتتى دەگەن يدەولوگيانى ناسيحاتتاپ باقتى، بۇل تۇسىنىكتى دە ەدى... ال قازىر ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتپىز عوي. الايدا بۇگىنگى بيلىكتىڭ يدەولوگياسى سول باياعى سوۆەتتىك سارىننان وزگەرمەگەندەي كورىنەدى.

- راسىندا، ينتەرناسيوناليزم يدەياسىن ناسيحاتتاۋ قازاقستانعا مۇراعا قالعانداي كورىنەدى...

- ءبىز بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋدا كوممۋنيستىك پارتيادان دا اسىپ تۇستىك، قازاقتى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىمەن اسسيميلياسيالاپ، «قازاقستاندىق ۇلت» جاساماق. سوندا ءارقايسىسى ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن، ورىس، نەمىس، تاتار، كارىس، ۇيعىر، تۇرىك، وزبەك ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەدى دەپ ويلايدى. بۇل - تۇبىرىمەن قاتە. ەشقاشان قازاق ءوزىنىڭ - قازاق ەكەنىن، ورىس ءوزىنىڭ - ورىس ەكەنىن جانە باسقالار دا ءوز ۇلتىن ۇمىتپايدى. قازاقستانداعى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىنىڭ ۇلتىن «قازاقستاندىق» دەپ تە، «قازاق» دەپ تە جازۋدىڭ قاجەتى جوق. ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تولىق پراۆولى ازاماتى بولۋى دا جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكادا تۇراتىن باسقا ۇلتتاردى قازاق قىلامىن دەۋ اقىلعا سىيمايدى. ونىڭ ۇستىنە، ولار دا بۇل يدەيانى قولداي قويمايدى.

2008- جىلى پرەمەر-مينيستر قاۋلىسىمەن پاسپورتتاعى «ۇلت» دەگەن گرافانى الىپ تاستايمىز دەگەندە ءبىرىنشى بولىپ قازاقتار قارسى شىقتى. بيلىك وعان بىلق ەتكەن جوق، ال وزگە ۇلت وكىلدەرى بىزگە قوسىلىپ قارسىلىق ءبىلدىرىپ ەدى، بيلىك ارتقا شەگىندى. «قازاقستاندىق ۇلت» جاساۋ دەگەن ارەكەت كەرىسىنشە بىزدەگى دياسپورالاردىڭ ۇلتشىلدىعىن كۇشەيتە ءتۇستى. ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانىنداعى وزبەكتەر كوشە اتاۋىن وزبەكشە جازىپ قويعان.

- راس پا؟

- ءيا، ءوز كوزىممەن كوردىم. ماسەلەن، رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىندا تۇراتىن تۇگەل قازاق اۋىلدارىنداعى كوشە اتاۋىن قازاقشا جازا الامىز با؟ جوق. ەرتەڭىندە-اق قازاقتار جۇمىستان قۋىلار ەدى. ال بىزدە كوشە اتاۋىن تەك ورىسشا، وزبەكشە، ۇيعىرشا جازعاندارعا قىڭق ەتكەن اكىم جوق. ەندى ءوزىڭىز بوس بولساڭىز، ءبارى باسىنا بەرەدى. بۇققان سايىن سۇعا بەرەدى دە. سوندىقتان بەلگىلى قازاق ينتەلليگەنسياسى، قوعامدىق ۇيىمدار مەن پارتيا باسشىلارى جانە جۇرتشىلىق قول قويعان 138 ادامنىڭ ۇندەۋىن قولدايمىن. كونستيتۋسياداعى 7-باپتىڭ 2-تارماعىنداعى «ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەندى الىپ تاستاۋ كەرەك. مىنە، سوندايلاردىڭ كەسىرىنەن قازاق حالقىن باسقا ەلدەر نامىسسىز سانايدى، باسىنعىش كەلەدى.

- ءبىزدىڭ ەلدە قانداي دا ءبىر جوبانى قولعا السا، مىندەتتى تۇردە شەتەلدىڭ تاجىريبەسىنە يەك ارتاتىن ادەت بار. سوندا شەنەۋنىكتەرىمىز ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن نەگىزگە الىپ، قازاقستاندىق جوبا جاساۋعا قابىلەتسىز بە؟

- مەنىڭ دە تۇسىنبەيتىنىم، قازاقتى مەنسىنبەيتىن شەنەۋنىكتەر قازاقستاندى تەحنيكا، ەلەكترونيكاسى جوعارى دامىعان امەريكا، فرانسيامەن، كەيدە جاپونيامەن سالىستىرادى. دامىعان سينگاپۋر بولعىسى كەلەدى. ول ءۇشىن قازاقتىڭ ءبىلىمىن كوتەرسىن، جاعدايىن جاساسىن، زاماناۋي ونەركاسىپ قۇرسىن. ولاي ەتىپ جاتقان جوق. قولدارىنان كەلەتىنى، وزگەلەرگە ەلىكتەۋ. ماسەلەن، كەڭ-بايتاق دالاسى بار قازاقستان ءبىر عانا قالادان تۇراتىن سينگاپۋردىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن وزىنە ۇلگى ەتىپ الدى. «سامۇرىق-قازىنا» - سينگاپۋردىڭ مودەلى. بۇل ۇلگى سينگاپۋر ءۇشىن دۇرىس، سەبەبى، ول دۇنيەجۇزىلىك بانك سيستەماسى دامىعان، الەمدىك ساۋدامەن ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان ەل. ال بىزدە مال شارۋاشىلىعى، ەگىن شارۋاشىلىعى باسىم عوي. ءار حالىق ءوز تەحنيكالىق دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەۋ ارقىلى دامۋى كەرەك.

ءبىز تۇيمە، شەگە، بالعا دا شىعارمايمىز، اياق كيىم، بەتورامال، ءىش كيىم مەن شۇلىققا دەيىن شەتەلدەن يمپورتتايمىز. امەريكاعا ۇقسايمىز دەيدى، ا ق ش ايعا ادام جىبەرىپ جاتقان ەل. ال ءبىز قولاربا، ۆەلوسيپەد، ترامۆاي دا شىعارمايمىز. سويتە تۇرا، الپاۋىت تەحنولوگياسى دامىعان ەلدەرمەن قاتار تۇرعىمىز كەلەدى. قازاقستان دامىعان ەلدەرگە قوسىلۋى ءۇشىن بىرىنشىدەن جەر تابيعي بايلىعىنان (مۇناي، گاز، كومىر، تەمىر، مىس جانە باسقا مينەرالدار) ءتۇسىپ جاتقان وراسان ۆاليۋتانى جەڭىل، تاماق ونەركاسىبىن، ماشينا جاساۋ، مەتالل وڭدەۋ زاۋىت-فابريكالارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمساۋى كەرەك.

ارينە، وزگە ەلدەن ۇلگى الما، ۇيرەنبە دەمەيمىن. ءبىراق ءجون-جوباسىنا قاراۋ كەرەك. اقىن اباي «جيىرما بەسىنشى» قارا سوزىندە «ورىسشا وقۋ كەرەك، تەك حيكمەت تە، مال دا، ونەر دە، عىلىم دا - ءبارى ورىستا تۇر. ءزارارىنان قاشىق بولۋ كەرەك...»، - دەدى عوي. جاقسىسىن ال، جامانىنا جولاما دەدى. سول سياقتى بىزگە ەۋروپانىڭ عىلىمى مەن تەحنولوگياسىن، ءوندىرىسىن ۇيرەنۋگە بولادى، الايدا ءبىر جىنىستى نەكە، تىرجالاڭاشتانىپ شەرۋگە شىعاتىن دەموكراتياسى، التىنعا، دوللارعا تابىنۋ، سۆينگەرلىك بىزگە جات. ءبىز ازيالىقپىز، تۇركى حالىقپىز، قازاقپىز جانە مۇسىلمانبىز. وسى نەگىزگى قاعيدانى ۇستانۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى ادەت-عۇرپى، تاريحى، ءتىلى، ءدىنى قالىپتاسقان ءداستۇر بار، سوندىقتان دا ءبىز ەشقاشان «ەۋروپالانبايمىز».

مۇسىلمانبىز دەگەننەن شىعادى، ءبىزدىڭ كونستيتۋسياعا سايكەس، «ءار ادام ءوز ءدىنىن تاڭداۋعا قۇقىلى» دەلىنگەن. ياعني ءسىز بالاڭىزدى شىركەۋگە بارعانى ءۇشىن ۇرىسساڭىز، ول وسى زاڭعا سايكەس ءسىزدى سوتقا بەرە الادى. سەبەبى بۇگىنگى كونستيتۋسيادا باسقا دىنگە كوشۋگە قۇقىق بەرىلىپ قويعان. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە باتىستان دا، شىعىستان دا ميسسيونەرلەر قاپتاپ ءجۇر. ونى ءدىن ارالىق تاتۋلىق دەپ سىلاپ-سيپاپ قويادى. الايدا ەرتەڭ سول تاتۋمىز دەگەن الۋان ءتۇرلى دىندەر وكىلدەرى قىرىق پىشاق بولىپ قىرقىسادى.

بىرنەشە دىنگە بولىنگەن ليۆان حالقى نە بولدى؟ بارى ارابتار بولا تۇرا حريستيان، سۋنيت، شيت، درۋز بولىپ بولىنىپ 14 جىل بويى ءوزارا سوعىستى. الەمدىك قاۋىمداستىق سوعىستى ارەڭ توقتاتتى. كەزىندە يندونەزيانىڭ تيمور ارالىنا ءبىر حريستيان كەلدى دە، ءدىني ۋاعىزىن جۇرگىزە بەردى. اقىرىندا ەۋروپا سول ەلدى حريستيان مەملەكەتى ەتىپ، يندونەزيادان ءبولىپ الىپ، جەكە مەملەكەت جاسادى. ءبىر عاسىر بۇرىن سۋداننىڭ وڭتۇستىگىنە ەنگەن حريستيان ميسسيونەرلەرى دە تۇتاس سۋداندى ەكى مەملەكەتكە ءبولىپ تاستادى. بۇنداي جاعدايلار باسقا دا افريكا ەلدەرىندە كورىنىس الىپ وتىر. سوندىقتان قازاق مەملەكەتىنىڭ تۇتاستىعى مەن بولاشاعى ءۇشىن بىزدە قاپتاپ كەتكەن شەتەلدىك سەكتالار مەن ميسسيونەرلەردىڭ ارەكەتىن شەكتەۋ ءجون. شەتەلدىك ميسسيونەرلەردىڭ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا كەلىپ قانشاما اقشا جۇمساپ، جات دىندەردى ۋاعىزداپ جاتقاندارى ءبىزدى ويلاندىرۋى كەرەك.

«ايقىن-انىقتاما»:

باتىرشا ۇلى سايلاۋ 1941- جىلى 5- قاڭتاردا تۋعان. 1964- جىلى تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن، 1969- جىلى ك س ر و سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جوعارى ديپلوماتيا مەكتەبىن (اكادەميا) ءتامامدادى. ك س ر و-نىڭ كونگو، الجيردەگى ەلشىلىكتەرىندە قىزمەت ەتتى. 1990-1993- جىلدارى قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن اتقاردى. قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىسى بولدى. ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى، قازاقستاننىڭ ەگيپەتتەگى، يزرايلدەگى ەلشىلىكتەرىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى.

2002- جىلدان بەرى ق ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى - ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ىستەر فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى. «ءنازىر تورەقۇل ۇلى» قورىنىڭ پرەزيدەنتى. استانا قالاسى «مەملەكەتتىك ءتىل» قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى.

قازاق، وزبەك، ورىس، اراب، فرانسۋز، پارسى، اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرگەن. «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى.

سۇحباتتاسقان حاليما بۇقارقىزى

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2012-جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى